راز یک آیه قرآن درباره آینده جهان؛ آیا صالحان وارث زمین می‌شوند؟
آیا قرآن کریم از روزی خبر داده است که حاکمیت جهان به دست بندگان صالح خدا سپرده می‌شود؟ آیه ۱۰۵ سوره انبیاء با وعده «وراثت زمین به دست صالحان»، یکی از مهم‌ترین آیات مورد استناد در مباحث مهدویت است؛ آیه‌ای که بر اساس روایات اهل‌بیت(ع)، بر حکومت جهانی امام مهدی(عج) و نقش یاران ایشان در تحقق عدالت و حاکمیت صالحان تطبیق داده شده است.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، آیات قرآن کریم، افزون بر بیان معارف و آموزه‌های دینی، در نگاه روایات اهل‌بیت(ع) حامل بشارت‌هایی درباره آینده جهان و حاکمیت صالحان است؛ بشارت‌هایی که برخی از آنها بر قیام امام مهدی(عج) و نقش ایشان و یارانشان در برپایی حکومت عدل جهانی تطبیق داده شده‌اند.
بنابر روایت حوزه، حجت‌الاسلام والمسلمین ناصر رفیعی با تبیین مفهوم تأویل و تعمیم در آیات قرآن، به بررسی یکی از مهم‌ترین آیات مهدویت، یعنی آیه ۱۰۵ سوره انبیاء، و پیوند آن با وعده الهی درباره وراثت زمین به دست بندگان صالح می‌پردازد.
آیات مهدویت؛ از پیش‌بینی آینده تا تأویل قرآن
شناخت جایگاه امام زمان(عج) در قرآن کریم و بررسی آیاتی که به قیام ایشان و حکومت جهانی صالحان اشاره دارند، از مباحث مهم اعتقادی در اندیشه شیعه به شمار می‌رود. این موضوع از یک سو پیوند میان قرآن و اهل‌بیت(ع) را آشکار می‌کند و از سوی دیگر، به تبیین بشارت‌های الهی درباره آینده بشر می‌پردازد.
حجت‌الاسلام والمسلمین ناصر رفیعی در تشریح این موضوع، با اشاره به گستردگی مباحث مربوط به آیات مهدویت، توضیح می‌دهد که مقصود از این آیات، آیاتی است که بر اساس روایات، به امام زمان(عج)، قیام ایشان یا یاران آن حضرت ارتباط پیدا می‌کنند.
در نگاه نخست ممکن است این پرسش مطرح شود که امام مهدی(عج) در سال ۲۵۵ هجری قمری، یعنی بیش از دو قرن پس از پایان نزول قرآن، متولد شده‌اند؛ بنابراین چگونه می‌توان برخی آیات قرآن را ناظر به وجود، قیام یا حکومت ایشان دانست؟
رفیعی در پاسخ به این پرسش، دو مبنای اصلی را مطرح می‌کند: نخست، آیاتی که از رویدادهای آینده خبر می‌دهند و دوم، آیاتی که بر اساس تأویل و تعمیم، افزون بر معنای اولیه خود، بر مصادیق و حوادث دیگری نیز قابل انطباق‌اند.
بر این اساس، ممکن است آیه‌ای در زمان پیامبر اکرم(ص) نازل شده باشد، اما تحقق یکی از مصادیق آن به دوره‌های بعد مربوط شود. همچنین ممکن است آیه در ابتدا درباره موضوع یا رویدادی مشخص نازل شده باشد، ولی بر اساس بیان امام معصوم(ع)، باطن یا مفهوم گسترده‌تر آن بر رخدادهای دیگری نیز تطبیق پیدا کند.
تأویل آیات؛ از سوره فجر تا امام حسین(ع)
برای روشن شدن مفهوم تأویل، می‌توان به جایگاه سوره فجر در روایات مربوط به امام حسین(ع) اشاره کرد. در روایتی، این سوره به امام حسین(ع) نسبت داده شده و به خواندن آن در نمازهای واجب و مستحب سفارش شده است.
در متن روایت آمده است: «اِقْرَءُوا سُورَةَ الْفَجْرِ فِی فَرَائِضِکُمْ وَنَوَافِلِکُمْ فَإِنَّهَا سُورَةٌ لِلْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلَامُ...» ؛ یعنی سوره فجر را در نمازهای واجب و مستحب خود بخوانید، زیرا این سوره به امام حسین(ع) اختصاص دارد.
امام حسین(ع) حدود نیم قرن پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، در سال ۶۱ هجری قمری، به شهادت رسیدند. با این حال، برخی از آیات این سوره، از جمله آیه «یَا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ، ارْجِعِی إِلَیٰ رَبِّکِ رَاضِیَةً مَرْضِیَّةً»؛ به معنای «ای نفس آرام‌یافته، به سوی پروردگارت بازگرد، در حالی که تو از او خشنودی و او از تو خشنود است»، بر امام حسین(ع) تطبیق داده شده است.
