مناسبات جمهوری آذربایجان و ترکیه بازتعریف می‌شود؟ / باکو برای «یک ملت، دو دولت» خط قرمز ترسیم می‌کند
علی‌اف با تاکید بر «امنیت ایدئولوژیک» تلاش دارد مرزهای استقلال سیاسی آذربایجان را حتی در برابر نزدیک‌ترین متحدش ترکیه بازتعریف کند و مفهوم «یک ملت، دو دولت» را از وابستگی به شراکت برابر تغییر دهد. پست مناسبات جمهوری آذربایجان و ترکیه بازتعریف می‌شود؟ / باکو برای «یک ملت، دو دولت» خط قرمز ترسیم می‌کند اولین بار در سفیر ارجان ظاهر شد.
به گزارش سفیر ارجان ، وبگاه «دکاردل» با انتشار یادداشتی مدعی شد: در هشتمین کنگره حزب حاکم «آذربایجان نوین» در باکو که دوم اکتبر برگزار شد، الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان، روایتی کم‌سابقه و صریح از آنچه «امنیت ایدئولوژیک» کشور خواند، ارائه کرد. او گفت امنیت ایدئولوژیک به اندازه امنیت فیزیکی اهمیت دارد، زیرا تهدیدهای ایدئولوژیک می‌توانند از طریق اینترنت، حملات سایبری و هوش مصنوعی از مرزها عبور کنند.
علی‌اف بر نقش آموزش و میهن‌پرستی در دفاع از فضای سیاسی کشور تاکید کرد و گفت آذربایجان به «کمک یا قیمومیت» خارجی نیاز ندارد. او افزود هیچ کشوری نباید در امور داخلی آذربایجان مداخله کند یا به این کشور بگوید چگونه زندگی کند.
این اظهارات از سوی رئیس‌جمهور و رهبر حزب حاکم در نشستی مطرح شد که قرار بود مسیر سیاسی آینده این حزب را مشخص کند. علی‌اف کنترل فضای ایدئولوژیک آذربایجان را در کنار قدرت نظامی، استقلال اقتصادی و تصمیم‌گیری مستقل سیاسی قرار داد.
او نامی از ترکیه به عنوان منشا تهدید نبرد؛ اما سخنانش در شرایطی مطرح شد که برخی محافل سیاسی و رسانه‌ای ترکیه از سیاست‌های داخلی آذربایجان، به‌ویژه نحوه برخورد با دانش‌آموزان محجبه، انتقاد کرده‌اند. شورای رسانه و صداوسیمای آذربایجان نیز ۲۶ سپتامبر اعلام کرد برخی جریان‌های نامشخص در رسانه‌های ترکیه و شبکه‌های اجتماعی کارزاری علیه این کشور به راه انداخته‌اند.
این تقابل، به شعار مشهور «یک ملت، دو دولت» معنای تازه‌ای بخشیده است. نزدیکی سیاسی میان آنکارا و باکو هرگز اختلاف در منافع ملی دو کشور را از بین نبرده است. هرچه روابط دو طرف نزدیک‌تر شده، پرسش درباره اینکه چه کسی هویت مشترک را تعریف می‌کند و این هویت تا چه اندازه به دیگری اجازه نفوذ می‌دهد، دشوارتر شده است.
تحلیلگرانی که با نشریه «کرادل» گفت‌وگو کرده‌اند، معتقدند سخنان علی‌اف بیشتر تلاشی برای بازتعریف مناسبات با ترکیه است تا اقدامی برای گسستن روابط. آذربایجان ظاهرا قصد ندارد همکاری‌های نظامی، اقتصادی و فرهنگی خود با ترکیه را کنار بگذارد؛ اما در عین حال می‌خواهد روشن کند که پیوندهای قومی و تاریخی، به آنکارا حق دخالت در سیاست داخلی باکو را نمی‌دهد.
هازل یالین، پژوهشگر روابط ترکیه و روسیه، معتقد است بخش مهمی از سخنان علی‌اف متوجه دولت رجب طیب اردوغان بوده است. آیدین سزر، تحلیلگر ترک نیز این سخنان را حامل پیامی غیرمستقیم در سطح دیپلماتیک می‌داند. به گفته او، علی‌اف مخاطبان مختلفی از غرب، ارمنستان، روسیه و ایران داشت، اما آنکارا نیز احتمالا یکی از دریافت‌کنندگان اصلی این پیام بود.
