نخستین جایزه حافظانه خرمشاهی به دادبه و پریگارینا رسید
جایزه حافظانه بهاءالدین خرمشاهی در سال ۱۴۰۵ در بخش کتاب‌های ایرانی به کتاب «رندی آموز و...» اثر شادروان دکتر اصغر دادبه که توسط نشر فرهنگ معاصر در سال ۱۴۰۴ منتشر شده،و در بخش خارجی نز جایزه سال ۲۰۲۶ به سرکار خانم دکتر ناتالیا پریگارینا ، به مناسبت ترجمه دیوان حافظ با شرح و توضیحات به زبان روسی اهدا شد.
به گزارش خبرنگار سفیر ارجان ایران (سفیر ارجان)، هم‌زمان با برگزاری همایش «سخن عشق حافظ از شیراز تا سمرقند» در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، برگزیدگان نخستین دوره جایزه حافظانه بهاءالدین خرمشاهی در دو بخش داخلی و بین‌المللی معرفی شدند.
نخستین جایزه حافظانه بهاءالدین خرمشاهی، امروز، ۲۱ مهرماه، در مراسمی هم‌زمان با برگزاری همایش «سخن عشق حافظ از شیراز تا سمرقند» در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران به زنده‌یاد دکتر اصغر دادبه و پروفسور ناتالیا پریگارینا اهدا شد.
بر اساس بیانیه هیئت داوران، کتاب «رندی آموز و...» نوشته زنده‌یاد دکتر اصغر دادبه که در سال ۱۴۰۴ از سوی نشر فرهنگ معاصر منتشر شده است، در بخش داخلی این جایزه برگزیده شد. در بخش بین‌المللی نیز جایزه سال ۲۰۲۶ به ناتالیا پریگارینا، ایران‌شناس و شرق‌شناس روس، به پاس ترجمه دیوان حافظ به زبان روسی همراه با شرح و توضیحات ادبی و زبان‌شناختی در دو جلد، تعلق گرفت.
هیئت داوران این جایزه، آثار منتشرشده درباره حافظ در ایران طی سال ۱۴۰۴ و آثار منتشرشده در خارج از ایران طی سال‌های ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶ را بررسی کرده است.
غلامرضا امیرخانی: حافظ ایرانی‌ترین شاعر ایران است
در ابتدای این مراسم، غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، در سخنانی به جایگاه حافظ در فرهنگ ایرانی پرداخت و با اشاره به روایتی از زنده‌یاد محمدعلی اسلامی ندوشن گفت: «مرحوم اسلامی ندوشن یک‌بار در محفلی اشاره کرد که یکی از دوستان ادیب و شیرازی‌اش گفته است تاریخ تولد حافظ را ۲۰ مهر می‌دانیم؛ شاعر مهر و محبت است و نمره شعرش ۲۰ است.»
او افزود: «شاعر محبوب خودم سعدی است، ولی حافظ ایرانی‌ترین شاعر ایران است. هرچند جایگاه فردوسی دست‌نیافتنی است، حافظ ایرانی‌ترین است.»
امیرخانی در ادامه، با اشاره به درگذشت آیت‌الله شبیری زنجانی، به کتاب چهارجلدی «جرعه‌ای از دریا» پرداخت و گفت: «این کتاب شامل حکایاتی است که در حاشیه درس‌های آیت‌الله شبیری نقل شده‌اند. در جلد سوم کتاب اشاره شده است که در یکی از جلسات بحث، میان امام خمینی و میرزا عبدالله مجتهدی گفت‌وگویی درباره جایگاه حافظ و سعدی درگرفت. امام، حافظ را بالاتر از سعدی می‌دانستند و فرمودند: چوب خشک هم می‌فهمد حافظ از سعدی بهتر است.»
رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در ادامه، برای توضیح تفاوت نگاه این دو شاعر به عشق و زیبایی، به ابیاتی از سعدی و حافظ اشاره کرد و گفت:
ملامت‌گویِ بی‌حاصل، ترنج از دست نشناسد
در آن معرض که چون یوسف، جمال از پرده بنمایی
من از آن حسن روزافزون که یوسف داشت دانستم
که عشق از پرده عصمت برون آرد زلیخا را.»
او همچنین اظهار کرد: «امام خمینی و قائد شهید هر دو علاقه خاصی به حافظ داشتند. در یک کنفرانس، امام شهید چندین بار اشاره کردند که ۴۰۰ غزلی که از حافظ مانده، بخش اندکی از تعداد واقعی اشعار اوست؛ چراکه شعر می‌گفت و پاره می‌کرد.»
مهدی سنایی: شعر و فرهنگ از سرمایه‌های مهم دیپلماسی ایران است
در ادامه مراسم، مهدی سنایی، مدیر مؤسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس)، درباره جایگاه حافظ در میان ایرانیان و ظرفیت شعر و ادبیات فارسی در روابط فرهنگی و دیپلماسی سخن گفت.
