دست‌کندهای گارجگان؛ روایت زندگی در دل خاک و میراثی از معماری هوشمندانه بومی خراسان جنوبی
بافت کهن دست‌کندهای گارجگان در خراسان جنوبی، جلوه‌ای ارزشمند از سازگاری انسان با طبیعت و بهره‌گیری هوشمندانه از ظرفیت‌های زمین برای سکونت است؛ مجموعه‌ای از فضاهای دست‌کند که با پیروی از ویژگی‌های طبیعی خاک، شیوه‌ای متفاوت از معماری بومی را به نمایش می‌گذارد و بخشی از تاریخ زندگی اجتماعی و معیشتی مردم منطقه را روایت می‌کند.
میراث آریا: بافت تاریخی دست‌کندهای گارجگان در محدوده‌ای میان عوارض طبیعی و اراضی کشاورزی روستا شکل گرفته است. این بافت از سمت غرب و جنوب به رودخانه، کوه گارجگان و زمین‌های کشاورزی، از شمال به زیارتگاه و از شرق به بافت جدید روستا محدود می‌شود و در فاصله‌ای دورتر، با روستای ده‌میر همسایگی دارد.
موقعیت مکانی این مجموعه و نحوه استقرار فضاهای آن نشان می‌دهد که ویژگی‌های طبیعی زمین، به‌ویژه پستی و بلندی‌ها و تفاوت لایه‌های خاک، نقش مهمی در شکل‌گیری و گسترش این سکونتگاه داشته‌اند.
معماری دست‌کند؛ بهره‌گیری از ظرفیت‌های طبیعی زمین
دست‌کندهای گارجگان در گروه آثار دست‌کند افقی مسکونی قرار می‌گیرند؛ فضاهایی که با حفاری در بستر طبیعی زمین ایجاد شده و توسعه آن‌ها عمدتاً به‌صورت افقی انجام گرفته است.
بررسی ساختار این مجموعه نشان می‌دهد که فضاهای دست‌کند در ترازهای ارتفاعی متفاوت و متناسب با ویژگی‌های طبیعی زمین شکل گرفته‌اند. در برخی نمونه‌ها، بخش‌های مجاور فضای اصلی به‌عنوان حیاط یا فضای باز مورد استفاده قرار گرفته‌اند و تعدادی از فضاها نیز دارای مجاری تهویه و هواکش‌هایی به سمت بیرون بوده‌اند.
یکی از ویژگی‌های شاخص این مجموعه، تفاوت در شکل، ابعاد و نحوه استقرار فضاهاست. دست‌کندها از الگوی هندسی یکسانی پیروی نمی‌کنند و ارتباط فرمی و عملکردی مستقیمی میان بسیاری از واحدها دیده نمی‌شود. با این حال، قرارگیری فضاها در بستر خاک و وجود محوطه‌های باز در مقابل ورودی برخی از آن‌ها، از ویژگی‌های مشترک این مجموعه به شمار می‌رود.
در بخش‌هایی از بافت، فضاهای زیستی به‌صورت فشرده در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و گذرها نیز بدون برخورداری از نظم هندسی مشخص، متناسب با عوارض طبیعی زمین شکل گرفته‌اند. برخی از این گذرها باریک و دارای جداره‌های سنگی‌اند و برخی دیگر عرض بیشتری دارند. بخش قابل‌توجهی از گذرهای هسته اولیه بافت نیز روباز و به یکدیگر متصل هستند.
از محله مارکا تا گارجگان؛ نشانه‌های تحول یک سکونتگاه
بافت دست‌کند گارجگان از دو بخش با نام‌های «مارکا» یا «مبارک‌آباد» و «گارجگان» تشکیل شده است. بر اساس بررسی‌های انجام‌شده درباره شکل، وضعیت فرسودگی و پراکندگی فضاها، دست‌کندهای بخش شرقی، به‌ویژه محدوده مارکا، از نمونه‌های کهن‌تر این مجموعه به شمار می‌روند.
در مقابل، بخشی از دست‌کندهای غربی و شمال‌غربی در دوره‌های بعدی شکل گرفته‌اند. این تفاوت‌ها، در کنار وضعیت لایه‌های خاک و موقعیت ارتفاعی فضاها، امکان بررسی روند گسترش سکونتگاه را فراهم می‌کند.