این نمونه نشان می‌دهد که در بررسی آیات مهدویت نیز ممکن است آیه‌ای ناظر به آینده باشد یا بر اساس روایات، یکی از مصادیق و لایه‌های معنایی آن به امام زمان(عج) ارتباط پیدا کند.
رفیعی همچنین با اشاره به مفهوم تعمیم توضیح می‌دهد که گاهی آیه‌ای درباره موضوعی خاص نازل شده، اما مفهوم آن محدود به همان مورد نیست و می‌تواند مصادیق دیگری را نیز دربر بگیرد؛ همان‌گونه که یک ضرب‌المثل ممکن است در موقعیتی مشخص شکل گرفته باشد، اما در شرایط مشابه دیگری نیز کاربرد داشته باشد.
بر همین اساس، درباره شمار آیاتی که می‌توان آنها را با امام مهدی(عج) و قیام ایشان مرتبط دانست، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. در کتاب‌هایی با موضوع «آیات مهدویت» و «امام مهدی(عج) در قرآن»، برخی پژوهشگران شمار این آیات را به ۲۵۰ آیه یا بیشتر رسانده‌اند.
با این حال، رفیعی تأکید می‌کند که مبنای اصلی در این بحث، روایات است و نباید بدون مستند روایی، آیه‌ای را به‌صورت خودسرانه بر موضوع مهدویت تطبیق داد. از این رو، در بررسی هر آیه، باید به احادیثی توجه کرد که ارتباط آن را با دوران ظهور امام زمان(عج) بیان کرده‌اند.
وعده قرآن درباره وراثت زمین به دست صالحان
یکی از آیات مهم در این زمینه، آیه ۱۰۵ سوره انبیاء است که می‌فرماید:
«وَلَقَدْ کَتَبْنَا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ»
به گفته رفیعی، بیشتر مفسران، «زبور» را کتاب حضرت داوود(ع) و «ذکر» را تورات دانسته‌اند. البته دیدگاه دیگری نیز وجود دارد که بر اساس آن، زبور به مجموعه کتاب‌های آسمانی و ذکر به قرآن اشاره دارد. مطابق این برداشت، مضمون آیه آن است که در کتاب‌های آسمانی و نیز قرآن، وعده وراثت زمین به بندگان صالح خدا داده شده است.
رفیعی برداشت نخست، یعنی اشاره زبور به کتاب حضرت داوود(ع) و ذکر به تورات را تقویت می‌کند و برای توضیح آن به بخشی از مزامیر منسوب به حضرت داوود(ع) اشاره دارد.
به گفته او، در مزمور ۳۷ عبارتی با این مضمون آمده است که بدکاران از میان می‌روند و حکومت و میراث زمین به صالحان واگذار می‌شود. این مضمون با وعده‌ای که در آیه ۱۰۵ سوره انبیاء درباره وراثت زمین به دست بندگان صالح بیان شده، هم‌خوانی دارد.
امام مهدی(عج)؛ از مصادیق برجسته حکومت صالحان
رفیعی با بیان اینکه آیه ۱۰۵ سوره انبیاء می‌تواند بر مصادیق مختلفی از حاکمیت صالحان تطبیق شود، یادآور می‌شود که پیامبر اکرم(ص) در مدینه حکومت تشکیل دادند و حکومت امیرالمؤمنین علی(ع) نیز می‌تواند از نمونه‌های حاکمیت افراد صالح به شمار آید.
با این حال، بر اساس روایات مربوط به مهدویت، یکی از برجسته‌ترین مصادیق این آیه، حکومت امام مهدی(عج) و نقش یاران ایشان در تحقق وعده الهی است.
در برخی روایات، عبارت «عبادی الصالحون» به اصحاب امام مهدی(عج) در آخرالزمان تفسیر شده است. همچنین در روایاتی، «قائم» و یاران ایشان با حضرت حجت(عج) و خاندان پیامبر اکرم(ص) مرتبط دانسته شده‌اند. بر پایه این روایات، بندگان صالحی که وارث زمین می‌شوند، می‌توانند بر امام مهدی(عج) و یاران ایشان تطبیق داشته باشند.
بنابراین، آیه ۱۰۵ سوره انبیاء در کنار روایات مرتبط، از وعده الهی درباره آینده‌ای خبر می‌دهد که در آن، صالحان وارث زمین خواهند شد و زمینه حاکمیت شایستگان فراهم می‌شود. این وعده، در تفسیر مهدوی، بشارتی درباره فرجام جهان و برپایی حکومت عدل به دست امام زمان(عج) و یاران ایشان به شمار می‌رود.
از این منظر، آیات مهدویت تنها به معرفی نشانه‌های ظهور محدود نمی‌شوند، بلکه افقی از آینده بشریت را ترسیم می‌کنند که در آن، حاکمیت صالحان و تحقق عدالت، از وعده‌های الهی است؛ وعده‌ای که فهم ارتباط آن با امام مهدی(عج)، بر اساس روایات اهل‌بیت(ع)، از مباحث مهم در تفسیر آیات قرآن به شمار می‌رود.