از بین رفتن ۶۹ درصد درختان چیتگر؛ از غفلت تا ضعف مدیریت
وضعیت درختان پارک جنگلی چیتگر بحرانی است و برآوردهای اولیه نشان می‌دهد حدود ۴۱ درصد درختان این بوستان کاملاً خشک شده‌اند و ۲۸ درصد دیگر نیز در معرض خشکیدگی قرار دارند؛ وضعیتی که حاصل مجموعه‌ای از عوامل از جمله خشکسالی، کمبود آب، گسترش آفات و ضعف مدیریت تخصصی از گذشته تا امروز است. پست از بین رفتن ۶۹ درصد درختان چیتگر؛ از غفلت تا ضعف مدیریت اولین بار در سفیر ارجان ظاهر شد.
به گزارش سفیر ارجان ، پارک جنگلی چیتگر، یکی از مهم‌ترین عرصه‌های سبز غرب تهران که با هدف توسعه فضای سبز و بهبود شرایط زیست‌محیطی پایتخت در دهه ۱۳۴۰ احداث شد، این روزها با بحران گسترده خشکیدگی درختان مواجه است؛ بحرانی که ابعاد آن با انتشار تص او یر و آمارهای تازه درباره وضعیت درختان این پارک بار دیگر مورد توجه قرار گرفته است. ابعاد این بحران تنها به خشک‌شدن درختان محدود نمی‌شود و قطع و خارج‌کردن درختان خشکیده و آلوده نیز به یکی از موضوعات بحث‌برانگیز درباره وضعیت چیتگر تبدیل شده است. از دلایل این اقدام مقابله با گسترش آفت و جلوگیری از سرایت آن به درختان سالم عنوان شده است؛ با این حال، گستردگی عملیات قطع درختان و تغییر چهره بخش‌هایی از پارک، پرسش‌هایی را درباره روند مدیریت و حفاظت از این عرصه جنگلی مطرح کرده است. در بررسی دلایل این وضعیت از سوی خبرنگار سفیر ارجان، کمبود آب و ضعف در آبیاری، تنش آبی و گسترش آفت سوسک پوست‌خوار نیز به عنوان عوامل مؤثر در خشکیدگی درختان مطرح شده است.
ناصر امانی در این خصوص اظهار می‌کند: در مورد بوستان‌های بزرگ و فرامنطقه‌ای چیتگر و سرخه‌حصار، از ابتدای این دوره چندین بار هشدار دادیم. درست است که بخشی از آفت‌هایی که درختان این دو بوستان بزرگ به آن‌ها مبتلا شده‌اند، مربوط به گذشته و دوره قبل بوده است و فکر می‌کنم این مساله از سال ۱۳۹۶ آغاز شده بود، اما به نظر من، هم در دوره پنجم و هم در این دوره کوتاهی اتفاق افتاد.
عضو شورای شهر تهران: درباره وضعیت کنونی بوستان چیتگر در دوره پنجم و ششم کوتاهی اتفاق افتاد وی ادامه می‌دهد: می‌شد با بسیج امکانات و واگذاری موضوع به متخصصان امر، علت و ریشه این آفت و خشکسالی را در این دو بوستان شناسایی کرد و دست‌کم جلوی گسترش آن را گرفت، اما این اتفاق نیفتاد. به نظر من، هر دو دوره در خشک شدن این بوستان‌های بزرگ و آفت‌زدگی درختان مقصر هستند. درست است که ما با کمبود منابع آب مواجه بودیم، اما این‌گونه نبود که واقعاً کمبود آب عامل اصلی خشک شدن درختان باشد.
عضو شورای شهر تهران تصریح می‌کند: هم آفت وجود داشته، هم کمبود آب و هم بی‌توجهی و جدی نگرفتن مسئله. همچنین، اعتقاد من این است که در این دوره، نیروهای متخصص و نیروهای با سابقه مدیریت شهری در رأس امور این بخش قرار نداشتند و این مسئله باعث شد که متأسفانه مجبور شویم دو بوستان بزرگ خود را دوباره از صفر شروع کنیم. باید ۶۰ سال دیگر، نسل‌های آینده ما ببینند که درختانی را که اکنون داریم و دارای سابقه هستند، قطع می‌کنیم و درختان جدیدی می‌کاریم.
