روایت شاهنامه از لباس؛ قبل از آنکه پارچه ببافیم، چه می‌پوشیدیم؟
مسیر آغاز و تحول پوشش در شاهنامه از دوره کیومرث، نخستین پادشاه شاهنامه، آغاز می‌شود؛ پادشاهی که حکومت خود را در کوهستان شکل می‌دهد و در روایت فردوسی، پوست پلنگ از پوشش‌های این دوره است.
به گزارش خبرنگار مهر، نام شاهنامه که می‌آید، اولین چیزی که در ذهن شکل می‌گیرد، تصویر میدان‌های نبرد، پهلوانان، جنگ‌ها و رزم‌های بزرگ است؛ اما جهان داستانی که فردوسی ساخته است فقط دنیای شمشیر و میدان جنگ نیست. شاهنامه همچنین به روایت انسان‌هایی می‌پردازد که در کنار جنگ و پهلوانی، در حال ساختن جهان و تمدن خود بودند، یا به دنبال شناخت طبیعت، پیدا کردن ابزارهای تازه و شکل دادن به زندگی خود هستند. یکی از وجوه کمتر دیده‌شده در شاهنامه، تصویری است که فردوسی از شکل‌گیری و تحو ل پوشاک ارائه می‌دهد.
انسان‌های نخستین در شاهنامه چه می‌پوشیدند؟ مواد اولیه لباس خود را از کجا به دست می‌آوردند؟ و وقتی که طبل جنگ و نبرد به صدا در می‌آمد، چه چیزی بر تن می‌کردند؟ از طرف دیگر، وقتی هنوز خبری از آهن و فلز و فناوری ساخت زره نبود، پوشش جنگی آن‌ها چه بود؟ شاهنامه، در روایت پادشاهان اولیه، به پوست حیوانات، پشم، ریسندگی، بافندگی، پارچه و دوختن جامه اشاره می‌کند و به تدریج تصویری از حرکت انسان از پوشش‌های ابتدایی به سوی شکل‌های پیچیده‌تر تولید لباس ارائه می‌کند. در ادامه این گزارش، با نگاهی به روایت شاهنامه از اولین پادشاهان، از کیومرث و «پوشش پلنگینه» او آغاز می‌کنیم و مسیر تحول پوشاک را تا دوره‌های هوشنگ، طهمورث و جمشید دنبال می‌کنیم؛ مسیری که پوشاک فقط وسیله‌ای برای پوشاندن تن نیست، بلکه روایت فردوسی از شکل‌گیری تمدن انسان‌ها و حکومت‌های اولیه است.
پلنگینه، نخستین پوشش در شاهنامه
کیومرث اولین پادشاهی است که فردوسی در شاهنامه از او نام می‌برد؛ پادشاهی که آغاز فرمانروایی‌اش با طلوع خورشید در برج حمل (فروردین) بوده است. در روایت فردوسی، کیومرث و یارانش در کوهستان زندگی می‌کنند. کیومرث پایه‌گذار سه حکایت مهم انسانی بوده است: رسم پوشینه پوشیدن، داد و دادگستری و تبدیل تمدن غار نشینی به شهر نشینی. یکی از نخستین اشاره‌های مستقیم به پوشاک در داستان کیومرث در ابیات زیر دیده می‌شود؛ جایی که فردوسی می‌گوید:
نخستین به کوه اندرون ساخت جای
فردوسی در این ابیات اشاره می‌کند که کیومرث و یارانش در کوهستان زندگی می‌کنند و لباس‌هایشان از پوست پلنگ بود. اما اهمیت «پلنگینه» در این روایت، محدود به پوشش روزمره آنان نیست بلکه زمانی که سیامک، فرزند کیومرث، برای مقابله و نبرد با سپاه اهریمن آماده می‌شود، فردوسی به پوشیدن چرم پلنگ اشاره می‌کند:
در این ابیات، فردوسی به پوشش در هنگام نبرد می‌پردازد و اشاره می‌کند که «جوشن» یا زره در این دوره وجود نداشته و سیامک برای نبرد با اهریمن، تن خود را با چرم پلنگ پوشانده است. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که در روایت‌های شاهنامه نیز بین سبک زندگی و مواد در دسترس انسان و نوع پوشش آنان ارتباطی مستقیم وجود دارد. پوشش افراد از دل طبیعت به دست می‌آید و هنوز خبری از فناوری ساخت زره و تجهیزات فلزی جنگی نیست.
