استان سمنان زیر سایه ال‌نینو؛ سهم تخریب طبیعت و پوشش گیاهی در سیلاب‌ها
سمنان- با احتمال تغییر الگوهای بارشی تحت تأثیر ال‌نینو، به دلیل تخریب عرصه‌های طبیعی و پوشش گیاهی و نقش آن‌ها در تشدید رواناب‌ها، بررسی آمادگی استان سمنان در برابر سیلاب اهمیتی دوچندان دارد.
سفیر ارجان گروه استان‌ها: ال‌نینو پدیده‌ای اقیانوسی - جوی است که با تغییر الگوهای دمایی سطح آب در بخش‌هایی از اقیانوس آرام استوایی، می‌تواند بر الگوهای آب‌وهوایی مناطق مختلف جهان اثر بگذارد. این پدیده گاهی با تغییر در توزیع بارش‌ها، خشکسالی در برخی مناطق و بارندگی‌های شدید در مناطق دیگر همراه می‌شود؛ اما آیا وقوع آن به معنای بارش‌های سیل‌آسا در ایران و استان سمنان است؟
در روزهای اخیر، گزارش‌هایی درباره احتمال وقوع ال‌نینو و تأثیر آن بر الگوهای بارشی منتشر شده است. هم‌زمان، موضوع نوسانات اقیانوس هند و تغییرات الگوهای جوی نیز مورد توجه کارشناسان قرار گرفته است؛ موضوعی که ضرورت بررسی دقیق‌تر پیش‌بینی‌های فصلی و آمادگی برای مواجهه با مخاطرات احتمالی را دوچندان می‌کند.
اما ایران با فاصله زیادی از اقیانوس آرام و هند، تا چه اندازه تحت تأثیر این پدیده قرار می‌گیرد؟ سهم استان سمنان از تغییرات احتمالی الگوی بارش چیست؟ آیا می‌توان امیدوار بود که بارندگی‌های پیش‌رو بخشی از خشکسالی سال‌های اخیر را جبران کند یا باید بیش از هر چیز نگران وقوع سیلاب و خسارت‌های احتمالی بود؟ آیا شهروندان و دستگاه‌های اجرایی استان باید تمهیدات ویژه‌ای در نظر بگیرند؟
در این گزارش، با بررسی دیدگاه کارشناسان هواشناسی و مسئولان حوزه مدیریت بحران و منابع آب استان سمنان، ابعاد مختلف این موضوع را مرور می‌کنیم.
ال‌نینو چیست؛ پدیده‌ای فراتر از یک طوفان
پیش از بررسی تأثیرات احتمالی ال‌نینو بر استان سمنان، باید دانست این پدیده چیست و چگونه می‌تواند بر شرایط جوی مناطق مختلف اثر بگذارد.
صالح محمدی، کارشناس هواشناسی، در گفتگو با خبرنگار مهر، با بیان اینکه ال‌نینو یکی از فازهای نوسان بزرگ‌مقیاس اقیانوسی ـ جوی موسوم به «ال‌نینو ـ نوسان جنوبی» است، اظهار کرد: ال‌نینو با تغییر شرایط معمول اقیانوسی و جوی در بخش استوایی اقیانوس آرام، می‌تواند الگوهای جوی و توزیع بارش‌ها را در مناطق مختلف جهان تحت تأثیر قرار دهد.
وی با اشاره به تأثیر این پدیده بر الگوهای گردش جو و سامانه‌های بارشی افزود: تغییرات اقیانوسی و جوی می‌تواند مسیر و شدت برخی سامانه‌های آب‌وهوایی را تغییر دهد و در نتیجه، در بعضی مناطق زمینه بارش‌های شدید و در مناطق دیگر شرایط خشک‌تر را فراهم کند.
