مأموریت دو نهالستان گلستان؛از جنگل‌های هیرکانی تا مراتع کم بازده
گرگان-نهالستان‌های قرق و چپرقویمه با تولید نهال‌های جنگلی و مقاوم به خشکی، به کمک احیای عرصه‌های طبیعی گلستان آمده‌اند؛ استانی که طی سه سال اخیر ۴.۶ میلیون نهال مرتعی تولید کرده است.
سفیر ارجان گروه استان‌ها: احیای جنگل‌ها و مراتع تنها با کاشت نهال به نتیجه نمی‌رسد؛ انتخاب گونه مناسب، شناخت ظرفیت‌های اکولوژیکی هر منطقه و مراقبت از نهال‌ها پس از کاشت، حلقه‌هایی هستند که موفقیت طرح‌های منابع طبیعی را رقم می‌زنند. در استانی مانند گلستان که از جنگل‌های هیرکانی و ارتفاعات غربی تا مراتع خشک و اراضی مستعد بیابان‌زایی در شمال و شرق گسترده شده است، این ضرورت اهمیت بیشتری دارد؛ چراکه یک گونه گیاهی ممکن است در یک منطقه به‌خوبی رشد کند، اما در نقطه‌ای دیگر به دلیل تفاوت در رطوبت، شوری خاک یا شرایط دمایی، توان استقرار نداشته باشد.
در چنین شرایطی، نهالستان‌های تخصصی می‌توانند نقش مهمی در تأمین نیاز طرح‌های احیایی ایفا کنند. نهالستان قرق با ظرفیت تولید نهال‌های جنگلی و گونه‌های متناسب با رویشگاه‌های هیرکانی و نهالستان چپرقویمه در شهرستان گنبدکاووس با تمرکز بر تولید گونه‌های مرتعی و مقاوم به خشکی و شوری، دو ظرفیت مهم استان گلستان برای پشتیبانی از برنامه‌های حفاظت و توسعه پوشش گیاهی به شمار می‌روند.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان، در گفتگو با خبرنگار مهر با تشریح ظرفیت این دو نهالستان، به اهمیت تولید نهال متناسب با ویژگی‌های هر عرصه، وضعیت تولید نهال‌های مرتعی، گستردگی منابع طبیعی استان و ضرورت افزایش ماندگاری پوشش گیاهی پرداخت.
تنوع اقلیمی گلستان، نیازمند تولید نهال‌های متناسب با هر منطقه
علی‌اصغر نیکویی با اشاره به تنوع طبیعی و جغرافیایی گلستان اظهار کرد: این استان به دلیل برخورداری از شرایط اقلیمی متفاوت، از جنگل‌های هیرکانی و مناطق کوهستانی در غرب و مرکز تا مراتع، اراضی کم بازده و مناطق مستعد بیابان‌زایی در شمال و شرق، به طیف متنوعی از گونه‌های گیاهی نیاز دارد. ازاین‌رو، نمی‌توان برای تمام عرصه‌های طبیعی نسخه واحدی در زمینه تولید و کاشت نهال در نظر گرفت.
وی افزود: ویژگی‌های خاک، میزان رطوبت، شرایط دمایی، وضعیت بارندگی و توان طبیعی هر منطقه از جمله عواملی هستند که در انتخاب گونه مناسب برای احیای عرصه‌ها باید مورد توجه قرار گیرند. هر اندازه انتخاب گونه با شرایط محیطی هماهنگ‌تر باشد، امکان استقرار و رشد آن افزایش می‌یابد و منابع و هزینه‌های صرف‌شده برای اجرای طرح‌های احیایی نیز با اثربخشی بیشتری همراه خواهد بود.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان ادامه داد: بر همین اساس، فعالیت نهالستان‌های استان باید متناسب با نیازهای اکولوژیکی و نوع کاربری عرصه‌های هدف برنامه‌ریزی شود. نهال مورد نیاز برای احیای یک رویشگاه جنگلی با گونه‌ای که برای تثبیت خاک در منطقه‌ای خشک یا شور تولید می‌شود، تفاوت دارد و این تفاوت باید از مرحله انتخاب بذر و تولید نهال تا زمان کاشت و مراقبت‌های بعدی در نظر گرفته شود.
