راهکارهای ایران برای مقابله با محاصره دریایی/ بازار نفت آسیا در اختیار آمریکا نیست
کارشناس ارشد نفت و انرژی
به گزارش خبرنگار انرژی سفیر ارجان، اختلال در تردد نفتکش‌ها از تنگه هرمز و جهش بیش از هشت‌برابری نرخ اجاره ابرنفتکش‌ها، بار دیگر هزینه‌های حمل‌ونقل دریایی نفت و پیامدهای ژئوپلیتیکی اختلال در گذرگاه‌های راهبردی انرژی جهان را در کانون توجه قرار داده؛ وضعیتی که نه‌تنها معادلات بازار جهانی نفت را تحت تأثیر قرار داده، بلکه رقابت میان تولیدکنندگان بزرگ نفت برای حفظ سهم خود در بازارهای آسیایی را نیز پیچیده‌تر کرده است.
در این میان افزایش هزینه‌های حمل نفت تا چه اندازه می‌تواند معادلات بازار را تغییر دهد و ایران در شرایط هم‌زمانی تحریم‌ها و محدودیت‌های دریایی با چه فرصت‌ها و تهدیدهایی مواجه است؟
در همین راستا، محمدصادق مهرجو، کارشناس ارشد حوزه نفت و انرژی در گفتگو با پایگاه خبری تحلیلی سفیر ارجان به بررسی عوامل افزایش نرخ اجاره نفتکش‌ها، تأثیر این وضعیت بر رقابت نفت آمریکا با تولیدکنندگان خاورمیانه و روسیه در بازار آسیا، چشم‌انداز قیمت نفت و پیامدهای اختلال در تنگه هرمز برای صادرات نفت ایران پرداخته که در ادامه متن کامل این گفتگو را می‌خوانید.
سفیر ارجان: اختلال در تنگه هرمز باعث جهش بیش از ۸ برابری نرخ اجاره ابرنفتکش‌ها و رسیدن هزینه حمل نفت آمریکا به آسیا به حدود ۳۸.۵ دلار در هر بشکه شده؛ به نظر شما این جهش بیشتر ناشی از افزایش حق بیمه جنگی است یا کمبود واقعی ناوگان ابرنفتکش در مسیرهای جایگزین؟
یکی از عوامل افزایش نرخ اجاره کشتی‌ها، افزایش نرخ بیمه است. عامل اصلی دیگر، افزایش نرخ عوامل است. اخیراً گزارش‌هایی منتشر شده که نشان می‌دهد در برخی مسیرها، به‌ویژه مسیرهای خاورمیانه، کاپیتان‌های کشتی‌ها دستمزدهای خود را به شکل روزانه افزایش داده‌اند. همچنین ملوانانی که روی کشتی‌ها به‌ویژه نفتکش‌ها کار می‌کنند به دلیل ریسک‌های ناشی از تردد در این مناطق پرخطر دستمزدهای بیشتری مطالبه می‌کنند.
افزایش نرخ بیمه یکی از عوامل مؤثر در این زمینه است و در کنار آن سایر هزینه‌ها نیز افزایش یافته‌اند. البته کاهش تعداد نفتکش‌ها را نمی‌توان صرفاً به دلیل قرار گرفتن کشتی‌ها در معرض خطر یا هدف قرار گرفتن آنها دانست. تاکنون تعداد محدودی از نفتکش‌ها هدف قرار گرفته‌اند و در مقایسه با شمار نفتکش‌هایی که در سراسر جهان فعالیت می‌کنند، این رقم همچنان چندان بالا نیست. برخی نفتکش‌ها قابلیت تعمیر دارند به این معنا که محل اصابت یا آسیب‌دیدگی آنها به‌گونه‌ای نیست که برای مثال حفره بسیار بزرگی در بدنه کشتی ایجاد شده باشد. در چنین شرایطی امکان تعمیر کشتی وجود دارد. بااین‌حال برخی نفتکش‌ها از جمله نفتکش‌هایی که اخیراً هدف قرار گرفته‌اند به‌شدت آسیب دیده‌اند به‌طوری‌که بدنه کشتی مستقیم هدف قرار گرفته و سوراخ‌های بسیار بزرگی در آن ایجاد شده یا موتورخانه کشتی به‌طور کامل از کار افتاده است. این کشتی‌ها به تعمیرات اساسی و بازسازی کامل نیاز دارند.
سفیر ارجان: با این سطح هزینه حمل ۳۸.۵ دلار در هر بشکه، سهم نفت آمریکا در بازارهای آسیایی (چین و هند) در رقابت با نفت خاورمیانه و روسیه چگونه تغییر می‌کند؟ آیا پالایشگاه‌های آسیایی این هزینه را تحمل می‌کنند؟
عمده سهم نفت آمریکا در بازار داخلی این کشور مصرف می‌شود و حداکثر بخشی از آن به کشورهای متحد آمریکا در بلوک غرب صادر می‌شود. آمریکا همچنان سهم چندان قابل‌توجهی از بازار آسیا ندارد و این بازار بیشتر در اختیار کشورهای خاورمیانه و روسیه است. در حال حاضر عربستان و روسیه همچنان دو ضلع اصلی تولید نفت خام در جهان محسوب می‌شوند.