برخی شواهد حاکی از آن است که نخستین فضاهای دست‌کند در بخش‌هایی از زمین که حفاری در آن‌ها آسان‌تر بوده، ایجاد شده‌اند؛ اما با شناخت تدریجی ویژگی‌های بستر خاک، شیوه انتخاب محل برای ایجاد فضاهای جدید نیز تغییر کرده است.
در این میان، تفاوت میان لایه‌های خاک و میزان استحکام آن‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد. بستر شکل‌گیری دست‌کندها در بخش‌هایی از مجموعه، از دو لایه رسوبی با ویژگی‌های متفاوت تشکیل شده است؛ لایه بالایی از خاک آهکی متراکم و سخت‌تر و لایه زیرین از خاک ماسه‌ای با تراکم کمتر تشکیل می‌شود. البته این الگو در تمام نمونه‌ها یکسان نیست و برخی فضاها تنها در لایه‌های خاک لسی ایجاد شده‌اند.
لایه‌های ماسه‌ای بیشتر در عمق‌های پایین‌تر و در دست‌کندهایی که در تراز ارتفاعی پایین‌تری قرار دارند، مشاهده می‌شوند. در برخی نمونه‌های واقع در ارتفاع بالاتر نیز لایه‌ای نسبتاً کم‌عرض از ماسه رسوبی میان لایه‌های خاک لسی سبزرنگ دیده می‌شود.
این تفاوت‌های زمین‌شناختی، در کنار ویژگی‌های کالبدی فضاها، از عوامل مؤثر در انتخاب محل حفاری و شکل‌گیری بخش‌های مختلف بافت دست‌کند گارجگان بوده‌اند.
سه دوره سکونت؛ از لون‌های دست‌کند تا خانه‌های جدید
بررسی تحولات کالبدی روستای گارجگان، سه دوره اصلی ساخت‌وساز و شکل‌گیری فضاهای سکونتی را نشان می‌دهد.
در دوره نخست، ساکنان با کندن بستر لسی زمین، فضاهایی را برای زندگی و نگهداری دام ایجاد کردند. این فضاها که در منطقه با عنوان «لون» شناخته می‌شوند، هسته اولیه سکونتگاه دست‌کند گارجگان را شکل داده‌اند.
در دوره دوم، با افزایش نیاز به فضای زیستی و گسترش سکونت، ساخت خانه‌های خشت و گلی در کنار دست‌کندها رواج یافت. به‌تدریج، با کاهش استفاده مسکونی از فضاهای دست‌کند، بخشی از آن‌ها به محل نگهداری دام تبدیل شدند.
در دوره سوم، هم‌زمان با تغییر شرایط زندگی و دسترسی بیشتر به مصالح جدید، ساخت‌وساز در محدوده‌ای مجاور بافت کهن، به‌ویژه در بخش شمالی روستا، گسترش یافت. در این مرحله، با کمک بنیاد مسکن، خانه‌های جدید و بافت تازه‌ای شکل گرفت که به‌تدریج جایگاه بیشتری در زندگی روزمره ساکنان پیدا کرد.
زلزله سال ۱۳۷۱ خورشیدی نیز از عوامل مؤثر در تخریب بخش‌هایی از بافت مسکونی روستا و متروکه‌شدن قسمت‌هایی از مجموعه دست‌کند گارجگان بوده است.
پیوند معماری دست‌کند با خانه‌های تاریخی
یکی دیگر از ویژگی‌های قابل‌توجه بافت گارجگان، شکل‌گیری برخی فضاهای معماری در مجاورت دست‌کندهاست. در بخش‌هایی از مجموعه، خانه‌های خشت و گلی در کنار یا مقابل فضاهای دست‌کند ساخته شده‌اند؛ به‌گونه‌ای که ارتباط فضایی میان این دو نوع ساخت‌وساز قابل مشاهده است.
خانه‌های تاریخی منسوب به مرتضی‌قلی‌خان و محمدحسین‌خان نخعی از نمونه‌های مطرح‌شده در این زمینه هستند که بنا بر توصیف‌های موجود، از تزئیناتی مانند گچ‌بری و شومینه‌های تزئینی برخوردار بوده‌اند.
در برخی موارد، پس از احداث فضاهای معماری جدیدتر، دست‌کندهای مجاور برای نگهداری دام مورد استفاده قرار می‌گرفتند و بخش‌های ساخته‌شده در مقابل آن‌ها، فضای سکونت اهالی را تأمین می‌کردند.
این هم‌جواری، تصویری از تحول تدریجی الگوی سکونت در روستا ارائه می‌دهد؛ الگویی که در آن، فضاهای حفاری‌شده در دل زمین و خانه‌های ساخته‌شده با مصالح بومی، در دوره‌های مختلف در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.
