اقتصاد هواداری در فوتبال جهان / هوادار؛ سرمایه‌ای که هنوز در فوتبال ایران درآمدزا نشده است
مهدی حاجی‌وند، کارشناس اقتصاد ورزش- هوادار در فوتبال مدرن، دیگر فقط برای پر کردن ورزشگاه‌ها نیست؛ و خود یک دارایی اقتصادی و منبع درآمد پایدار برای باشگاه‌ها و ورزش است. پست اقتصاد هواداری در فوتبال جهان / هوادار؛ سرمایه‌ای که هنوز در فوتبال ایران درآمدزا نشده است اولین بار در سفیر ارجان ظاهر شد.
به گزارش سفیر ارجان ، در فوتبال امروز، ارزش یک باشگاه، دیگر فقط به بازیکنان، ورزشگاه، جام‌ها و قراردادهای تلویزیونی محدود نمی‌شود؛ بلکه یکی از مهم‌ترین دارایی‌های باشگاه، جامعه هواداری آن است. باشگاهی که میلیون‌ها هوادار دارد، در واقع یک بازار بالقوه بزرگ در اختیار دارد؛ بازاری که می‌تواند از طریق عضویت، فروش کالا، بلیت، محتوای دیجیتال، تبلیغات، خدمات اختصاصی، تجربه‌های ویژه و حتی مشارکت در پروژه‌های باشگاه به درآمد تبدیل شود.
این تغییر نگاه در فوتبال اروپا به‌خوبی قابل مشاهده است. بر اساس گزارش ۲۰۲۶ Deloitte Football Money League، ۲۰ باشگاه پردرآمد فوتبال جهان در فصل ۲۰۲۴/۲۵ در مجموع ۱۲.۴ میلیارد یورو درآمد ایجاد کرده‌اند؛ ۵.۳ میلیارد یورو از این رقم مربوط به درآمدهای تجاری، ۴.۷ میلیارد یورو درآمد پخش و ۲.۴ میلیارد یورو درآمد روز مسابقه بوده است. به بیان دیگر، درآمد تجاری برای سومین سال متوالی بزرگ‌ترین منبع درآمد این باشگاه‌ها بوده است.
نکته مهم این است که بخش قابل توجهی از درآمد تجاری، مستقیم یا غیرمستقیم به قدرت هواداری باشگاه وابسته است؛ از فروش پیراهن و کالاهای هواداری گرفته تا اسپانسرینگ، عضویت، تجربه‌های ویژه و استفاده تجاری از ورزشگاه. یوفا نیز در گزارش مالی جدید خود تاکید می‌کند رشد درآمد باشگاه‌های اروپایی بیش از گذشته به حوزه‌هایی مانند فروش کالا، مجوز استفاده از برند، محصولات بلیت ممتاز و رویدادهای ورزشگاهی وابسته شده است.
هوادار؛ مشتری دائمی، نه فقط تماشاگر
نمونه روشن این تحول، باشگاه بارسلونا (FC Barcelona) است. این باشگاه در سال ۲۰۲۶ از مرز ۱۵۰ هزار عضو عبور کرد و در پایان ژوئن ۲۰۲۶ تعداد اعضای آن به ۱۵۱٬۷۸۷ نفر رسید. همچنین در فصل ۲۰۲۴/۲۵ بیش از ۱۰ هزار عضو جدید به باشگاه اضافه شدند. اما عضویت برای باشگاه حالا دیگر دریافت حق عضویت نیست؛ و هوادار عضو، وارد یک رابطه اقتصادی بلندمدت با باشگاه شامل دسترسی زودتر به بلیت، تخفیف فروشگاه، خدمات اختصاصی، موزه، محتوای دیجیتال و سایر مزایا می‌شود. بارسلونا حتی برنامه وفاداری دیجیتال خود را توسعه داده و در گزارش سالانه‌اش از ثبت رکورد جدید در تعداد ثبت‌نام‌ها و درآمد این برنامه خبر داده است.
این همان نقطه‌ای است که فوتبال ایران می‌تواند از تجربه جهان درس بگیرد؛ و باشگاه‌های ایرانی نباید هوادار را فقط در روز مسابقه و هنگام فروش بلیت ببینند؛ و در این راستا باید چرخه عمر اقتصادی هوادار را مدیریت کنند.