استفاده از پوست و موی حیوانات برای پوشاک
پس از کیومرث، هوشنگ به پادشاهی می‌رسد و اینگونه که در روایت شاهنامه آمده است، دوره پادشاهی او با تغییرات و دستاوردهای تازه‌ای در زندگی انسان همراه است. در این دوره، فردوسی به کشف آتش، شناخت فلز و آهن توسط هوشنگ اشاره می‌کند. در کنار این دستاوردها، پوشاک از جمله عواملی هست که در این دوره به رشد می‌رسد. فردوسی در توصیف دوران حکومت هوشنگ، به استفاده از پوست و موی حیوانات برای تهیه پوشاک اشاره می‌کند. در این دوره از پوست و موی حیواناتی از جمله روباه، قاقم، سنجاب و سمور برای پوشش استفاده می‌شد:
این ابیات نشان می‌دهد که در شاهنامه، حیوانات علاوه بر شکار برای خوراک به عنوان ماده‌ای برای پوشش نیز مورد استفاده قرار می‌گرفت. در این ابیات، فردوسی حتی به نرم بودن پوست سنجاب و گرم بودن موی سمور نیز اشاره می‌کند. از این ابیات می‌توان نتیجه گرفت که روایت هوشنگ یکی از مراحل اولیه تحول پوشاک در شاهنامه است؛ مرحله‌ای که در آن، انسان از آنچه در طبیعت است برای محافظت از بدن و تأمین نیازهای زندگی‌اش استفاده می‌کند.
پس از هوشنگ، طهمورث به پادشاهی رسید. یکی از اتفاق‌های مهم دوران او، استفاده از پشم گوسفند و تبدیل آن به نخ برای ساخت پوشش است. فردوسی می‌گوید:
پس از پشت میش و بره پشم و موی
به کوشش از او کرد پوشش به رای
در اینجا برای اولین بار در شاهنامه با مرحله‌ای متفاوت از تولید پوشاک روبه‌رو می‌شویم. در این دوران، دیگر قرار نیست از پوست حیوان مستقیماً برای لباس استفاده شود؛ بلکه پشم حیواناتی مثل میش و بره ریسیده می‌شوند تا بتوان از آن برای تهیه پوشاک و زیرانداز استفاده کرد.
در دوره حکومت جمشید، این روند گسترده‌تر می‌شود. فردوسی به شکل‌گیری مهارت‌های مختلف در زمینه تهیه و تولید پوشاک در این دوره اشاره می‌کند. در این دوره، مواد مختلفی مانند کتان، ابریشم و پشم برای تهیه پارچه مورد استفاده قرار می‌گیرند:
در این دوره علاوه بر ریسندگی، مهارت جدید دیگری وجود دارد و آن بافندگی است. یعنی انسان‌ها یاد می‌گیرند، الیاف را به نخ تبدیل کنند و با قرار دادن تار و پود آن‌ها در کنار یکدیگر، پارچه ببافند:
اما در این دوره صرفا به تولید پارچه ختم نمی‌شود. بلکه مهارت‌های جدید دیگری مطرح می‌شود از جمله شستن و دوختن لباس:
در روایت جمشید، پوشاک دیگر تنها چیزی نیست که از طبیعت به دست آید؛ بلکه مجموعه‌ای از مهارت‌ها برای تولید آن شکل گرفته است؛ از تهیه مواد اولیه و ریسیدن الیاف گرفته تا بافتن، شستن و دوختن.
به این ترتیب، مسیر آغاز و تحول پوشش در شاهنامه از دوره کیومرث، نخستین پادشاه شاهنامه، آغاز می‌شود؛ پادشاهی که حکومت خود را در کوهستان شکل می‌دهد و در روایت فردوسی، پلنگینه یا پوست پلنگ از پوشش‌های این دوره است. پس از او، هوشنگ بر تخت پادشاهی می‌نشیند و در مسیر تمدن‌سازی او، از پوست حیواناتی که در طبیعت شکار می‌کردند، از جمله روباه، قاقم، سنجاب و سمور، به‌طور مستقیم برای پوشش استفاده می‌شد؛ یعنی همچنان در این دوره، ریسندگی، بافندگی یا دوخت لباس وجود نداشت.
اما در دوره طهمورث، تحول دیگری اتفاق می‌افتد و آن این است که انسان در این دوره ریسندگی را یاد می‌گیرد و می‌آموزد چگونه از پشم حیواناتی مانند بره و میش نخ ایجاد کند تا بتواند از آن برای تهیه پوشاک و زیرانداز استفاده کند. پس از آن، در دوره جمشید، اتفاقات مهم دیگری رخ می‌دهد. در این دوره، مواد مختلفی مانند کتان، ابریشم و پشم برای تهیه پارچه مورد استفاده قرار می‌گیرند. همچنین انسان پارچه‌بافی را می‌آموزد و یاد می‌گیرد چگونه پارچه را بشوید و از آن لباس بدوزد.
این مسیر تحول لباس در شاهنامه، موضوعی است که شاید کمتر به آن پرداخته شده باشد؛ چراکه فردوسی در شاهنامه، جهانی را ایجاد کرده است که در آن تنها به رزم و بزم یا مفاهیمی مانند جوانمردی و پهلوانی نمی‌پردازد، بلکه شکل‌گیری یک تمدن و تلاش انسان برای ساختن و پیش بردن زندگی خود را نیز روایت می‌کند.