دلیل اصلی این اختلاف، مناقشه بر سر مسائل مذهبی در مدارس آذربایجان است. در ماه سپتامبر، اصلاحیه‌ای در قوانین پوشش مدارس دولتی تصویب شد که استفاده از برخی اقلام پوششی مغایر با آموزش سکولار را ممنوع می‌کند. این تصمیم به‌طور مستقیم نامی از حجاب نبرده، اما گزارش‌هایی مبنی بر جلوگیری از ورود دختران محجبه به کلاس‌ها، اعتراض برخی منتقدان در ترکیه را برانگیخته است.
آنکارا تاکنون به‌صورت رسمی این موضوع را با باکو مطرح نکرده است. سزر معتقد است تاکید علی‌اف بر اینکه کشورهای دیگر نباید در امور هم دخالت کنند، هشداری علیه تبدیل مفهوم برادری تاریخی به حقی برای نظارت بر سیاست داخلی آذربایجان است.
خود ائتلاف میان دو کشور نیز چنین مرزی را به رسمیت شناخته است. «بیانیه شوشا» در سال ۲۰۲۱ که شعار «یک ملت، دو دولت» را برجسته می‌کند و همکاری‌های گسترده میان دو کشور را رسمی کرده، هم‌زمان بر حاکمیت و عدم مداخله در امور داخلی یکدیگر تاکید دارد. اختلاف کنونی در واقع برخورد همین دو اصل است.
اگر بازیگران سیاسی ترکیه به استناد هویت مشترک قومی، خواهان نقش‌آفرینی در سیاست‌های مذهبی و آموزشی آذربایجان شوند، ادعای باکو درباره حاکمیت ایدئولوژیک خود محدود خواهد شد. اما اگر این حوزه‌ها صرفا متعلق به آذربایجان دانسته شوند، شعار «یک ملت، دو دولت» همچنان بیانگر نزدیکی فرهنگی و همبستگی سیاسی باقی خواهد ماند، بدون آنکه به هیچ‌یک از دو پایتخت اجازه اعمال نفوذ بر دیگری بدهد.
چه کسی پیروزی قره‌باغ را به نام خود ثبت می‌کند؟
یالین در این باره گفت شبکه‌های خبری نزدیک به اردوغان و برخی حساب‌های کاربری در شبکه‌های اجتماعی ترکیه، باکو را متهم کرده‌اند که فعالیت‌های مذهبی و سازمان‌های دینی را تحت فشار قرار داده است. برخی از این جریان‌ها همچنین پیروزی آذربایجان در جنگ دوم قره‌باغ را نتیجه حمایت ترکیه دانسته و از سیاست‌های سکولار علی‌اف انتقاد کرده‌اند؛ آنها معتقدند دولت آذربایجان به دلیل این سیاست‌ها، قدردان حمایت‌های ترکیه نیست و باید حساسیت‌های مذهبی جامعه ترک را بیشتر مورد توجه قرار دهد.
این استدلال همچنین بر پایه شعار «دو دولت، یک ملت» مطرح شد: اگر ترک‌ها و آذربایجانی‌ها اعضای یک ملت واحد هستند، بر اساس این دیدگاه دولت آذربایجان باید صدای آن ملت را نیز در تصمیم‌گیری‌های خود لحاظ کند.
اما روایت علی‌اف در کنگره حزب آذربایجان نوین کاملا در جهت مخالف قرار داشت. او بارها تاکید کرد که آذربایجان به‌تنهایی اقدام کرده، هزینه تسلیحات خود را پرداخت و بدون اتکا به یک حامی خارجی به پیروزی رسیده است. این روایت سیاسی او از جنگ بود و نباید به معنای نادیده گرفتن نقش حمایت ترکیه تلقی شود.
در واقع، بیانیه شوشا به‌صراحت از حمایت اخلاقی و سیاسی ترکیه از باکو قدردانی کرده است. اختلاف اصلی بر سر این است که چه کسی حق دارد پیروزی نظامی آذربایجان را به نام خود ثبت کند و این اعتبار چه اختیاراتی برای مطالبه‌گری سیاسی در آینده ایجاد می‌کند.
از نگاه علی‌اف، پیروزی نظامی بخشی از پروژه‌ای طولانی‌تر برای دولت‌سازی در آذربایجان است. او استقلال، قدرت اقتصادی، توان نظامی و اتکا به ظرفیت‌های داخلی را مسیر پایدار دولت خود معرفی کرد. هرچه این روایت بیشتر به پایه مشروعیت سیاسی او تبدیل شود، فضای کمتری برای کشوری دیگر باقی می‌ماند تا خود را عامل اصلی موفقیت آذربایجان معرفی کند.