وی اضافه کرد: البته دلایل دیگری نیز برای این موضوع مطرح می‌شود؛ از جمله اینکه این درختان در گذشته، برای مثال پنج دهه قبل، کاشته شده‌اند و همه از یک نوع بوده‌اند و تنوع زیست‌محیطی وجود نداشته است. می‌شد درختانی غیر از درختان کاج در این دو بوستان کاشت تا اگر کاج‌ها دچار آفت شدند، دست‌کم درختان دیگر باقی بمانند. این‌ها از جمله دلایلی است که مطرح می‌کنند. من نمی‌گویم این دلایل وجود ندارند، اما می‌خواهم بگویم که می‌شد پیشگیری کرد و اجازه نداد وضعیت به اینجا منجر شود.
امانی با بیان اینکه ساخت این دو بوستان در شرق تهران و در غرب تهران بر اساس علم، آگاهی و کارشناسی انجام شده بود، می‌گوید: این دو بوستان در واقع دو گلوگاه مهم در شرق و غرب تهران هستند که با کاشت درختان، به شکل مؤثری جلوی ورود گردوغبار و موارد مشابه را گرفتند. متأسفانه، اگرچه قطع درختان اتفاق خوبی نیست؛ اما اکنون که درختان دچار آفت شده‌اند، باید قطع شوند؛ حتی چوب آن‌ها نیز قابل استفاده نیست، زیرا به این شکل دچار آفت شده‌اند. حالا باید ببینیم چه اتفاقی می‌افتد.
حدود ۴۱ درصد درختان این بوستان به‌طور کامل خشک شده‌اند و حدود ۲۸ درصد درختان نیز در معرض خشک شدن قرار دارند
نقی شعبانیان معاون سازمان بوستان‌های شهر تهران نیز با اشاره به اقدامات سازمان بوستان‌های پایتخت در مساله کمربند سبز اظهار می‌کند: برآوردهای اولیه بر اساس تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد حدود ۴۱ درصد درختان بوستان چیتگر به‌طور کامل خشک شده‌اند و حدود ۲۸ درصد درختان نیز در معرض خشک شدن قرار دارند. البته این آمار هنوز قطعی نیست و بررسی‌های میدانی و نمونه‌برداری از درختان برای دستیابی به آمار دقیق‌تر در حال انجام است.
وی با بیان اینکه وضعیت کنونی درختان بوستان چیتگر نتیجه مجموعه‌ای از عوامل در طول سالیان گذشته است، می‌افزاید: باید بپذیریم که مدیریت فنی و تخصصی این عرصه جنگلی به درستی شکل نگرفته است. این مسئله مربوط به امروز نیست و در طول حدود ۵۰ سال گذشته، برنامه‌ریزی علمی و فنی مستمر برای نگهداری و پرورش این جنگل به شکل مورد نیاز انجام نشده است. در این زمینه، هم سازمان منابع طبیعی و هم شهرداری به‌عنوان بهره‌بردار و ناظر، مسئولیت‌هایی داشته‌اند و باید ایرادهای گذشته را بپذیریم. شعبانیان با بیان اینکه درختان این بوستان در زمان کاشت با تراکمی بیش از ظرفیت واقعی عرصه کاشته شدند ، اظهار می‌کند: بر اساس اصول جنگل‌داری، باید برای هر عرصه جنگلی طرح فنی و پرورشی مشخصی تهیه شود و این طرح هر ۱۰ سال یک‌بار مورد بازنگری قرار گیرد. در چنین طرحی، تمام عملیات اجرایی و پرورشی، از جمله زمان و مکان کاشت، نحوه نگهداری و جایگزینی درختان، برای یک دوره مشخص برنامه‌ریزی می‌شود؛ اما این روند در بوستان چیتگر به شکل مناسب دنبال نشده است.
