روستای شوکل حاجیوند؛ الگوی اشتغال پایدار در سایه برند ملی چوقابافی
عباس رحیمی، پژوهشگر صنایع‌دستی، در یادداشتی نوشت: چوقابافی یکی از شاخه‌های نساجی سنتی ایران و هنرصنعت بومی قوم بختیاری و نوعی منسوج دست‌باف است که با استفاده از تکنیک درگیری متقاطع تارهای پنبه‌ای و پودهای پشمی بر روی دارهای افقی سنتی تولید می‌شود. ساختار زیبایی‌شناختی این محصول بر پایه تضاد رنگی میان زمینۀ سفید و نقش‌مایه‌های سیاه استوار است. در الگوی هندسی این تن‌پوش، نقش‌مایه‌های پلکانی با عنوان محلی پنجه یا پنجره در نیمۀ بالاتنه و خطوط عمودی موازی، در نیمه پایین‌تنه تعبیه شده‌اند.
از منظر کاربردی، چوقا پوششی رسمی و بدون آستین با برشی مشابه پالتو است که طول آن تا میانه زانوی کاربر امتداد می‌یابد. این منسوج نه تنها در زیست‌بوم عشایری به عنوان پوششی دائمی و کارآمد در تمامی فصول سال کاربرد دارد، بلکه در جوامع بختیاری شهرنشین نیز به عنوان عنصری هویت‌بخش در مناسبات اجتماعی، تعاملات عمومی و آیین‌های آیینی (اعم از سرور و سوگ) جایگاهی ویژه دارد که نشان‌دهنده تداوم کارکردی این پوشش در بسترهای متنوع زیستی است.
چوقابافی به عنوان یکی از ارکان اصلی صنایع دستی خوزستان، در گستره‌ای شامل شهرستان‌های اندیکا، لالی، ایذه، گتوند، مسجدسلیمان، باغملک، دزفول، شوشتر و اهواز رایج است. چوقا با توجه به ظرافت نخ و میزان تراکم بافت، شامل چند نوع مختلف است که معروف‌ترین و گرانبهاترین آنها چوقای موسوم به «کیارسی‌باف» است. روستای شوکل حاجیوند یکی از مناطق اصلی تولید این نوع چوقای نفیس است و در این روستا بیش از هشتاد درصد زنان و دختران در این هنرصنعت اشتغال دارند. این روستا با حفظ پیوستگی سنت‌های اصیل چوقابافی، نقشی محوری در صیانت از میراث تاریخی این هنرصنعت و تداوم پویایی آن در زمینه فرهنگی استان خوزستان ایفا می‌کند.
اهمیت استراتژیک چوقابافی در روستای شوکل حاجیوند، هم از منظر میراث فرهنگی ناملموس و هم از حیث ظرفیت‌های اشتغال‌زایی و ارزآوری، منجر به تدوین برنامه‌های حمایتی هدفمند توسط معاونت صنایع دستی خوزستان گردید که در نهایت در سال ۱۴۰۴، منجر به ثبت رسمی این منطقه تحت عنوان «روستای ملی چوقابافی» شد. این رویکردِ سیاست‌گذارانه در قالب نظام ثبت روستاها و شهرهای ملی، فراتر از یک عنوان‌گذاری صرف، ابزاری بنیادین برای ارتقای جایگاه برندهای بومی در بازارهای هدف داخلی و بین‌المللی است. از منظر علمی، این سازوکار ضمن هویت‌بخشی به کانون‌های تولیدی، زمینه‌ساز تسهیل زنجیره ارزش، استانداردسازی فرآیندهای تولید و کاهش هزینه‌های بازاریابی برای فعالان خرد این حوزه می‌شود.
این موفقیت نه تنها گامی حیاتی در راستای تثبیت الگوی اشتغال پایدار در جوامع روستایی محسوب می‌شود، بلکه به عنوان کاتالیزوری در فرآیند انتقال میان‌نسلی دانش بومی و ارتقای سرمایه فرهنگی عمل می‌کند. از دیدگاه توسعۀ پایدار، ثبت ملی شوکل حاجیوند زمینه مناسبی را برای ایجاد پیوند میان ظرفیت‌های هنرصنعت چوقابافی با گردشگری فرهنگی فراهم آورده است. این هم‌افزایی می‌تواند ضمن ایجاد تنوع در درآمدهای اقتصادی منطقه و جلوگیری از مهاجرت‌های ناخواسته، اکوسیستم پویایی را شکل دهد که در آن، حفظ اصالت هنری با الزامات بازار مدرن در تعامل بوده و توسعۀ اقتصادی منطقه در کنار حفاظت از ساختارهای زیست‌بوم فرهنگی، به شکلی متوازن و تاب‌آور دنبال می‌شود.
