یمن چگونه معادلات جنگ را بر عربستان سعودی تحمیل کرد؟

یمن با طرح معادله «محاصره در برابر محاصره» و اجرای تهدیدهای متقابل، معادلات جنگ با عربستان را تغییر داده و توانسته این راهبرد را به قاعده‌ای اثرگذار در نظم غرب آسیا تبدیل کند.

سفیر ارجان-گروه بین الملل : سخنگوی نیروهای مسلح یمن در مواضع اخیر خود از پاسخ متقابل در حوزه هایی چون فرودگاه ها، محاصره و افزایش سطح درگیری سخن گفته است. پیش تر نیز ایده مقابله با تهدید پایتخت با پایتخت مطرح شده بود. این مواضع از سوی برخی ناظران تبلیغاتی تلقی می شد، اما تحولات دو ماه اخیر نشان داده نیروهای یمنی در واکنش به حملات عربستان، توانسته اند این رویکرد را به الگویی تازه بدل کنند؛ الگویی که بر موازنه امنیتی غرب آسیا اثر گذاشته است.

در درگیری های دریایی معاصر، معمولاً قدرت برتر کنترل گلوگاه ها را در دست می گیرد و طرف ضعیف تر به تهدید بسنده می کند. رویکرد یمن این الگو را معکوس کرده است: محدود شدن پروازها از فرودگاه های یمن با هدف قرار گرفتن فرودگاه های عربستان پاسخ داده شده؛ فشار بر بنادر و صادرات یمن با محدود شدن مسیر صادراتی عربستان از دریای سرخ روبه رو شده و افزایش حملات هوایی نیز با عملیات موشکی و پهپادی در عمق خاک عربستان همراه بوده است.

به این ترتیب، یمن صرفاً در موقعیت دفاعی نمانده و به دنبال ساختن معادله ای متقابل است؛ معادله ای که با تنگه هرمز نیز ارتباط پیدا می کند. در گزارشی از کتابخانه پارلمان بریتانیا در سیزدهم مهر آمده بود که نزدیک به هفت درصد نفت جهان از باب المندب عبور می کند. بر اساس همان بررسی، عربستان بخش بزرگی از صادرات نفت خود را به مسیرهای جایگزین انتقال داده است. در نتیجه، خلیج فارس و دریای سرخ هر دو به اهرم هایی برای چانه زنی طرفین تبدیل شده اند و اختلال در یکی از این گذرگاه ها، اهمیت و هزینه استفاده از دیگری را افزایش می دهد.

کارآمدی هر راهبردی در میدان نبرد سنجیده می شود و رویدادهای دو ماه گذشته آزمونی برای این الگو بوده اند. عربستان از عملیات گسترده در ساحل غربی یمن و بازپس گیری باب المندب خبر داد؛ اما ارزیابی های پیاپی مؤسسه مطالعات جنگ آمریکا در نهایت به این جمع بندی رسید که پیشروی ساحلی متوقف شده است. گزارش های رویترز نیز از زبان مقام های میدانی و تحلیلگران، زمان اعلام این ادعا را زودهنگام دانستند. در بلندی های اطراف تعز، نیروهای یمنی با در اختیار گرفتن ارتفاعات و ایجاد خاکریزهای ممتد، حرکت زمینی نیروهای همسو با عربستان را متوقف کردند. هم زمان، حملات موشکی و پهپادی به فرودگاه ها و تأسیسات صادراتی عربستان ادامه داشت.

پیامدهای این روند را می توان در دو سطح دید. از نظر نظامی، تصرف مناطق امکان پذیر بود، اما حفظ آن ها دشوار ماند. در سطحی گسترده تر نیز عربستان برای پیشبرد جنگ به کمک خارجی روی آورد. پیمان دفاع مشترک با ترکیه و پاکستان وارد مرحله اجرا شد، ولی رسانه های این دو کشور نقش نیروهای خارجی را دفاعی توصیف کردند، نه مشارکت در عملیات رزمی. این وضعیت نشان می دهد که طرف مقابل نتوانسته معادله شکل گرفته را برهم بزند و ناچار به بازتعریف ترتیبات ائتلافی خود شده است.

یکی از پیامدهای مهم این تحولات، آشکار شدن شکاف در جبهه مقابل است. امارات که در سال های نخست جنگ یمن از شرکای اصلی عربستان بود، در تشدید اخیر حضور فعالی نداشته است. برخی رسانه های منطقه ای این غیبت را با نگرانی ابوظبی از هدف قرار گرفتن بنادر و طرح های اقتصادی اش مرتبط دانسته اند؛ هم زمان، سرمایه گذاری امارات در بنادر جنوب یمن ادامه دارد.

در سوی دیگر، واشنگتن نیز بنا بر گزارش آکسیوس از مشارکت رزمی فاصله گرفته و پشتیبانی اطلاعاتی و مشاوره ای را در دستور کار داشته است. عربستان برای جبران این وضعیت به ترکیه و پاکستان متوسل شد، اما هر دو کشور اعلام کرده اند نیروی زمینی به میدان نبرد نمی فرستند. حاصل این آرایش، جبهه ای با پشتیبانی گسترده اما نیروی رزمی محدود است؛ در حالی که بار اصلی جنگ همچنان بر دوش عربستان، آغازگر درگیری، قرار دارد.

تحولات میدانی بر مسیر گفت وگوها نیز اثر می گذارد. هیئت یمنی در مسقط با فرستاده ویژه سازمان ملل دیدار کرده و شماری از گزارش های رسانه ای از توافق اولیه دو طرف بر سر چارچوبی شش ماهه برای آتش بس خبر داده اند؛ با این حال، این توافق هنوز به طور رسمی تأیید نشده است. فرستاده سازمان ملل در شورای امنیت تأکید کرده که دستاوردهای نظامی نمی توانند جای مذاکره را بگیرند. با وجود این، معادله تازه پایان ساده جنگ را دشوار می کند؛ زیرا عقب نشینی لزوماً آن را از میان نمی برد و ممکن است تنها شکل و محل آن را تغییر دهد.

پرسش پیش روی ماه های آینده این است که آیا چارچوب شش ماهه می تواند این موازنه را به میز مذاکره منتقل کند یا صنعا آن را در همان عرصه ای حفظ خواهد کرد که شکل گرفته است. پاسخ را تحولات پیش رو روشن می کند؛ از وضعیت بلندی های پیرامون تعز تا هزینه هایی که شرکت های بیمه برای عبور از دریای سرخ تعیین می کنند.

روز جمعه یک توافق دفاعی سه‌جانبه میان سه کشور مهم منطقه یعنی عربستان‌سعودی، ترکیه و پاکستان امضا شد. بلافاصله پس از انتشار این خبر و در تحلیل‌های اولیه‌، دلیل اصلی یا هدف این پیمان به «نحوه مواجهه با ایران پس از هدف قرار گرفتن عربستان‌سعودی به عنوان میزبان پایگاه‌های امریکا در جریان جنگ رمضان» معطوف شد.

وزیران خارجه عربستان و پاکستان بر اهمیت تداوم تلاش‌های دیپلماتیک برای ایجاد ثبات در منطقه تاکید کردند.

دیپلمات‌های عربستان سعودی، ترکیه و مصر امروز یکشنبه در پاکستان دیدار کردند تا از گسترش بیشتر درگیری‌ها در منطقه جلوگیری کرده و تلاشهای میانجیگرانه خود را در پیش بگیرند. با گذشت چند ساعت، دور اول مذاکرات برای امروز به پایان رسید.