این کارشناس هواشناسی با اشاره به برخی پیش‌بینی‌ها درباره تقویت الگوهای مرتبط با ال‌نینو بیان کرد: در چنین شرایطی، احتمال بروز بارش‌های شدید، تندبادها و مخاطرات جوی در برخی مناطق افزایش می‌یابد؛ با این حال، برای تعیین دقیق محدوده اثرگذاری و شدت پیامدهای آن باید داده‌های هواشناسی و پیش‌بینی‌های به‌روز را بررسی کرد.
محمدی با تأکید بر اینکه ال‌نینو یک پدیده بلندمدت اقیانوسی ـ جوی است، تصریح کرد: نباید این پدیده را با یک طوفان کوتاه‌مدت اشتباه گرفت. آثار آن می‌تواند در مقیاس زمانی طولانی‌تر و در مناطق جغرافیایی دور از محل شکل‌گیری آن نیز نمایان شود و بر زندگی مردم، کشاورزی و منابع طبیعی تأثیر بگذارد.
وی با بیان اینکه پیامدهای ال‌نینو در مناطق مختلف یکسان نیست، افزود: این پدیده به‌تنهایی به معنای وقوع حتمی سیلاب یا بارش‌های شدید در یک منطقه مشخص نیست و برای ارزیابی پیامدهای آن باید شرایط محلی، الگوهای بارشی و پیش‌بینی‌های منطقه‌ای را نیز در نظر گرفت.
ال‌نینو در استان سمنان؛ کدام مناطق مستعد سیلاب هستند؟
این کارشناس هواشناسی با اشاره به احتمال تأثیر تغییرات الگوهای جوی بر استان سمنان تأکید کرد: نمی‌توان صرفاً بر اساس وقوع ال‌نینو گفت که در پاییز امسال حتماً سیلاب رخ خواهد داد؛ اما در صورت پیش‌بینی بارش‌های شدید، باید مناطق مستعد سیلاب از پیش شناسایی شوند و تمهیدات لازم برای کاهش خسارات در نظر گرفته شود.
محمدی با اشاره به احتمال تأثیرگذاری بارش‌های شدید بر بخش‌هایی از جنوب و شرق استان سمنان، به‌ویژه محدوده بیارجمند، اظهار کرد: برخی مناطق استان به دلیل سابقه وقوع سیلاب و شرایط جغرافیایی، نیازمند توجه ویژه در برنامه‌ریزی‌های پیشگیرانه هستند.
وی با تأکید بر ضرورت شناسایی کانون‌های پرخطر سیلاب افزود: بخش‌هایی از شهرستان میامی، از جمله محدوده پل ابریشم، همچنین برخی مناطق جنوبی شاهرود، دامغان و سمنان و بخش‌هایی از سرخه و گرمسار که سابقه وقوع سیلاب و خسارت دارند، باید در اولویت بررسی و اقدامات ایمن‌سازی قرار گیرند.
این کارشناس هواشناسی ادامه داد: شناسایی مسیرهای عبور روان‌آب، بررسی وضعیت آبراهه‌ها و مسیل‌ها و رفع موانع موجود در مسیر جریان آب، از جمله اقداماتی است که می‌تواند در کاهش خسارات احتمالی مؤثر باشد.
وی تأکید کرد: نه باید ال‌نینو را دست‌کم گرفت و نه باید از آن تصویری معجزه‌آسا برای پایان خشکسالی ساخت؛ آنچه اهمیت دارد، ارزیابی علمی شرایط و آمادگی برای مواجهه با سناریوهای مختلف آب‌وهوایی است.
الگوی بارش در سمنان؛ پیش‌بینی افزایش بارندگی
سیدایرج مصطفوی، مدیرکل هواشناسی استان سمنان، نیز در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به پیش‌بینی‌های مطرح‌شده درباره تأثیر ال‌نینو بر الگوهای بارشی اظهار کرد: بر اساس پیش‌بینی‌های مورد اشاره، احتمال تحقق این پدیده بین ۷۰ تا ۱۰۰ درصد اعلام شده و در استان سمنان نیز افزایش بارش در برخی دوره‌ها مورد انتظار است.
