تأکید کارشناسان بر پژوهش جامع، مستندسازی دقیق و انطباق پرونده‌های ثبت جهانی با معیارهای یونسکو
کارشناسان و متخصصان حوزه میراث فرهنگی در کارگاه آموزشی تخصصی استانداردهای تدوین پرونده، ارزیابی و آماده‌سازی عرصه‌های تاریخی و فرهنگی برای ثبت جهانی، با تشریح سازوکارها و معیارهای یونسکو، بر ضرورت انجام پژوهش‌های جامع، مستندسازی دقیق ارزش‌های برجسته جهانی آثار، پرهیز از رویکردهای احساسی و فلسفی در تدوین پرونده‌ها و شناسایی و مدیریت تهدیدهای پیش‌روی آثار پیش از آغاز فرایند ثبت جهانی تأکید کردند.
به گزارش خبرنگار میراث‌آریا، کارشناسان و مسئولان حوزه میراث فرهنگی در ادامه کارگاه آموزشی تخصصی «استانداردهای تدوین پرونده، ارزیابی و آماده‌سازی عرصه‌های تاریخی و فرهنگی برای ثبت جهانی»، بر ضرورت شناخت دقیق ساختار و معیارهای یونسکو، تقویت پشتوانه‌های پژوهشی، پرهیز از رویکردهای احساسی و تدوین پرونده‌های مستند و مبتنی بر شواهد علمی تأکید کردند.
اصالت، یکپارچگی و نظام حفاظت و مدیریت از شروط اصلی ثبت جهانی است
عبدالرسول وطن‌دوست در این کارگاه آموزشی با تشریح ساختار و وظایف یونسکو، به معرفی تشکیلات سازمانی و سازوکارهای سیاست‌گذاری در حوزه ثبت جهانی پرداخت و با اشاره به ساختار این سازمان، معاونت فرهنگی را یکی از پنج معاونت اصلی یونسکو معرفی کرد.
او درباره وظایف کمیته میراث جهانی گفت: تصمیم‌گیری نهایی درباره ثبت آثار در فهرست میراث جهانی، بررسی گزارش‌های وضعیت حفاظت و درخواست اقدام از کشورهای عضو، تصمیم‌گیری درباره درج آثار در فهرست میراث جهانی در خطر یا خروج از آن، تعیین نحوه استفاده از صندوق میراث جهانی و تأیید کمک‌های مالی، همچنین تصویب و بازنگری رهنمودهای اجرایی کنوانسیون، از جمله وظایف این کمیته است.
وطن‌دوست با اشاره به نقش کمیته میراث جهانی در فرایند ثبت آثار فرهنگی و طبیعی افزود: بررسی پرونده‌ها، ارزیابی معیارها، اتخاذ تصمیم نهایی و پایش وضعیت حفاظت از آثار، از مهم‌ترین مسئولیت‌های این کمیته به شمار می‌رود.
او همچنین درباره کارکرد صندوق میراث جهانی اظهار کرد: ارائه کمک‌های مقدماتی، آموزش و همکاری‌های فنی، کمک‌های اضطراری و پشتیبانی از مدیریت و حفاظت آثار، از جمله کارکردهای این صندوق است.
این کارشناس در ادامه، اصالت، یکپارچگی و برخورداری از نظام مناسب حفاظت و مدیریت را از شروط اصلی ثبت آثار در فهرست میراث جهانی دانست.
تدوین پرونده‌های ثبت جهانی باید بر پژوهش و شواهد مستند استوار باشد
احمد پاکتچی، سفیر و نماینده دائم ایران در یونسکو، نیز در ادامه این کارگاه آموزشی و از طریق ارتباط تصویری، با تأکید بر اهمیت مطالعات مقدماتی در فرایند ثبت جهانی گفت: پیش از تشکیل پرونده، مرحله پژوهشی قرار دارد که برگزاری نشست‌های علمی و تدوین مقالات مرتبط را شامل می‌شود و می‌تواند مبنای علمی لازم برای ورود به فرایند ثبت را فراهم کند.
او با اشاره به برخی چالش‌های پرونده‌های اخیر ایران افزود: یکی از مشکلات، محدود بودن مستندات و منابع برخی پرونده‌ها به آثار فارسی است که فرایند معرفی و ارزیابی آن‌ها را دشوارتر می‌کند. همچنین برخی رویکردهای ملی‌گرایانه و تأکیدهای احساسی می‌تواند بر روند تدوین پرونده‌ها تأثیر منفی بگذارد.
نماینده ایران در یونسکو با اشاره به معیارهای ارزیابی آثار اظهار کرد: گاهی در تدوین پرونده‌ها تلاش می‌کنیم اثر را با همه معیارهای مطرح‌شده تطبیق دهیم، در حالی که تجربه نشان می‌دهد تمرکز مستند بر یک معیار مشخص و ارائه شواهد قانع‌کننده می‌تواند مسیر ارزیابی را روشن‌تر کند. بنابراین، به‌جای تأکید بر جنبه‌های احساسی، باید بر واقعیت‌ها و مستندات قابل ارزیابی تمرکز کنیم.