برای دستیابی به این عنوان، معاونت صنایع دستی خوزستان در سال‌های گذشته اقدام به شناسایی، تقویت و ایجاد زیرساخت‌های لازم چوقابافی در حوزه‌های تولید، فروش، توسعه و ترویج، آموزش و تبلیغ نمود.
در حوزه تولید، در شوکل حاجیوند بیش از ۱۷۰ نفر چوقاباف در ۹۵ کارگاه خانگی اشتغال دارند. فرآیند تکامل این هنرصنعت طی دهه‌های اخیر، متأثر از خلاقیت و نوآوری مستمر فعالان این عرصه بوده که منجر به ارتقای کیفی و تحول کارکردی محصول شده است. این تحولات عمدتاً شامل ارتقای استانداردهای فنی منسوج ازطریق به‌کارگیری الیاف پشمی ظریف و افزایش دقت در تکنیک‌های بافت، تنوع‌بخشی به کاربری محصول و گذار از الگوی سنتی به سمت تولید اقلام کاربردی و مدرن نظیر کیف و اقلام دکوراتیو برای انطباق با تقاضای روز بازار بوده است.
چوقابافان، محصولات خود را ازطریق بازارچه‌های موقت، بازارهای محلی، فروشگاه‌های تخصصی، حضور در نمایشگاه‌های استانی و کشوری و پلتفرم‌های مجازی به فروش می‌رسانند.
در حوزه توسعه و ترویج چوقابافی شوکل حاجیوند، مهم‌ترین فعالیت‌های معاونت صنایع دستی خوزستان شامل مستندنگاری چوقابافی، دریافت بیش از ۲۰ نشان ملی و یک نشان بین‌المللی اصالت برای محصولات چوقا، ثبت چوقابافی در فهرست میراث ناملموس و طراحی و نمونه‌سازی محصولات بوده است.
در زمینه انتقال دانش و مهارت‌های چوقابافی در شهرستان شوکل حاجیوند، الگوی سنتی «استاد- شاگردی» در محیط‌های خانگی کماکان روش غالب برای کسب تخصص به‌شمار می‌رود. در کنار این ساختار تجربی، آموزش‌های رسمی نیز ازطریق برگزاری دوره‌های تخصصی توسط اداره فنی و حرفه‌ای منطقه آبژدان به منظور نهادینه‌سازی و استانداردسازی مهارت‌های این حرفه صورت پذیرفته است. از عملکردهای معاونت صنایع دستی خوزستان در این حوزه، می‌توان به برگزاری دوره آموزش چوقابافی، دوره آموزش به‌بافی، کارگاه‌های آموزشی و تولید و تکثیر فیلم آموزش چوقابافی اشاره کرد.
در حوزه تبلیغ چوقابافی، شورا و دهیاری شوکل حاجیوند با نصب بیلبوردهای معرفی، اجرای نقاشی‌های دیواری و نام‌گذاری کوچه‌ها و خیابان‌ها (خیابان چوقابافان، کوچه‌های چوقا)، نقش فعالی در معرفی این هنرصنعت ایفا کرده است.
با توجه به ثبت شوکل حاجیوند به عنوان روستای ملی چوقابافی، تداوم این جایگاه و تثبیت آن در اکوسیستم صنایع دستی کشور، نیازمند اتخاذ رویکردهای نوآورانه در مدیریت بازار و حفظ اصالت فنی است. این امتیاز زمانی به عنوان یک مزیت رقابتی پایدار باقی می‌ماند که متولیان امر با بازنگری در راهبردهای توسعه‌ای، فرآیند انتقال از مدل‌های سنتی به الگوهای اقتصاد خلاق را تسهیل کنند. تحقق این هدف مستلزم ایجاد بسترهای دیجیتال برای بازاریابی هوشمند و بهره‌گیری از تحلیل‌های داده‌محور برای شناسایی نیاز مشتریان در بازارهای هدف است.
افزون بر این، برای تضمین بقای این هنرصنعت، باید پیوندی راهبردی میان ظرفیت‌های گردشگری روستایی و اقتصاد صنایع دستی برقرار شود تا ارزش افزوده حاصل از تولید، به‌طور مستقیم معیشت هنرمندان را ارتقا بخشد. تنها در سایه چنین نظام مدیریت یکپارچه‌ای است که شوکل حاجیوند می‌تواند با گسترش سهم خود در بازارهای هدف، به عنوان الگویی پیشرو در توسعۀ پایدار منطقه‌ای شناخته شود و بقای بلندمدت این هنرصنعت را تضمین کند.