تبدیل کارخانه سیمان به خانه و استودیوی معماری / تغییراتی شگفت انگیز مبتنی بر دانش و هنر (+تصاویر)

لا فابریکا در حومه بارسلونا، کارخانه سیمانی متروکه بود که ریکاردو بوفیل آن را به خانه و دفتر معماری خود تبدیل کرد. با جزئیات این پروژه آشنا شوید.

سفیر ارجان - در حومه بارسلونا، در منطقه سان خوست دزورن (Sant Just Desvern)، کارخانه ای قدیمی قرار دارد که سرنوشت آن برخلاف بسیاری از سازه های صنعتی متروکه رقم خورد. جایی که روزگاری با سیلوهای عظیم، ماشین آلات سنگین و تونل های زیرزمینی شناخته می شد، امروز به خانه، محل کار و یکی از شاخص ترین نمونه های بازاستفاده از بناهای صنعتی در معماری معاصر تبدیل شده است.

این مجموعه که با نام «لا فابریکا» (La Fábrica) شناخته می شود، حاصل نگاه متفاوت ریکاردو بوفیل، معمار برجسته اسپانیایی، به ظرفیت های پنهان یک ساختمان فراموش شده است.

ریکاردو بوفیل؛ معماری فراتر از ساخت و ساز

ریکاردو بوفیل لوی (Ricardo Bofill Levi)، متولد سال 1939 در بارسلونا، از معمارانی بود که آثارش به سادگی در قالب یک سبک مشخص قرار نمی گرفت. او در سال 1963 دفتر معماری «تایر د آرکیتکتورا» (Taller de Arquitectura) را تاسیس کرد؛ مجموعه ای میان رشته ای که معماری، شهرسازی و طراحی را در کنار یکدیگر دنبال می کرد.

بوفیل در طول فعالیت حرفه ای خود پروژه هایی با زبان های معماری متفاوت طراحی کرد؛ از مجموعه های مسکونی شاخص گرفته تا ساختمان هایی با فرم های هندسی چشمگیر. او در 14 ژانویه 2022 درگذشت، اما میراث معماری اش همچنان الهام بخش معماران و طراحان است.

در میان آثار او، لا فابریکا جایگاه ویژه ای دارد؛ زیرا این پروژه فقط درباره طراحی یک ساختمان جدید نیست، بلکه درباره کشف قابلیت های یک سازه موجود و تغییر معنای آن از فضایی صنعتی به محیطی برای زندگی و خلاقیت است.

از کارخانه سیمان تا پروژه ای برای زندگی دوباره

کارخانه ای که بعدها به لا فابریکا تبدیل شد، در اوایل دهه 1920 ساخته شده بود. این مجموعه صنعتی در زمان فعالیت خود، حدود 31 هزار مترمربع وسعت داشت و از نزدیک به 30 سیلو، یک دودکش بلند، حدود چهار کیلومتر تونل زیرزمینی و فضاهای متعدد ماشین آلات تشکیل می شد.

نقطه عطف این پروژه در سال 1973 رقم خورد؛ زمانی که بوفیل در جریان عبور از حومه غربی بارسلونا با کارخانه ای رو به رو شد که قرار بود به زودی تخریب شود. او به جای دیدن یک مجموعه فرسوده و بلااستفاده، ظرفیت فضایی و معماری آن را تشخیص داد و تصمیم گرفت آن را به مقر دفتر معماری خود و محل زندگی اش تبدیل کند.

این تصمیم در زمانی گرفته شد که تغییر کاربری سازه های صنعتی در چنین مقیاسی هنوز رویکردی رایج نبود. در نهایت، بوفیل و گروهش پروژه را به عنوان فرصتی برای بازتعریف رابطه میان معماری، عملکرد و زندگی دنبال کردند. روند اصلی بازطراحی در فاصله سال های 1973 تا 1975 انجام شد.

یکی از ویژگی های متفاوت لا فابریکا، شیوه برخورد معمار با سازه موجود است. بوفیل قصد نداشت تمام کارخانه را دست نخورده نگه دارد یا صرفا با افزودن تجهیزات جدید، آن را به یک دفتر اداری معمولی تبدیل کند. او بخشی از ساختارهای قدیمی را حذف کرد تا فرم ها، حجم ها و فضاهایی آشکار شوند که در کالبد متراکم کارخانه پنهان مانده بودند.

در این فرایند، از چکش های تخریب و حتی مواد منفجره برای حذف بخش هایی از سازه استفاده شد. در مقابل، قسمت هایی که ظرفیت معماری بیشتری داشتند حفظ شدند. از میان حدود 30 سیلوی اولیه، هشت سیلو در طرح نهایی باقی ماندند و با تغییرات داخلی، به فضاهای قابل استفاده تبدیل شدند.

این رویکرد نوعی تضاد جذاب ایجاد کرد: بخشی از ساختمان از بین رفت تا هویت فضایی بخش های باقی مانده بهتر دیده شود. دیوارهای بتنی خام، حجم های نامتعارف، راه پله های غیرمنتظره و فضاهای خالی بزرگ، به جای آنکه عناصری مزاحم تلقی شوند، به بخشی از شخصیت معماری پروژه تبدیل شدند.