وی افزود: برآورد ارائه‌شده برای استان سمنان، افزایش بارش به میزان ۱۰ تا ۵۰ میلی‌متر بیش از میانگین نرمال است؛ هرچند میزان و توزیع بارش‌ها به شرایط جوی و تحقق پیش‌بینی‌های فصلی بستگی دارد.
مدیرکل هواشناسی استان سمنان با اشاره به زمان احتمالی تأثیرگذاری این الگوها بیان کرد: بر اساس پیش‌بینی مطرح‌شده، آثار این پدیده از حدود نیمه مهرماه می‌تواند در استان نمایان شود و آبان، آذر و دی‌ماه از دوره‌های مهم فعالیت سامانه‌های بارشی خواهند بود.
مصطفوی با تأکید بر ضرورت توجه به ویژگی بارش‌ها گفت: در صورت وقوع بارندگی‌های شدید، رگباری و ناگهانی، احتمال شکل‌گیری روان‌آب و جاری شدن سیلاب نیز وجود دارد و لازم است دستگاه‌های مسئول برای مواجهه با این شرایط آمادگی داشته باشند.
وی از آماده‌باش دستگاه‌های خدمات‌رسان و اعضای ستاد مدیریت بحران استان سمنان خبر داد و افزود: با دستور استانداری، کارگروهی برای بررسی موضوع و اتخاذ تمهیدات لازم تشکیل شده است تا دستگاه‌های مرتبط اقدامات پیشگیرانه را در دستور کار قرار دهند.
استان سمنان در آماده‌باش؛ از پاکسازی مسیل‌ها تا بیمه محصولات
مصطفی خاتمی، مدیرکل مدیریت بحران استانداری سمنان، نیز در گفتگو با خبرنگار مهر از اعلام آماده‌باش دستگاه‌های عضو ستاد مدیریت بحران استان خبر داد و گفت: دستگاه‌های خدمات‌رسان، امدادی، اجرایی و دولتی در این آمادگی مشارکت دارند تا در صورت بروز بارش‌های شدید و سیلاب‌های احتمالی، اقدامات لازم به‌سرعت انجام شود.
وی با اشاره به اقدامات پیشگیرانه در دستور کار اظهار کرد: رفع انسداد سازه‌های فاقد ظرفیت عبور ایمن آب، بازگشایی پل‌ها و آبراهه‌ها، پاکسازی مسیل‌ها و لایروبی رودخانه‌ها در محدوده مراکز جمعیتی و شهرها از جمله موضوعاتی است که برای آن‌ها تمهیدات لازم پیش‌بینی شده است.
مدیرکل مدیریت بحران استانداری سمنان با بیان اینکه احتمال وقوع سیلاب در نقاط مختلف استان در صورت بارش‌های شدید وجود دارد، افزود: دستگاه‌های مسئول باید اقدامات لازم را برای کاهش آثار مخرب این مخاطرات دنبال کنند.
خاتمی با تأکید بر اهمیت آمادگی بخش کشاورزی و دامداری ادامه داد: از دامداران استان درخواست شده است برای بیمه کردن دام‌های خود در برابر حوادث اقدام کنند. همچنین خدمات بیمه‌ای برای کشاورزان، باغداران و گلخانه‌داران پیش‌بینی شده و از فعالان این بخش‌ها خواسته شده است هرچه سریع‌تر برای بیمه محصولات و تأسیسات خود اقدام کنند.
وی با اشاره به حمایت دولت از کشاورزان در برابر مخاطرات طبیعی تصریح کرد: بر اساس طرح مصوب مورد اشاره، سهم کشاورزان از حق بیمه محصولات زراعی و باغی ۵۰ درصد است و مابقی را دولت پرداخت می‌کند؛ اقدامی که می‌تواند زمینه استفاده بیشتر بهره‌برداران از پوشش‌های بیمه‌ای را فراهم کند.