نیکویی با بیان اینکه ظرفیت‌های موجود در نهالستان‌های قرق و چپرقویمه امکان پاسخ‌گویی به بخشی از این نیازهای متنوع را فراهم کرده است، گفت: این مراکز با توجه به ویژگی‌های جغرافیایی و نوع تولیدات خود، می‌توانند در تأمین نهال مورد نیاز برای احیای جنگل‌ها، توسعه پوشش مرتعی، مقابله با بیابان‌زایی و اجرای طرح‌های توسعه فضای سبز نقش مؤثری داشته باشند.
وی خاطرنشان کرد: نگاه اصلی در این زمینه باید بر تولید نهال باکیفیت و متناسب با محل کاشت استوار باشد؛ زیرا صرف افزایش تعداد نهال‌های تولیدشده، بدون توجه به نیاز واقعی عرصه‌ها و شرایط استقرار گیاه، نمی‌تواند به‌تنهایی تضمین‌کننده موفقیت برنامه‌های احیای منابع طبیعی باشد.
قرق؛ ظرفیت مهم تولید نهال‌های جنگلی و بومی
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان با اشاره به جایگاه نهالستان قرق بیان کرد: این نهالستان به دلیل سابقه فعالیت و ظرفیت تولید قابل توجه، یکی از مراکز مهم استان در زمینه پرورش نهال‌های جنگلی محسوب می‌شود و می‌تواند در تأمین نیازهای مربوط به احیای رویشگاه‌های جنگلی و توسعه پوشش گیاهی متناسب با شرایط استان نقش داشته باشد.
وی افزود: جنگل‌های هیرکانی از ارزشمندترین زیست‌بوم‌های طبیعی کشور هستند و حفاظت و بازسازی آن‌ها مستلزم توجه به ویژگی‌های گونه‌های بومی و شرایط رویشی این جنگل‌هاست. در چنین عرصه‌هایی، انتخاب گونه باید با شناخت شرایط طبیعی منطقه و نیازهای اکولوژیکی رویشگاه انجام شود تا امکان استقرار و ادامه رشد نهال‌ها فراهم باشد.
نیکویی ادامه داد: نهالستان قرق ظرفیت تولید گونه‌های مختلف جنگلی و بومی متناسب با شرایط رویشی جنگل‌های هیرکانی را دارد. افزون بر این، برخی گونه‌های مورد استفاده در جنگلکاری ، زراعت چوب و توسعه فضای سبز نیز در چارچوب نیازهای مربوط می‌توانند در برنامه تولید این نهالستان مورد توجه قرار گیرند.
وی با تأکید بر ضرورت تفکیک نیازهای عرصه‌های مختلف گفت: در برنامه‌ریزی برای تولید نهال باید مشخص باشد که محصول نهایی برای چه هدفی تولید می‌شود و قرار است در چه عرصه‌ای مورد استفاده قرار گیرد. احیای جنگل، توسعه فضای سبز و زراعت چوب هرکدام الزامات و ملاحظات خاص خود را دارند و نمی‌توان بدون بررسی شرایط، یک الگوی یکسان را برای همه این فعالیت‌ها به کار گرفت.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان خاطرنشان کرد: ظرفیت نهالستان قرق زمانی بیشترین کارایی را خواهد داشت که تولیدات آن با نیازهای واقعی طرح‌های اجرایی هماهنگ باشد و گونه‌های تولیدشده بر اساس ویژگی‌های محل کاشت انتخاب شوند. این هماهنگی می‌تواند به استفاده مؤثرتر از ظرفیت تولید و افزایش شانس موفقیت برنامه‌های احیایی کمک کند.
چپرقویمه؛ پشتوانه تولید گونه‌های مقاوم در مناطق خشک و شور
نیکویی در ادامه به ظرفیت‌های نهالستان چپرقویمه در شهرستان گنبدکاووس اشاره کرد و گفت: موقعیت جغرافیایی و شرایط اقلیمی شمال استان، ضرورت توجه به گونه‌هایی را افزایش داده است که توان سازگاری با کم‌آبی، شوری و محدودیت‌های محیطی را دارند. این نهالستان از ظرفیت ارزشمندی برای تولید گونه‌های مرتعی متناسب با چنین شرایطی برخوردار است.