وی ادامه می‌دهد: درختان این بوستان باید در طول سالیان گذشته به‌تدریج با گونه‌های مناسب‌تر، به‌ویژه گونه‌های پهن‌برگ، جایگزین می‌شدند تا ترکیب و تنوع گونه‌ای افزایش پیدا کند و پایداری جنگل بهبود یابد. این اقدام به‌درستی انجام نشده و در نتیجه، تراکم بالای درختان و نبود مدیریت مناسب موجب شده است که تبادلات گازی، فتوسنتز و تنفس درختان با مشکل مواجه شود و وضعیت فیزیولوژیکی آن‌ها به‌شدت تضعیف شود.
معاون سازمان بوستان‌های شهر تهران آلودگی هوا، خشکسالی‌های متوالی، فشردگی خاک و تراکم بالای حضور گردشگران را از دیگر عوامل مؤثر بر وضعیت درختان بوستان چیتگر دانسته و می‌گوید: میانگین بارندگی که در گذشته در این محدوده حدود ۲۰۰ تا ۲۸۰ میلی‌متر بود، در سال‌های اخیر و به‌ویژه طی پنج تا شش سال گذشته به کمتر از ۱۰۰ میلی‌متر رسیده است. این کاهش بارندگی در کنار سایر عوامل، فشار زیادی بر درختان وارد کرده است. همچنین از نظر کارشناسی، ایجاد دریاچه در این محدوده و پیامدهای مرتبط با زهکشی نیز می‌تواند از عوامل مؤثر بر شرایط اکولوژیکی این عرصه باشد.
شعبانیان با تأکید بر اینکه جنگل چیتگر از نظر ساختاری و فیزیولوژیکی به وضعیت ناپایداری رسیده است، تصریح می‌کند: در شرایط فعلی، باید با آبیاری و تقویت خاک، درختان باقی‌مانده را زنده نگه داریم تا امکان احیای این عرصه فراهم شود. خاک این محدوده نیز به دلیل برداشت طولانی‌مدت مواد غذایی توسط درختان و کند بودن چرخه مواد غذایی، به‌ویژه در بخش‌های دارای سوزنی‌برگان، ضعیف شده است و برای احیای جنگل باید این موضوع نیز مورد توجه قرار گیرد.
وی با اشاره به مشکلات تأمین آب بوستان چیتگر می‌گوید: در گذشته، حدود ۵۰۰ متر مکعب آب در ثانیه برای این محدوده وجود داشت، اما اکنون میزان آب در دسترس به حدود ۱۰۰ لیتر در ثانیه رسیده است. از ۹ حلقه چاه موجود نیز سه حلقه به‌طور کامل خشک شده‌اند و شش حلقه دیگر هم وضعیت مناسبی ندارند. در حال حاضر، حدود ۳۰ متر مکعب آب در ثانیه از این چاه‌ها برداشت می‌شود و نمی‌توان فشار بیشتری به منابع موجود وارد کرد.
از ۹ حلقه چاه موجود سه حلقه به‌طور کامل خشک شده‌اند و شش حلقه دیگر هم وضعیت مناسبی ندارند
معاون سازمان بوستان‌های شهر تهران با تأکید بر ضرورت توسعه شبکه آبیاری در بوستان چیتگر، اظهار کرد: باید شبکه توزیع آب در داخل عرصه جنگلی توسعه پیدا کند و پس از آن، از روش‌های مکانیزه و متناسب با شرایط جنگل برای آبیاری استفاده شود. روش‌های آبیاری در جنگل با کشاورزی متفاوت است و باید به‌گونه‌ای طراحی شود که ریشه درختان به سمت عمق زمین هدایت شود. ریشه‌های بسیاری از درختان خشک‌شده در چیتگر سطحی هستند که یکی از دلایل آن، رعایت نشدن اصول مناسب آبیاری در سال‌های گذشته است. در حال حاضر، حدود ۱۰ درصد از شبکه آبیاری مورد نیاز اجرا شده و لازم است این روند با سرعت بیشتری ادامه پیدا کند.