از کارت هواداری تا اقتصاد داده
یک باشگاه می‌تواند هواداران خود را به گروه‌های مختلف از جمله هوادار معمولی، عضو باشگاه، هوادار دیجیتال، خریدار کالا، دارنده بلیت فصل، مشتری خدمات ویژه و هوادار تجاری تقسیم کند؛ و بعد از آن برای هر گروه محصول متفاوتی طراحی کند. برای مثال، یک «عضویت هواداری» می‌تواند در چند سطح شامل رایگان، پایه، طلایی و ویژه عرضه شود. سطح پایه می‌تواند شامل تخفیف فروشگاه و دسترسی زودتر به بلیت باشد؛ و سطح بالاتر، محتوای اختصاصی، ملاقات با بازیکنان، بازدید از تمرین، صندلی ویژه و دعوت به رویدادهای باشگاه را ارائه کند.
در این مدل، داده هوادار نیز ارزش اقتصادی پیدا می‌کند؛ و باشگاه می‌تواند با رعایت قوانین حریم خصوصی بداند چه کسی چه محصولی می‌خرد، چند مسابقه را می‌بیند، چه نوع محتوایی مصرف می‌کند و به چه پیشنهادهایی واکنش نشان می‌دهد. چنین داده‌ای برای طراحی محصولات جدید و حتی افزایش ارزش قراردادهای اسپانسرینگ بسیار مهم است.
منچستریونایتد نمونه‌ای از مقیاس این جامعه هواداری است؛ به طوری که این باشگاه در پایان ژوئن ۲۰۲۵ بیش از ۲۷۰.۶ میلیون ارتباط اجتماعی در شبکه‌های اجتماعی داشت و بیش از ۶۴.۳ میلیون دنبال‌کننده در اینستاگرام ثبت کرده بود. همچنین شبکه رسمی هواداران این باشگاه بیش از ۳۳۰ کانون در ۹۲ کشور داشت. طبیعی است که همه باشگاه‌ها در مقیاس منچستریونایتد نیستند؛ اما منطق اقتصادی آن قابل انتقال شامل “هر هوادار باید از یک عدد در شبکه اجتماعی به یک رابطه اقتصادی قابل اندازه‌گیری تبدیل شود”، است.
فوتبال ایران چه می‌تواند انجام دهد؟
باشگاه‌های ایرانی، به‌ویژه پرسپولیس، استقلال، سپاهان و تراکتور، از ظرفیت هواداری بسیار بزرگی برخوردارند؛ اما این ظرفیت هنوز به اندازه کافی به محصول و درآمد تبدیل نشده است.
اولین گام، ایجاد باشگاه هواداران دیجیتال و صدور «کارت هواداری هوشمند» است. این کارت می‌تواند به یک حساب کاربری متصل شود و امتیاز هوادار را بر اساس خرید کالا، حضور در ورزشگاه، تماشای محتوا، معرفی هوادار جدید و مشارکت در برنامه‌های باشگاه افزایش دهد.
دوم، باشگاه باید فروشگاه واقعی و دیجیتال خود را توسعه دهد. جایی که پیراهن تنها محصول نیست، و شال، کلاه، لوازم مدرسه، محصولات کودک، یادگاری‌های مسابقات، محصولات امضاشده و کالاهای مناسبتی نیز می‌توانند به سبد درآمدی اضافه شوند.
سوم، باید اشتراک محتوای اختصاصی مانند مصاحبه‌های ویژه، پشت صحنه تمرین، آرشیو مسابقات، تحلیل فنی، برنامه‌های اختصاصی بازیکنان و محتوای تولیدشده برای هواداران خارج از ایران ایجاد شود.
چهارم اینکه، باشگاه‌ها می‌توانند از مدل تجربه هواداری ممتاز از جایگاه‌های VIP و میزبانی تجاری تا تور ورزشگاه، موزه، ملاقات با بازیکنان و حضور در رویدادهای اختصاصی استفاده کنند.
در نهایت، فوتبال ایران باید یک تغییر ذهنیت اساسی ایجاد کند؛ آن هم این که هوادار هزینه نیست؛ دارایی است. اگر باشگاهی بتواند رابطه خود با هوادار را از «تماشاگر مسابقه» به «عضو، مشتری، تولیدکننده داده، خریدار محصول و شریک اکوسیستم باشگاه» تبدیل کند، بخش مهمی از مشکل درآمدزایی فوتبال حل خواهد شد.
بر این اساس، در شرایطی که درآمدهای سنتی مانند حق پخش تلویزیونی با محدودیت‌های جدی روبه‌رو هستند، توسعه اقتصاد هواداری می‌تواند یکی از عملی‌ترین مسیرهای درآمدزایی فوتبال ایران باشد. نکته پایانی اینکه آینده باشگاهداری فقط در زمین فوتبال ساخته نمی‌شود؛ بخشی از آن در کیف پول، تلفن همراه و رفتار اقتصادی هوادار شکل می‌گیرد.
گزارش‌های بیشتر را در صفحه ورزشی بخوانید.