افزایش تعداد بیماران یا محدود شدن واردات داروهای روان‌پزشکی / آمار دقیقی از تعداد مصرف‌کنندگان داروها وجود ندارد
در درمان بیماری‌های روانی، هزینه را نباید فقط قیمت یک بسته دارو دانست. بیمار ممکن است ماه‌ها یا حتی سال‌ها نیازمند درمان باشد و اگر هزینه دارو افزایش پیدا کند، مجموع هزینه درمان برای خانوار به رقم قابل توجهی تبدیل خواهد شد. پست افزایش تعداد بیماران یا محدود شدن واردات داروهای روان‌پزشکی / آمار دقیقی از تعداد مصرف‌کنندگان داروها وجود ندارد اولین بار در سفیر ارجان ظاهر شد.
به گزارش سفیر ارجان ، کمبود داروهای اعصاب و روان در حالی ادامه دارد که بیماران برای پیدا کردن برخی داروهای ضدافسردگی و روان‌پزشکی با مشکلات جدی مواجه‌اند؛ مشکلی که حالا علاوه بر «نبود دارو»، با افزایش قیمت و دشوارتر شدن پرداخت هزینه درمان همراه شده است. سازمان غذا و دارو علت بخشی از این کمبود را اختلال در مسیر واردات داروهای سایکوتروپیک اعلام کرده است، اما یک پرسش مهم همچنان بی‌پاسخ مانده: آیا افزایش تعداد افرادی که به درمان‌های روان‌پزشکی نیاز دارند نیز در رشد تقاضا و فشار بر بازار دارو نقش دارد؟
سخنگوی سازمان غذا و دارو درباره وضعیت تأمین برخی داروهای اعصاب و روان، به‌ویژه داروهای ضدافسردگی سه‌حلقه‌ای، گفته است بخش عمده‌ای از این داروها در گروه سایکوتروپیک یا گروه سبز تحت نظارت هیأت بین‌المللی کنترل مواد مخدر سازمان ملل متحد قرار دارند و هند یکی از تأمین‌کنندگان مهم این اقلام در جهان است.
به گفته او، پس از آغاز جنگ رمضان در اسفند ۱۴۰۴ و توقف پروازهای مستقیم هند به ایران، انتقال این محموله‌ها با محدودیت مواجه شد. خودداری طرف هندی از ارسال این محموله‌ها با هواپیماهای ایرانی نیز روند تأمین را دشوارتر کرد. واردات فوریتی و مسیرهای غیرمستقیم بخشی از نیاز کشور را پوشش داده، اما هنوز برای تأمین کامل نیاز کافی نبوده است.
چند میلیون ایرانی با افسردگی زندگی می‌کنند؟
در این میان، یک خلأ آماری مهم وجود دارد. اگرچه درباره شیوع اختلالات روانی و افسردگی در ایران مطالعات مختلفی انجام شده، اما آمار منظم و شفافی از تعداد افرادی که به‌طور مستمر داروهای اعصاب و روان مصرف می‌کنند در دسترس نیست.
با این حال، ابعاد مسئله قابل توجه است. یک مطالعه درباره روند اختلالات افسردگی در ایران بر اساس داده‌های مؤسسه سنجش و ارزیابی سلامت نشان داده است که در سال ۲۰۲۱ حدود ۵.۲ میلیون نفر در ایران با اختلالات افسردگی زندگی می‌کرده‌اند. این رقم نسبت به برآورد سال ۱۹۹۰ افزایش قابل توجهی داشته است.
بنابراین می‌توان گفت یکی از دلایل کمبود داروهایی از این دست شاید افزایش تعداد بیماران باشد، در واقع همین نداشتن آمار دقیق می تواند در روند تولید و واردات دارو تاثیر مستقیم داشته باشد.
کمبود دارو برای بیمار روان‌پزشکی در برخی بیماران می‌تواند با بازگشت علائم یا بروز عوارض ناشی از قطع دارو همراه شود
فرهاد مظلومی، روانپزشک در مورد تبعات کمبود، نبود و گرانی داروهای اعصاب و روان به سفیر ارجان می‌گوید: مشکل اصلی در بیماری‌های روان‌پزشکی، تداوم درمان است. بسیاری از بیماران پس از رسیدن به یک وضعیت پایدار، با مصرف منظم دارو شرایط خود را کنترل می‌کنند و اختلال در این روند می‌تواند تعادل ایجادشده را بر هم بزند.
او می‌افزاید: نمی‌توان به بیمار توصیه کرد صرفاً به دلیل پیدا نشدن داروی تجویزشده، خودش داروی دیگری را جایگزین کند. انتخاب داروی جایگزین، تغییر دوز یا تغییر فاصله مصرف باید با نظر پزشک انجام شود؛ چراکه داروهای روان‌پزشکی بر اساس نوع بیماری، شرایط جسمی بیمار، داروهای هم‌زمان و واکنش قبلی فرد انتخاب می‌شوند.