شعبانیان انتخاب گونه‌های مناسب برای کاشت را از دیگر الزامات احیای این بوستان عنوان کرده و می‌گوید: برای کاهش خطا در جنگل‌کاری، کمیته فنی و کارگروه تخصصی با حضور استادان دانشگاه، محققان مؤسسات تحقیقاتی، کارشناسان اجرایی شهرداری و سازمان منابع طبیعی و همچنین فعالان و تشکل‌های مردمی تشکیل شده است. تصمیم‌های مربوط به مدیریت جنگل در این کارگروه‌ها بررسی می‌شود و پس از طی مراحل کارشناسی و تأییدهای فنی، به مرحله اجرا می‌رسد. استفاده از ظرفیت علمی و تجربی کشور می‌تواند به کاهش اشتباهات و افزایش موفقیت برنامه‌های احیا کمک کند.
وی درباره قطع درختان خشک‌شده نیز توضیح می‌دهد: مسئولیت شناسایی، نشانه‌گذاری و قطع درختان در پارک‌های جنگلی بر عهده سازمان منابع طبیعی است. کارشناسان این سازمان مشخص می‌کنند کدام درخت باید قطع شود و پس از آن، عملیات مربوط به برداشت درختان انجام می‌شود. شهرداری در این فرایند نقش بهره‌بردار را دارد و با سازمان منابع طبیعی همکاری می‌کند.
معاون سازمان بوستان‌های شهر تهران با اشاره به برنامه‌های کاشت نهال در بوستان چیتگر می‌گوید: سال گذشته ۲۸ هزار نهال در این محدوده کاشته شد و برای کاشت ۳۰ هزار درخت دیگر نیز مناقصه برگزار شده و پیمانکار آن مشخص شده است. قرار است این درختان بر اساس گونه‌های مناسب و برنامه‌های کارشناسی شده کاشته شوند. در صورت تأمین و توسعه زیرساخت‌های آبیاری، تلاش می‌کنیم در بهمن‌ماه امکان کاشت ۳۰ تا ۶۰ هزار نهال دیگر فراهم شود.
۳۰ تا ۶۰ هزار درخت در بوستان چیتگر کاشته می‌شود
شعبانیان با بیان اینکه در انتخاب گونه‌های جدید، تنوع زیستی مورد توجه قرار گرفته است، می‌افزاید: گونه‌های موردنیاز با بررسی‌های کارشناسی مشخص شده‌اند و هدف این است که با افزایش تنوع گونه‌ای، پایداری جنگل در برابر شرایط اقلیمی و محیطی بیشتر شود. در این بوستان حدود ۴۰ گونه گیاهی وجود دارد. با این حال، کاشت نهال بدون تأمین آب مورد نیاز آن نتیجه مطلوبی نخواهد داشت و باید پیش از توسعه جنگل‌کاری، زیرساخت‌های لازم برای آبیاری فراهم شود.
وی در پایان با تأکید بر ضرورت همکاری دستگاه‌های مسئول و استفاده از ظرفیت کارشناسان می‌گوید: احیای بوستان چیتگر نیازمند برنامه‌ریزی علمی، تأمین آب، تقویت خاک، انتخاب گونه‌های مناسب و اجرای دقیق طرح‌های فنی و پرورشی است. در این مسیر، همکاری سازمان منابع طبیعی، شهرداری، استادان دانشگاه و کارشناسان ضروری است تا بتوان با استفاده از ظرفیت‌های موجود، شرایط را برای حفظ درختان باقی‌مانده و احیای تدریجی این عرصه جنگلی فراهم کرد.
احیای چیتگر صرفاً با قطع درختان خشکیده یا کاشت نهال‌های جدید محقق نمی‌شود؛ بلکه به برنامه‌ای پایدار برای تأمین آب، انتخاب گونه‌های متناسب با شرایط اقلیمی پایتخت، کنترل آفات و پایش مستمر وضعیت درختان نیاز دارد. با توجه به قدمت این بوستان و نقش آن در فضای سبز غرب تهران، از بین رفتن درختان آن تنها به معنای کاهش تعداد درختان نیست، بلکه می‌تواند پیامدهای زیست‌محیطی گسترده‌تری برای شهر به همراه داشته باشد.