پیامد این نگاه مهم است: یک بازیگر خارجی، حتی اگر متحد نزدیک باشد، نمی‌تواند به‌سادگی به صاحب روایت سیاسی موفقیت‌های آذربایجان تبدیل شود.
جعفر حق‌پناه، استاد دانشگاه تهران، معتقد است باکو دیگر نمی‌خواهد به‌عنوان شریک کوچک‌تر ترکیه دیده شود.
یالین هم سه مولفه اصلی در موضع علی‌اف شناسایی می‌کند. نخست، نگرانی درباره فشارهای ایدئولوژیک است.
از نگاه یالین، کودتای نافرجام سال ۱۹۹۵ علیه حیدر علی‌اف، پدر الهام علی‌اف، هشداری ماندگار درباره پیامدهای فعالیت‌های سیاسی مرتبط با ترکیه ایجاد کرده است.
دوم، مقاومت در برابر تصویری است که ملی‌گرایان ترکیه از آذربایجان به‌عنوان «برادر کوچک‌تر» ارائه می‌کنند.
سوم، اعتمادبه‌نفس فزاینده علی‌اف نسبت به توانایی آذربایجان برای اعمال نفوذ مستقل در منطقه است.
اتهام‌هایی که درباره نقش برخی چهره‌های ترکیه در حوادث سال ۱۹۹۵ مطرح شده، نباید با مسئولیت دولت کنونی ترکیه در هم آمیخته شود.
آذربایجان امروز نسبت به اوایل دهه وزن نظامی و اقتصادی بیشتری دارد. شرکت ملی نفت آذربایجان (SOCAR) دامنه نفوذ انرژی این کشور را گسترش داده؛ باکو روابط عمیقی با اسرائیل، روابط راهبردی با چین و آمریکا و جایگاهی برجسته در سازمان کشورهای ترک‌زبان ایجاد کرده است. این پیوندها به آذربایجان امکان بیشتری می‌دهد تا در نزدیک‌ترین اتحاد خود نیز از شکل‌گیری رابطه‌ای سلسله‌مراتبی جلوگیری کند.
یالین به حمایت سینان اوغان از اردوغان در دور دوم انتخابات ریاست‌جمهوری ترکیه در سال ۲۰۲۳ اشاره می‌کند و آن را نمونه‌ای از مطرح شدن موضوع نفوذ آذربایجان در سیاست داخلی ترکیه می‌داند. از اوغان پرسیده شده بود آیا علی‌اف بر تصمیم او تاثیر گذاشته؛ او این موضوع را رد کرد و گفت علی‌اف با او تماس نگرفته است. این ادعا به‌تنهایی نمی‌تواند دخالت باکو را ثابت کند، اما انتشار چنین بحث‌هایی نشان می‌دهد مساله نفوذ سیاسی می‌تواند در هر دو جهت مطرح شود.
هشدار علی‌اف تنها به اختلاف بر سر قوانین مدارس محدود نبود. پاسخ او، تقویت آموزش و میهن‌پرستی و در نتیجه افزایش نقش دولت در تعیین روایت رسمی درباره تاریخ و پیروزی‌های ملی بود.
ترکیه ابزارهای گسترده‌ای برای اثرگذاری بر افکار عمومی آذربایجان دارد: شبکه‌های تلویزیونی، رسانه‌های اجتماعی، دانشگاه‌ها، شبکه‌های مذهبی، فرهنگ عامه، شرکت‌های اقتصادی و نهادهای مرتبط با جهان ترک. این پیوندها به حفظ اتحاد دو کشور کمک کرده‌اند، اما زمانی که روایت‌های سیاسی ترکیه بر انتظارات درباره نظم داخلی آذربایجان اثر بگذارند، می‌توانند برای باکو حساسیت‌زا شوند.
مساله علی‌اف این نیست که نفوذ ترکیه ذاتا خصمانه است؛ بلکه مساله این است که حتی نفوذ دوستانه نیز می‌تواند اقتدار یک دولت برای تعریف هویت ملی و سیاست‌های خود را به چالش بکشد.
تاکید رئیس‌جمهور آذربایجان بر «امنیت ایدئولوژیک» نشان می‌دهد که او قصد دارد از این اختیار حتی در نزدیک‌ترین روابط خارجی خود نیز محافظت کند.