سیلوهای بتنی که به دفتر معماری تبدیل شدند

تغییر کاربری سیلوها یکی از مهم ترین بخش های پروژه بود. این سازه های استوانه ای که در گذشته برای نگهداری مواد صنعتی استفاده می شدند، با ایجاد کف های جدید و راه پله های مارپیچ، به فضاهایی چندطبقه برای کار و فعالیت های معماری تبدیل شدند.

در بخش های مختلف مجموعه، فضاهایی برای استقرار دفتر، نگهداری آرشیو، تهیه نقشه و ساخت ماکت شکل گرفت. طراحی داخلی تلاش می کرد ضمن تامین نیازهای روزمره، ویژگی های صنعتی ساختمان را نیز حفظ کند. به همین دلیل، بتن خام و فرم های سنگین سازه در کنار عناصر ساده تر و جزئیات ظریف تر قرار گرفتند.

در لا فابریکا، معماری جدید قرار نبود گذشته ساختمان را پنهان کند؛ برعکس، ردپای کاربری قبلی همچنان قابل مشاهده است. همین هم نشینی میان گذشته صنعتی و زندگی معاصر، به مجموعه هویتی متمایز می دهد.

لا کاتدرال؛ قلب متفاوت کارخانه قدیمی

یکی از فضاهای شاخص مجموعه، «لا کاتدرال» (La Catedral) به معنای کلیسای جامع است؛ سالنی بزرگ با ارتفاع قابل توجه که در گذشته بخشی از فرایند تولید کارخانه را در خود جای می داد.

بوفیل این فضای صنعتی را به محیطی برای گردهمایی، ارائه پروژه ها، نمایشگاه و نشست های معماری تبدیل کرد. ارتفاع زیاد، دیوارهای بتنی خام و مقیاس غیرمعمول سالن باعث شده است که فضا همچنان عظمت و حال و هوای صنعتی خود را حفظ کند.

در این بخش، مداخله معماری نسبتا محدود است. به جای پوشاندن دیوارها یا تغییر کامل ظاهر سالن، عناصر جدید به صورت کنترل شده وارد فضا شده اند تا معماری موجود همچنان نقش اصلی را ایفا کند.

باغ هایی که مرز میان معماری و طبیعت را کمرنگ می کنند

تحول لا فابریکا فقط به فضای داخلی محدود نبود. بوفیل برای محوطه اطراف نیز برنامه ای در نظر گرفت که به ایجاد رابطه ای تازه میان بتن و طبیعت منجر شد.

درختان، گیاهان رونده و پوشش سبز در اطراف دیوارها و روی بخش هایی از مجموعه گسترش یافتند. نخل ها، زیتون ها، اکالیپتوس ها و دیگر گیاهان، در کنار سطوح خشن بتنی، تصویری متفاوت از یک کارخانه صنعتی ایجاد می کنند.

در این ترکیب، گیاهان صرفا عناصر تزئینی نیستند؛ حضور آن ها به نرم تر شدن ظاهر سازه های سنگین و ایجاد حس سکون و آرامش کمک می کند. نتیجه، فضایی است که در آن بقایای یک کارخانه قدیمی با باغ ها و فضاهای زندگی معاصر در هم آمیخته اند.

لا فابریکا؛ نمونه ای پیشرو در بازاستفاده تطبیقی

امروزه بازاستفاده تطبیقی یا Adaptive Reuse یکی از رویکردهای مهم در معماری پایدار به شمار می رود. در این روش، به جای تخریب کامل ساختمان های قدیمی و ساخت بنایی تازه، از ظرفیت های سازه موجود استفاده می شود و عملکرد آن متناسب با نیازهای جدید تغییر می کند.

لا فابریکا نمونه ای قابل توجه از این رویکرد است؛ پروژه ای که دهه ها پیش از فراگیر شدن بحث های امروزی درباره بازآفرینی ساختمان های صنعتی، امکان استفاده دوباره از یک کارخانه متروکه را نشان داد. حفظ بخش هایی از سازه موجود می تواند به کاهش نیاز به مصالح جدید و جلوگیری از بخشی از پیامدهای زیست محیطی تخریب و ساخت و ساز کمک کند؛ هرچند میزان این صرفه جویی به شرایط هر پروژه بستگی دارد.

این مجموعه همچنان با دفتر معماری بوفیل ارتباط دارد و فضای آن در طول زمان متناسب با نیازهای کاری و زندگی تغییر کرده است. همین تداوم تغییر، بخشی از فلسفه اصلی پروژه محسوب می شود: معماری قرار نیست پس از پایان ساخت ثابت بماند، بلکه می تواند همراه با نیازهای انسان به زندگی خود ادامه دهد.

لا فابریکا در نهایت نشان می دهد که ارزش یک ساختمان تنها به عملکرد اولیه آن وابسته نیست. گاهی آنچه در نگاه نخست سازه ای فرسوده و آماده تخریب به نظر می رسد، می تواند با انتخاب درست، مداخله سنجیده و شناخت ظرفیت های فضایی، به محیطی تازه برای زندگی و خلاقیت تبدیل شود.