خاک سبزه‌گل؛ پیوند مصالح بومی با هویت بصری روستا
خشت، کاه‌گل و خاک محلی از مصالح اصلی در ساخت‌وسازهای سنتی گارجگان هستند. رنگ خاک مورد استفاده در بناها، که به خاکستری با ته‌رنگ سبز شباهت دارد و در منطقه با عنوان «سبزه‌گل» شناخته می‌شود، به شکل‌گیری هویت بصری متمایز این بافت کمک کرده است.
در برخی از فضاهای معماری واقع در مجاورت دست‌کندها، تفاوت رنگ اندودها نیز قابل توجه است. بنا بر توصیف‌های موجود، بخش ورودی بعضی از این بناها با ملات گلی دارای اکسید آهن اندود می‌شده و رنگ قرمز داشته است؛ درحالی‌که برای اندود بخش‌های داخلی از ملات سبزآبی استفاده می‌کرده‌اند.
کاربرد خاک سبزرنگ در معماری بومی منطقه تنها به گذشته محدود نمانده است. هنوز هم برخی از اهالی برای اندود بام‌ها و محافظت از آن‌ها در برابر بارش باران و برف، از این خاک استفاده می‌کنند؛ موضوعی که تداوم بخشی از دانش سنتی ساخت‌وساز را نشان می‌دهد.
از کاربری مسکونی تا نگهداری دام؛ تغییر عملکرد فضاها
بخش‌هایی از دست‌کندهای گارجگان در گذر زمان تغییر کاربری داده‌اند. تعدادی از این فضاها بازسازی شده و اکنون برای نگهداری دام، از جمله گوسفند و گاو، مورد استفاده قرار می‌گیرند.
همچنین، بر اساس روایت برخی از اهالی، در گذشته در تعدادی از این فضاها کارگاه‌های سنتی پارچه‌بافی یا «توبافی» فعالیت داشته‌اند. توبافی از هنرها و فعالیت‌های سنتی منطقه به شمار می‌رود و همچنان در بخش‌هایی از خراسان جنوبی ادامه دارد؛ با این حال، در بررسی‌های انجام‌شده، شواهد مستقیمی از استقرار این کارگاه‌ها در داخل فضاهای دست‌کند شناسایی نشده است.
این تفاوت میان روایت‌های محلی و شواهد کالبدی، ضرورت مستندسازی دقیق‌تر مجموعه و گردآوری اطلاعات تاریخی و شفاهی از ساکنان و آگاهان محلی را برجسته می‌کند.
دست‌کندهای گارجگان؛ ظرفیتی برای شناخت معماری بومی
دست‌کندهای گارجگان را می‌توان نمونه‌ای قابل‌توجه از سازگاری معماری بومی با ویژگی‌های زمین‌شناختی و اقلیمی منطقه دانست؛ مجموعه‌ای که در آن، انتخاب محل حفاری، تفاوت ترازهای ارتفاعی، استفاده از لایه‌های خاک و ایجاد فضاهای باز در مقابل ورودی‌ها، بخشی از منطق شکل‌گیری سکونتگاه را بازتاب می‌دهد.
این مجموعه همچنین امکان مطالعه تحول شیوه‌های زندگی در روستا را فراهم می‌کند؛ از نخستین فضاهای دست‌کند برای سکونت و نگهداری دام تا ساخت خانه‌های خشت و گلی و گسترش بافت جدید در مجاورت هسته کهن.
با توجه به فرسودگی بخشی از فضاها، تغییر کاربری برخی از آن‌ها و تخریب‌های ناشی از زلزله، مستندسازی کالبدی، ثبت روایت‌های شفاهی، شناسایی دقیق‌تر مراحل شکل‌گیری مجموعه و بررسی ظرفیت‌های حفاظتی آن می‌تواند در شناخت بهتر این میراث معماری و انتقال ارزش‌های آن به نسل‌های آینده مؤثر باشد.
دست‌کندهای گارجگان، فراتر از مجموعه‌ای از فضاهای حفاری‌شده در دل خاک، بازتابی از دانش بومی، تجربه زیستن در محیط طبیعی و روند دگرگونی سکونت در یکی از روستاهای خراسان جنوبی است؛ میراثی که شناخت و حفاظت از آن، فرصتی برای بازخوانی بخشی از تاریخ معماری و فرهنگ زندگی در این منطقه فراهم می‌کند.