این روانپزشک تاکید می‌کند: از این منظر، کمبود یک دارو فقط به معنای مراجعه بیشتر به داروخانه نیست. بیماری که چند روز یا چند هفته داروی خود را پیدا نمی‌کند، ممکن است مجبور شود درمان خود را تغییر دهد یا مصرف آن را نامنظم کند؛ مساله‌ای که در برخی بیماران می‌تواند با بازگشت علائم یا بروز عوارض ناشی از قطع دارو همراه شود.
توان پرداخت بیمار می‌تواند مستقیماً بر استمرار درمان اثر بگذارد / در درمان بیماری‌های روانی، هزینه را نباید فقط قیمت یک بسته دارو دانست
مظلومی در ادامه می‌گوید: مشکل دوم، افزایش قیمت دارو است. حتی در شرایطی که دارو از مسیرهای وارداتی یا جایگزین در بازار پیدا شود، قیمت بالاتر می‌تواند برای بیماری که به مصرف طولانی‌مدت نیاز دارد، به مانعی جدی تبدیل شود.
او تاکید می‌کند: در درمان بیماری‌های روانی، هزینه را نباید فقط قیمت یک بسته دارو دانست. بیمار ممکن است ماه‌ها یا حتی سال‌ها نیازمند درمان باشد و اگر هزینه دارو افزایش پیدا کند، مجموع هزینه درمان برای خانوار به رقم قابل توجهی تبدیل خواهد شد.
این روانپزشک هشدار می‌دهد: در چنین شرایطی برخی بیماران ممکن است برای کاهش هزینه، تعداد دفعات مصرف دارو را کم کنند. این رفتارها در حالی رخ می‌دهد که برنامه مصرف دارو باید بر اساس تشخیص پزشک باشد و تغییر خودسرانه آن می‌تواند روند درمان را مختل کند.
دکتر مظلومی اظهار می‌دارد: مساله فقط گران شدن دارو نیست؛ مساله این است که توان پرداخت بیمار می‌تواند مستقیماً بر استمرار درمان اثر بگذارد.
بحران داروهای اعصاب فقط بحران واردات نیست
این روانپزشک می‌افزاید: توضیح سازمان غذا و دارو درباره اختلال مسیر واردات، بخشی از علت کمبود فعلی را روشن می‌کند، اما برای حل پایدار مساله کافی نیست. اگر بخش قابل توجهی از داروهای خاص روان‌پزشکی به یک یا چند مسیر خارجی وابسته باشد، هر اختلال در حمل‌ونقل، محدودیت بانکی، تغییر روابط تجاری یا بحران منطقه‌ای می‌تواند بازار داخلی را تحت تأثیر قرار دهد.
او می‌گوید: در کنار آن، سیاست‌گذار باید به روند تقاضا نیز توجه کند. وقتی مطالعات علمی از وجود میلیون‌ها فرد مبتلا به افسردگی در کشور خبر می‌دهند، برنامه‌ریزی برای تولید و واردات دارو نمی‌تواند صرفاً بر اساس مصرف سال‌های گذشته انجام شود.
اگرچه اختلال مسیر واردات هند می‌تواند یکی از عوامل کمبود فعلی داروهای سایکوتروپیک باشد، اما مساله سلامت روان کشور بزرگ‌تر از یک بحران مقطعی در زنجیره تأمین است
مظلومی در پاسخ به این پرسش که چند نفر در ایران به‌طور مستمر داروی اعصاب و روان مصرف می‌کنند؟، می‌گوید: برای پاسخ دقیق، باید آمار نسخه‌های ثبت‌شده، تعداد بیماران تحت درمان، میزان مصرف هر ماده مؤثره، روند مصرف سالانه و تغییرات آن در استان‌های مختلف منتشر شود. بدون چنین داده‌ای نمی‌توان مشخص کرد چه مقدار از افزایش تقاضا ناشی از افزایش تعداد بیماران و چه مقدار ناشی از تغییر الگوی تجویز یا مصرف است.
او می‌افزاید: در نتیجه، اگرچه اختلال مسیر واردات هند می‌تواند یکی از عوامل کمبود فعلی داروهای سایکوتروپیک باشد، اما مساله سلامت روان کشور بزرگ‌تر از یک بحران مقطعی در زنجیره تأمین است.
داروی روان‌پزشکی، کالای مصرفی معمولی نیست
این روانپزشک در بخش دیگری از سخنان خود تاکید می‌کند: داروهای اعصاب و روان برای بسیاری از بیماران بخشی از یک درمان طولانی‌مدت هستند. به همین دلیل، کمبود آنها می‌تواند پیامدهایی فراتر از بازار دارو داشته باشد. بیماری که داروی خود را پیدا نمی‌کند یا توان خرید آن را ندارد، ممکن است درمانش را ناقص کند و در نتیجه دوباره به خدمات پزشکی بیشتری نیاز پیدا کند.
مظلومی در پایان تاکید می‌کند: بنابراین هزینه‌ای که امروز برای تأمین پایدار دارو پرداخت نمی‌شود، ممکن است در آینده به شکل افزایش مراجعات درمانی، افت عملکرد فردی و شغلی و هزینه‌های بیشتر سلامت بازگردد.