بازار آسیا در اختیار آمریکا نیست
می‌توان گفت که بازار آسیا فعلاً چندان در اختیار آمریکا نیست؛ هرچند تولید نفت خام این کشور از سایر کشورها بیشتر است. پالایشگاه‌های آسیایی، به‌ویژه پالایشگاه‌های چین و هند، بخش عمده نفت خام مورد نیاز خود را از روسیه و همچنین کشورهای خاورمیانه از جمله عربستان و عراق تأمین می‌کردند. روسیه در حال حاضر با اتخاذ تدابیری می‌تواند مسیرهای انتقال نفت خود را به‌گونه‌ای مدیریت کند که با دور زدن منطقه خاورمیانه، نفت خود را به بازارهای مقصد برساند. همچنین این کشور با ارائه تخفیف‌هایی می‌تواند بخشی از هزینه‌های حمل‌ونقل را جبران کند. با توجه به اینکه همچنان تحریم‌های فروش نفت خام روسیه مطرح است، این کشور از چنین تمهیداتی استفاده می‌کند. عربستان نیز می‌تواند با اتخاذ تدابیر لازم، مشتریان خود را در شرق آسیا حفظ کند.
سفیر ارجان: آیا اختلالات کنونی در گذرگاه‌های انرژی، صرفاً تأثیری مقطعی بر قیمت نفت و هزینه‌های حمل‌ونقل دارد یا کاهش پایدار قیمت‌ها و بازگشت ثبات به بازار نفت، به رفع بلندمدت تهدیدات ژئوپلیتیکی وابسته است؟
اختلالات کنونی بر اساس تجربه‌های قبلی از جمله جنگ ۱۲روزه و همچنین جنگ ۴۰ روزه نشان داده‌اند که بازار نفت به‌محض مشاهده نشانه‌هایی از آرام شدن اوضاع با کاهش قیمت نفت خام مواجه می‌شود. با این‌حال بازگشت قیمت‌ها از محدوده ۹۰ تا ۱۰۰ دلار به کانال ۷۰ دلار به عوامل متعددی بستگی دارد که از جمله آنها می‌توان به اطمینان بلندمدت از رفع تهدیدات ژئوپلیتیکی و کاهش ریسک‌های مرتبط با حمل‌ونقل دریایی و بیمه اشاره کرد. دست‌کم در شش ماه آینده با توجه به افزایش تقاضای فصلی چنین اتفاقی رخ نخواهد داد. بااین‌حال از مارس ۲۰۲۶ با توجه به افزایش عرضه می‌توان انتظار داشت که با کاهش تهدیدات، به‌ویژه در گذرگاه‌های حساسی مانند تنگه هرمز و باب‌المندب، نشانه‌هایی از کاهش محسوس قیمت‌ها و ثبات بازار مشاهده شود.
سفیر ارجان: از دیدگاه ایران، شرایط کنونی و اختلال در تنگه هرمز چه فرصت‌ها و تهدیدهایی برای صادرات نفت و جایگاه کشور در بازار آسیا ایجاد کرده؟
در شرایط کنونی، دو مسئله اصلی پیش روی ایران قرار دارد؛ تحریم‌ها و محاصره دریایی، ایران با استفاده از روش‌هایی که در اختیار داشته، توانسته با مسئله تحریم‌ها کنار بیاید. در این زمینه پالایشگاه‌های مستقل چین، موسوم به «تی‌پات‌ها» (Teapots) با پذیرش ریسک‌های موجود بخشی از نفت مورد نیاز خود را از ایران تأمین می‌کنند. همچنین کشورهایی که با تحریم‌های فروش نفت مواجه بوده‌اند با پذیرش این ریسک‌ها و استفاده از تخفیف‌های موجود توانسته‌اند به فعالیت خود ادامه دهند.
ایران در دوره‌های مختلف، از جمله حدود ۱۵ سال گذشته با تحریم‌های فروش نفت مواجه بوده است. تنها در دوره برجام به مدت حدود یک‌سال و نیم، تحریم‌های فروش نفت وجود نداشت؛ در سایر مقاطع، کشور همواره تحت تحریم بوده و با استفاده از روش‌های خود توانسته این محدودیت‌ها را دور بزند. بااین‌حال محاصره دریایی که به‌ویژه از زمان جنگ ۴۰روزه به این‌سو شکل گرفته شرایط را تا حدودی دشوارتر کرده است.
راهکارهای ایران برای مقابله با محاصره دریایی
برای مقابله با محاصره دریایی نیز راهکارهایی وجود دارد. کشورهای حوزه خلیج فارس نیز هر کدام به‌نوعی تلاش کرده‌اند تهدیدها و مشکلات مرتبط با تنگه هرمز را مرتفع کنند. شرایط کنونی نشان می‌دهد که روزانه حدود ۱۳ تا ۱۴ میلیون بشکه از عرضه نفت در بازار جهانی دچار اختلال شده است. این میزان رقم قابل‌توجهی به شمار می‌رود و همین مسئله موجب افزایش قیمت‌ها شده است. در چنین شرایطی هر کشوری که بتواند بر وضعیت حاکم بر تنگه هرمز غلبه کند یا خود را با آن تطبیق دهد، می‌تواند از قیمت‌های بالای نفت خام برای کسب درآمد بیشتر استفاده کند.
ایران نیز در این شرایط، هم با تهدیدهایی مواجه است و هم فرصت‌هایی در اختیار دارد. به بیان دیگر، در وضعیت کنونی، فرصت‌ها و تهدیدها به‌طور هم‌زمان پیش روی کشور قرار گرفته‌اند. ایران بخش عمده نیاز پالایشگاه‌های خود را از محل تولیدات داخلی تأمین می‌کند اما کشورهایی که درآمدهای سرشار خود را از محل صادرات نفت خام در خطر دیدند، می‌توان گفت با مشکلات بزرگ‌تری مواجه شده باشند. برای مثال، عربستان سعودی که درآمد قابل‌توجهی از صادرات نفت خام داشت و همچنین کویت در پی تحولات و جنگ اخیر با زیان‌هایی مواجه شده‌اند. در مجموع، ایران نیز باید تلاش کند خود را با شرایط جدید تطبیق دهد و از فرصت‌های موجود نهایت استفاده را ببرد.