در بحران کدام آثار موزه ای را اول نجات دهیم؟ | راهکارهای حفاظت از گنجینه ها
تاب‌آوری موزه‌ها در برابر شرایط اضطراری، نه تنها به استحکام ساختمان یا وجود تجهیزات حفاظتی بستگی دارد، بلکه شناخت آثار آسیب‌پذیر، تعیین اولویت‌های نجات، آموزش کارکنان وپیش‌بینی مسیرهای خروج نیز بخشی از آمادگی برای بحران است.
تاب‌آوری موزه‌ها در برابر شرایط اضطراری، نه تنها به استحکام ساختمان یا وجود تجهیزات حفاظتی بستگی دارد، بلکه شناخت آثار آسیب‌پذیر، تعیین اولویت‌های نجات، آموزش کارکنان وپیش‌بینی مسیرهای خروج نیز بخشی از آمادگی برای بحران است.
به گزارش سفیر ارجان ، کارگاه تخصصی «تاب‌آوری عملیاتی موزه‌ها در شرایط اضطراری» روز سه‌شنبه، ۲۱ مهر با همکاری موزه ملی علوم و فناوری ایران و کمیته ملی موزه‌های ایران (ایکوم ایران) برگزار شد.
کارشناس حوزه حفاظت و مرمت و مربی انجمن پدافند غیرعامل در این نشست گفت: آثار موزه‌ای از نظر جنس، ابعاد، وزن، وضعیت نگهداری و میزان آسیب‌پذیری تفاوت دارند و نمی‌توان برای نجات همه آن‌ها از یک روش یکسان برای حفاظت استفاده کرد. آثار کاغذی و اسناد به شرایط محیطی به‌ویژه رطوبت حساس هستند درحالی‌که مجموعه‌های سفالی ممکن است در اثر لرزش، سقوط یا برخورد با یکدیگر آسیب ببینند. بنابراین، برنامه حفاظت اضطراری باید متناسب با ویژگی‌های هر مجموعه تدوین شود و روش جابه‌جایی، بسته‌بندی و انتقال ایمن آثار را در بر بگیرد.
به گفته فاطمه علی‌میرزایی، تهیه فهرست آثار دارای اولویت حفاظتی، ثبت اطلاعات و تصاویر، مشخص کردن محل دقیق نگهداری و تعیین مقصد امن برای انتقال موقت آثار از اقداماتی است که باید پیش از وقوع حادثه انجام شود. تصمیم‌گیری درباره جابه‌جایی آثار نیز باید به افراد مشخص و آموزش‌دیده سپرده شود.
در این نشست، استفاده از سامانه جام برای شناسایی ویژگی‌ها و حساسیت‌های آثار و کمک به کدگذاری آن‌ها در شرایط اضطراری نیز مطرح شد.
فاطمه علی‌میرزایی در بخش دیگری از صحبت‌های خود گفت: ایجاد برنامه روشن برای اولویت‌بندی آثار، به‌گونه‌ای که کارکنان بدانند در هر وضعیت کدام آثار در اولویت حفاظت قرار دارند، می‌تواند از اتلاف زمان در لحظات بحرانی جلوگیری کند و این موضوع باید با کدگذاری در سامانه جام لحاظ شود.
علی‌میرزایی با اشاره به موضوع دسترسی به اشیا در مواقع بحران افزود: برای مثال، خارج کردن آثار در شرایط اضطراری در ویترین‌های مکعبی که تعداد زیادی شی کوچک در آن‌ها قرار گرفته است، دشوار و زمان‌بر است به‌ویژه اگر ویترین‌ها به دلیل قدمت به‌سادگی باز نشود.
به گفته او، مستندسازی دقیق و مستمر آثار از جمله ثبت تصاویر، مشخصات، شماره اموال و محل نگهداری آثار هم باید به‌صورت منظم انجام شود تا در صورت آسیب‌دیدگی، مفقودی یا جابه‌جایی اضطراری، امکان شناسایی و پیگیری وضعیت هر اثر وجود داشته باشد. نگهداری نسخه پشتیبان از اطلاعات دیجیتال نیز باید در برنامه حفاظت اضطراری مورد توجه قرار گیرد.
اولویت برای ایمنی بازدیدکنندگان
در شرایط اضطراری، حفاظت از جان بازدیدکنندگان و کارکنان بر نجات اشیا مقدم است. به همین دلیل، شناسایی مسیرهای اصلی و جایگزین خروج، تعیین محل‌های تجمع امن، نصب علائم قابل رؤیت و پیش‌بینی روشنایی اضطراری باید در برنامه عملیاتی هر موزه قرار داشته باشد.
علی‌میرزایی در این باره گفت: این برنامه باید برای تخلیه کودکان، سالمندان و افراد دارای محدودیت‌های حرکتی نیز راهکار مشخصی داشته باشد.
او در پایان یادآور شد: تاب‌آوری عملیاتی موزه‌ها زمانی محقق می‌شود که برنامه حفاظت اضطراری، فراتر از یک سند اداری، به مجموعه‌ای از تجهیزات آماده، کارکنان آموزش‌دیده و تصمیم‌گیری سریع تبدیل شود که هم مسیر خروج ایمن افراد را مشخص کند و هم امکان حفاظت از آثار را بدون به خطر انداختن جان انسان‌ها فراهم آورد.