وی افزود: بخشی از عرصه‌های شمال و شرق گلستان با محدودیت‌های طبیعی در زمینه استقرار پوشش گیاهی مواجه هستند و برای احیای آن‌ها باید از گونه‌هایی استفاده شود که توان تحمل شرایط محیطی منطقه را داشته باشند. تولید نهال‌های مرتعی سازگار می‌تواند زمینه اجرای طرح‌های تثبیت خاک، توسعه پوشش گیاهی و مقابله با بیابان‌زایی را فراهم کند.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان با اشاره به تولید گونه‌های مختلف آتریپلکس در نهالستان چپرقویمه اظهار کرد: این گروه از گیاهان به دلیل ویژگی‌های سازگاری با شرایط خشک، در برنامه‌های مرتبط با احیای مراتع و توسعه پوشش گیاهی مناطق هدف مورد توجه قرار دارند. گونه‌هایی مانند آتریپلکس کانی‌سنس، آتریپلکس لنتی‌فورمیس و قره‌داغ نیز در برنامه‌های تولید و احیای مراتع استان جایگاه دارند.
نیکویی ادامه داد: استفاده از گونه‌های مناسب در مناطق مستعد بیابان‌زایی می‌تواند به بهبود پوشش سطح خاک و کاهش آسیب‌پذیری عرصه‌ها در برابر عوامل فرسایشی کمک کند. البته موفقیت این اقدامات به انتخاب صحیح محل کاشت، رعایت شرایط فنی اجرا و مراقبت از پوشش گیاهی پس از استقرار وابسته است.
وی تأکید کرد: ظرفیت نهالستان چپرقویمه تنها به تولید نهال محدود نمی‌شود، بلکه این مرکز می‌تواند پشتوانه اجرای طرح‌هایی باشد که با هدف بازسازی پوشش مرتعی، تثبیت خاک و افزایش تاب‌آوری عرصه‌های طبیعی در برابر محدودیت‌های اقلیمی دنبال می‌شوند. در این مسیر، شناخت نیازهای هر منطقه و اولویت‌بندی عرصه‌های هدف اهمیت زیادی دارد.
تولید ۴ میلیون و ۶۰۰ هزار نهال مرتعی در سه سال
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان با تشریح وضعیت تولید نهال‌های مرتعی در استان گفت: طی سه سال اخیر حدود ۴ میلیون و ۶۰۰ هزار اصله نهال مرتعی در گلستان تولید شده است؛ ظرفیتی که امکان پشتیبانی از بخشی از طرح‌های احیای مراتع، توسعه پوشش گیاهی و مقابله با بیابان‌زایی را فراهم می‌کند.
وی افزود: تولید نهال مرتعی باید بر اساس نیازهای اجرایی و ظرفیت‌های طبیعی عرصه‌های هدف انجام شود. به همین دلیل، شناسایی مناطق اولویت‌دار و تعیین گونه‌های سازگار با شرایط هر منطقه، از موضوعات مهم در برنامه‌ریزی برای استفاده از نهال‌های تولیدشده است.
نیکویی با اشاره به برنامه تولید سال جاری بیان کرد: در سال جاری نیز تولید حدود ۱۳۵ هزار اصله نهال مرتعی در دستور کار قرار گرفته است. این تولیدات می‌تواند متناسب با نیاز طرح‌های پیش‌بینی‌شده، برای پشتیبانی از برنامه‌های احیای مراتع و توسعه پوشش گیاهی در مناطق هدف مورد استفاده قرار گیرد.
وی با تأکید بر ضرورت پیوند میان تولید و اجرا ادامه داد: برنامه تولید نهال زمانی اثربخش خواهد بود که از ابتدا مشخص باشد نهال‌ها برای چه عرصه‌هایی و با چه هدفی تولید می‌شوند. اگر نیازهای منطقه‌ای به‌درستی شناسایی شود، می‌توان گونه مناسب را انتخاب کرد و ظرفیت نهالستان‌ها را در مسیری به کار گرفت که بیشترین تناسب را با شرایط طبیعی و اهداف احیایی داشته باشد.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان خاطرنشان کرد: در برنامه‌های مربوط به احیای پوشش گیاهی، صرف تولید نهال کافی نیست و باید مجموعه اقداماتی از انتخاب گونه و آماده‌سازی عرصه تا کاشت و نگهداری مورد توجه قرار گیرد. به همین دلیل، ظرفیت تولید باید در کنار برنامه‌ریزی دقیق برای کاشت و مراقبت پس از آن ارزیابی شود.