روابط آذربایجان و اسرائیل، فشار دیگری بر مناسبات باکو و آنکارا ایجاد کرده است. ترکیه جنگ اسرائیل در غزه را محکوم کرده، در حالی که آذربایجان روابط نزدیک امنیتی و انرژی خود با تل‌آویو را حفظ کرده است. تسلیحات اسرائیلی بخش مهمی از زرادخانه نظامی آذربایجان را تشکیل می‌دهند و نفت آذربایجان همچنان از طریق بندر جیهان ترکیه به اسرائیل منتقل می‌شود؛ آن هم در شرایطی که آنکارا اعلام کرده محدودیت‌هایی در روابط تجاری با تل‌آویو اعمال کرده است.
احمد کاظمی، تحلیلگر مسائل قفقاز، معتقد نیست اختلافات میان آنکارا و باکو به اندازه‌ای عمیق باشد که اتحاد دو کشور را تهدید کند. با این حال، او باور دارد اعتمادبه‌نفس علی‌اف تا حدی بر حمایت اسرائیل استوار است.
کاظمی در تحلیل خود تاکید دارد: «اگر باکو مجبور شود میان آنکارا و تل‌آویو یکی را انتخاب کند، اسرائیل را انتخاب خواهد کرد.» او همچنین معتقد است آذربایجان می‌دانست حضور نماینده‌اش در زمان سخنرانی بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، در نشست سپتامبر مجمع عمومی سازمان ملل، موجب نارضایتی ترکیه خواهد شد.
بررسی سفیر ارجان نشان داد که ترکیه به همراه نزدیک به ۷۰ کشور دیگر در اعتراض به سخنرانی نتانیاهو سالن را ترک کردند، اما نماینده آذربایجان همچنان در نشست حضور داشت.
کاظمی خاطر نشان کرد این وضعیت پیامدهایی نیز برای قفقاز خواهد داشت. به باور او، نگرانی مشترک ترکیه و ایران درباره جایگاه اسرائیل در آذربایجان می‌تواند در برخی موضوعات، از جمله کریدورهای حمل‌ونقل منطقه‌ای، زمینه نزدیکی بیشتر آنکارا و تهران را فراهم کند. البته چنین همگرایی‌ای باید با همکاری گسترده دفاعی و راهبردی ترکیه و آذربایجان مقابله کند.
جعفر حق‌پناه تفسیر قوی‌تری از سخنان علی‌اف در کنگره ارائه می‌دهد. او معتقد است: «علی‌اف قصد داشت با سخنان خود به ترکیه پیام دهد که آذربایجان متحد اصلی اسرائیل است و آنکارا باید لحن خود در قبال تل‌آویو را تعدیل کند و از مواضع تند علیه اسرائیل فاصله بگیرد. او پیش‌بینی می‌کند که ترکیه و اسرائیل در آینده بر سر منابع انرژی در دریای مدیترانه و همچنین منافع ژئواکونومیک و ژئوپلیتیک خود با یکدیگر درگیر خواهند شد».
یالین نیز اشاره‌های علی‌اف به تولید و فروش نفت آذربایجان را واکنشی به انتقادها درباره تجارت این کشور با اسرائیل می‌داند. البته این اظهارات به‌تنهایی نمی‌تواند اهداف باکو را به‌طور قطعی مشخص کند.
در همین حال، داریوش صفرنژاد، کارشناس ارشد مسائل قفقاز، به رابطه نفت در برابر تسلیحات میان آذربایجان و اسرائیل اشاره می‌کند، اما معتقد است در صورت گسترش همکاری مستقیم باکو و واشنگتن پس از ابتکار صلح ارمنستان، نفوذ اسرائیل در آذربایجان ممکن است تا حدی کاهش یابد. او همچنین به بحث‌ها درباره نزدیک‌تر شدن روابط آذربایجان با ناتو اشاره می‌کند.
علی‌اف در کنگره حزب آذربایجان نوین، چین و آمریکا را دو قدرت بزرگ جهانی معرفی کرد و بر اهمیت روابط راهبردی با هر دو کشور تاکید داشت. تلاش باکو برای ایجاد روابط هم‌زمان با مراکز قدرت رقیب، به آذربایجان امکان می‌دهد از وابستگی به یک شریک واحد، چه ترکیه، روسیه، چین یا غرب، فاصله بگیرد.
اظهارات او درباره ارمنستان و روسیه نیز در همین چارچوب قابل تحلیل است. یالین به تاکید علی‌اف بر این موضوع اشاره می‌کند که ارمنستان در اکتبر ۲۰۲۲ تمامیت ارضی آذربایجان را به رسمیت شناخت و در نتیجه حاکمیت باکو بر قره‌باغ را پذیرفت.