پاکتچی با اشاره به تجربه تدوین پرونده کاروانسراهای ایران گفت: در برخی موارد، تأکید بیش از اندازه بر جنبه‌های مفهومی و فلسفی، بیان موضوع را پیچیده کرده و درک آن را برای مخاطبان دشوارتر ساخته است. از این رو، پیشنهاد می‌شود در تعامل با کارشناسان و ارزیابان بین‌المللی، از زبان فنی، روشن و دقیق استفاده شود.
او تصمیم‌گیری‌های احساسی در داخل کشور را از دیگر چالش‌های این حوزه دانست و افزود: ممکن است برخی موضوعات از نظر داخلی اهمیت زیادی داشته باشند، اما این اهمیت لزوماً برای ارزیابان بین‌المللی به همان شکل قابل درک نیست؛ از این رو، پرونده‌ها باید بر اساس معیارهای تخصصی و شواهد قابل استناد تنظیم شوند.
سفیر و نماینده ایران در یونسکو همچنین با اشاره به شرایط رقابت کشورها برای ثبت جهانی آثار بیان کرد: کشورهایی که هنوز اثری در فهرست میراث جهانی ندارند، در سیاست‌های مربوط به گسترش این فهرست مورد توجه قرار می‌گیرند. از سوی دیگر، با توجه به شمار آثار ثبت‌شده ایران، ارزیابی
پرونده‌های جدید کشور با حساسیت بیشتری همراه است؛ بنابراین، برای استفاده مؤثر از سهمیه سالانه ثبت، باید دقت علمی و کیفیت مستندات پرونده‌ها را ارتقا داد.
پژوهش جامع و اثبات ارزش برجسته جهانی، نقطه آغاز تدوین پرونده است
محمدحسن طالبیان، عضو شورای راهبردی میراث فرهنگی و مدیر پرونده ثبت جهانی آسبادهای ایران، نیز با تشریح روند شکل‌گیری پرونده‌های ثبت جهانی، بر ضرورت بررسی همه‌جانبه ارزش‌ها و ویژگی‌های آثار پیش از آغاز فرایند تدوین پرونده تأکید کرد.
او گفت: برای ثبت جهانی یک اثر باید نکات متعددی را در کنار یکدیگر بررسی کرد و به نتیجه‌ای مبتنی بر پژوهش و ارزیابی جامع رسید. در گام نخست، انجام مطالعات گسترده و فراهم کردن پشتوانه علمی ضروری است.طالبیان با اشاره به تجربه تدوین پرونده آسبادهای ایران افزود: در ابتدا، بخش‌های مختلف این مجموعه را در قالب موضوعی واحد بررسی می‌کردیم، اما هنگام ورود به فرایند ثبت جهانی مشخص شد که برای ارائه پرونده‌ای کامل، باید ابعاد و مؤلفه‌های دیگری را نیز در نظر گرفت.
او درباره پرونده دیوار تاریخی گرگان نیز اظهار کرد: این پرونده از اهمیت زیادی برخوردار است و تاکنون تأیید ایکوموس را دریافت کرده، اما تکمیل فرایند آن به زمان بیشتری نیاز دارد.عضو شورای راهبردی میراث فرهنگی با تأکید بر ضرورت ارزیابی ارزش برجسته جهانی پیش از نگارش پرونده گفت: پیش از آنکه نگارش پرونده را آغاز کنیم، باید مشخص شود که اثر واجد ارزش برجسته جهانی است یا خیر. همچنین لازم است تهدیدهای پیش روی اثر شناسایی شوند و برای مدیریت یا رفع آن‌ها در کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت برنامه‌ریزی شود.
طالبیان در پایان با اشاره به ماهیت بین‌بخشی فرایند ثبت جهانی آثار میراث فرهنگی خاطرنشان کرد: مسئولیت اصلی پرونده‌های ثبت جهانی صرفاً بر عهده وزارت میراث فرهنگی نیست، بلکه دولت مسئولیت اصلی این ۴فرایند را بر عهده دارد و سایر دستگاه‌ها و سازمان‌های مرتبط نیز باید در پیشبرد آن همکاری و مشارکت کنند.بر اساس مباحث مطرح‌شده در این کارگاه، موفقیت پرونده‌های ثبت جهانی مستلزم شناخت دقیق معیارهای یونسکو، پژوهش‌های جامع، ارائه شواهد علمی و مستند، شناسایی و مدیریت تهدیدها و هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول است؛ مجموعه اقداماتی که می‌تواند زمینه ارزیابی دقیق‌تر آثار و حفاظت مؤثرتر از میراث فرهنگی کشور را فراهم کند.