تأثیر بارش‌ها بر منابع آبی؛ فرصت یا تهدید؟
افزایش بارندگی‌ها، در صورت تحقق پیش‌بینی‌ها، می‌تواند از منظر منابع آبی نیز برای استان سمنان اهمیت داشته باشد؛ استانی که در سال‌های اخیر با محدودیت منابع آب و فشار بر ذخایر زیرزمینی مواجه بوده است. با این حال، میزان بهره‌مندی منابع آبی از بارش‌ها به نوع، شدت، مدت و پراکنش مکانی بارندگی بستگی دارد.
حمید احسانی، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان سمنان، در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به اهمیت نوع بارش‌ها برای منابع آبی استان اظهار کرد: اگر بخشی از بارش‌ها به‌صورت برف باشد، می‌تواند به تغذیه منابع آبی، به‌ویژه چشمه‌ها و قنوات، کمک کند و از این منظر امیدوارکننده باشد.
وی با اشاره به تأثیر احتمالی افزایش بارندگی بر ذخایر آبی استان افزود: افزایش بارش‌ها، در صورت توزیع مناسب و فراهم بودن شرایط نفوذ آب، می‌تواند به تقویت منابع آبی و افزایش ذخیره سدها کمک کند؛ اما اگر بارندگی‌ها عمدتاً به‌صورت رگباری و شدید رخ دهند، بخش قابل توجهی از آب ممکن است به شکل روان‌آب از دسترس خارج شود و احتمال وقوع سیلاب نیز افزایش یابد.
احسانی با تأکید بر ضرورت بررسی شرایط واقعی بارش‌ها بیان کرد: برای ارزیابی میزان اثرگذاری این پدیده بر منابع آب استان، باید نوع بارش‌ها، میزان نفوذ آب در زمین و وضعیت حوضه‌های آبریز مورد توجه قرار گیرد.
تخریب طبیعت؛ عاملی تشدیدکننده در خسارات سیلاب
در همین راستا، ایجاد کارگروهی در استانداری سمنان با مشارکت دستگاه‌هایی از جمله شهرداری‌ها، دهیاری‌ها، شرکت آب منطقه‌ای، اداره کل هواشناسی، منابع طبیعی، اورژانس و جمعیت هلال‌احمر، با هدف هماهنگی اقدامات و کاهش آثار مخرب سیلاب‌ها در دستور کار قرار گرفته است.
تغییر کاربری اراضی، تخریب پوشش گیاهی، بوته‌کنی و قطع درختان، فعالیت‌های معدنی، ساخت‌وسازهای غیراصولی و دستکاری بسترهای طبیعی می‌توانند در برخی مناطق بر سرعت و حجم روان‌آب‌ها و میزان فرسایش خاک اثر بگذارند. این عوامل، به‌ویژه در مناطق مرتفع و شیب‌دار، ضرورت حفاظت از طبیعت و مدیریت اصولی حوضه‌های آبریز را افزایش می‌دهند.
استان سمنان برای بهره‌مندی از بارش‌های احتمالی و کاهش خسارات ناشی از آن‌ها، به برنامه‌ریزی هم‌زمان در دو حوزه نیاز دارد: از یک سو، تقویت زیرساخت‌های ذخیره و تغذیه منابع آب و از سوی دیگر، ایمن‌سازی مسیرهای عبور روان‌آب و کاهش خطر سیلاب در مناطق مستعد.
در نهایت، ال‌نینو را نمی‌توان به‌تنهایی نشانه پایان خشکسالی یا وقوع قطعی سیلاب دانست. آنچه اهمیت دارد، پایش مستمر شرایط جوی، به‌روزرسانی پیش‌بینی‌ها، اطلاع‌رسانی دقیق به مردم و اجرای به‌موقع اقدامات پیشگیرانه است؛ اقداماتی که می‌تواند هم از خسارات احتمالی جلوگیری کند و هم زمینه بهره‌برداری بهتر از بارش‌های مؤثر را فراهم آورد.