گستردگی جنگل‌ها و مراتع، ضرورت برنامه‌ریزی هدفمند
نیکویی با اشاره به وسعت عرصه‌های طبیعی گلستان اظهار کرد: حدود ۵۲۴ هزار هکتار از عرصه‌های استان را جنگل‌ها و حدود ۹۵۶ هزار هکتار را مراتع تشکیل می‌دهند. این گستردگی در کنار تنوع اقلیمی و جغرافیایی، ضرورت تولید گونه‌های متناسب با نیازهای متفاوت مناطق استان را دوچندان می‌کند.
وی افزود: حفاظت از این سطح گسترده از منابع طبیعی به رویکردی نیاز دارد که در آن، ویژگی‌های هر عرصه به‌صورت جداگانه مورد توجه قرار گیرد. نیازهای یک منطقه جنگلی با نیازهای یک مرتع در شمال یا شرق استان یکسان نیست و برنامه‌های احیایی باید با در نظر گرفتن همین تفاوت‌ها طراحی و اجرا شوند.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان ادامه داد: در مناطق جنگلی، حفظ و بازسازی پوشش متناسب با ویژگی‌های رویشگاه اهمیت دارد؛ در حالی که در عرصه‌های مرتعی و مناطق خشک، انتخاب گونه‌های مقاوم و فراهم کردن شرایط مناسب برای استقرار پوشش گیاهی از اولویت‌های مهم به شمار می‌رود.
نیکویی تأکید کرد: نهالستان‌های قرق و چپرقویمه با برخورداری از ظرفیت‌های متفاوت، امکان تأمین بخشی از نیازهای این عرصه‌ها را فراهم می‌کنند. استفاده هدفمند از تولیدات این مراکز می‌تواند به هماهنگی بیشتر میان نیازهای مناطق مختلف و برنامه‌های اجرایی منابع طبیعی منجر شود.
وی بیان کرد: مدیریت منابع طبیعی نیازمند توجه هم‌زمان به حفاظت از عرصه‌های موجود و بازسازی بخش‌هایی است که به دلایل مختلف با کاهش پوشش گیاهی مواجه شده‌اند. در این مسیر، تولید نهال‌های مناسب یکی از ابزارهای مهم است، اما اثربخشی آن به نحوه استفاده از این ظرفیت و تناسب اقدامات اجرایی با شرایط محیطی بستگی دارد.
تولید ۲۱ میلیون نهال در سه سال اجرای طرح مردمی کاشت یک میلیارد درخت
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان با اشاره به اجرای طرح مردمی کاشت یک میلیارد درخت گفت: طی سه سال اجرای این طرح، حدود ۲۱ میلیون اصله نهال در بخش دولتی و خصوصی استان تولید شده است.
وی افزود: این حجم از تولید، ظرفیت قابل توجهی برای پشتیبانی از برنامه‌های مرتبط با احیای جنگل‌ها، توسعه فضای سبز، زراعت چوب و بازسازی پوشش مرتعی در مناطق هدف ایجاد کرده است. بخشی از نهال‌های تولیدشده نیز متناسب با نیازهای این بخش‌ها مورد استفاده قرار گرفته‌اند.
نیکویی با بیان اینکه مشارکت بخش دولتی و خصوصی در تولید نهال از ظرفیت‌های مهم این حوزه است، ادامه داد: برنامه‌های توسعه پوشش گیاهی به زیرساخت تولید نیاز دارند و وجود مراکز مختلف تولید نهال می‌تواند امکان تأمین بخشی از نیاز طرح‌های اجرایی را فراهم کند. با این حال، استفاده از این ظرفیت باید بر پایه برنامه‌ریزی و تعیین نیاز واقعی عرصه‌ها صورت گیرد.
وی خاطرنشان کرد: در ارزیابی عملکرد چنین برنامه‌هایی، علاوه بر تعداد نهال‌های تولیدشده، باید به محل مصرف، تناسب گونه با شرایط منطقه و وضعیت نهال‌ها پس از کاشت نیز توجه شود. هدف نهایی از تولید نهال، استقرار پوشش گیاهی و کمک به حفظ و احیای منابع طبیعی است و دستیابی به این هدف، نیازمند پیگیری مراحل مختلف کار خواهد بود.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان افزود: نهالستان‌های استان در این فرآیند نقش پشتیبان دارند و هر اندازه ارتباط میان برنامه تولید، نیازهای منطقه‌ای و طرح‌های اجرایی دقیق‌تر باشد، امکان استفاده مؤثرتر از ظرفیت‌های موجود افزایش می‌یابد.