او اظهار کرد: «هر ایرانی علاقه خاصی به حافظ و شعر و ادبیات دارد. من چون تخصص ندارم، نمی‌توانم قضاوت کنم که حافظ بهتر است یا سعدی. شاید سعدی را بیشتر می‌شناسم و می‌خوانم، ولی گاه احساس می‌کنم لذت همراهی با حافظ فراتر است. سعدی بیشتر معلم است، ولی حافظ یک طبیب است.»
سنایی با اشاره به سال‌های فعالیت خود در حوزه سیاست خارجی، شعر و فرهنگ را از مهم‌ترین سرمایه‌های در اختیار دیپلماسی ایران دانست و افزود: «یکی از بزرگ‌ترین سرمایه‌های در اختیار دیپلماسی، شعر و فرهنگ و قدرت نرم است. بدون تردید، هر دیپلمات ایرانی و هر ایرانی خارج از کشور سرمایه‌ای دارد که از بسیاری از کشورهای دیگر پیش‌تر است و البته با همین سرمایه، ناکارآمدی‌ها جبران می‌شوند.»
او در ادامه این پرسش را مطرح کرد که آیا ایران به اندازه کافی از این ظرفیت فرهنگی استفاده می‌کند و کارگزاران کشور به اهمیت آن آگاهی دارند یا خیر. سنایی گفت: «من تردید دارم؛ هرچند کارگزارانی هستند که وقوف کافی دارند.»
مدیر مؤسسه مطالعات ایران و اوراسیا سپس با اشاره به حضور ناتالیا پریگارینا در این همایش گفت: «وقتی در روسیه رایزن فرهنگی بودم، این ایران‌شناس را شناختم. او دیوان اشعار حضرت امام را ترجمه کرده و از برجسته‌ترین ایران‌شناسان است.»
سنایی خاطره‌ای از یکی از نشست‌های فرهنگی در روسیه نقل کرد و گفت: «یک‌بار در نشستی که عثمانف هم حضور داشت، اشاره کرد که وقتی ما در دوره شوروی کارمان را روی ادبیات کشورهای مختلف شروع کردیم، همکاران بخش‌های دیگر به ما که درباره ایران کار می‌کردیم حسادت می‌کردند و می‌گفتند کار شما تفریح است و انصاف نیست حقوقتان با ما برابر باشد.»
او در پایان ابراز امیدواری کرد که نسل جوان هرچه بیشتر با آموزه‌های شاعران بزرگ، از جمله حافظ، مأنوس شود.
کوروش کمالی سروستانی: روز حافظ از یک پیشنهاد فرهنگی به رویدادی ملی تبدیل شد
کوروش کمالی سروستانی، مدیر دانشنامه فارس، دیگر سخنران این مراسم بود که پس از بررسی تاریخ شیراز در روزگار حافظ، درباره شکل‌گیری روز بزرگداشت این شاعر و روند گسترش حافظ‌پژوهی در ایران سخن گفت.
او اظهار کرد: «بزرگداشت حافظ، در کنار پاسداشت شعر و اندیشه‌اش، معطوف به کوشش‌هایی بی‌دریغ است تا شناخت و معرفی آثارش را استمرار بخشد و زمینه پژوهش درباره او را فراهم آورد. از این رو، در سال ۱۳۷۵، اندیشه نام‌گذاری روزهایی از سال به دو شاعر بزرگ شیراز، سعدی و حافظ، به ذهنم رسید.»
کمالی سروستانی درباره روند انتخاب این روزها توضیح داد: «برای انتخاب این روزها با جمعی از ادیبان، از جمله استاد بهاءالدین خرمشاهی، دکتر منصور رستگار فسایی و زنده‌یاد دکتر عبدالحسین زرین‌کوب، و نیز جمع ادبی یاران یکشنبه مشورت کردم و در نهایت، اول اردیبهشت‌ماه به‌عنوان یادروز سعدی و بیستم مهرماه به‌عنوان روز بزرگداشت حافظ انتخاب شد.»
او دلایل انتخاب بیستم مهرماه را چنین شرح داد: «در انتخاب بیستم مهرماه، دلایلی چند در نظر گرفته شد؛ از جمله آب‌وهوای مساعد شیراز در پاییز، بسامد واژه مهر در دیوان حافظ و تناسب این ماه با بزرگداشت شاعری که مهر و محبت در جهان شعری او جایگاهی ویژه دارد. همچنین، بیستم مهرماه تاریخی به‌یادماندنی بود و با گذشت مدتی از آغاز سال تحصیلی، فرصت مناسبی برای برگزاری مراسم فراهم می‌کرد.»
به گفته مدیر دانشنامه فارس، نخستین مراسم روز حافظ در سال ۱۳۷۶ برگزار شد. این مراسم در ابتدا بیشتر جنبه استانی داشت، اما با پیگیری مستمر و طرح موضوع در شورای فرهنگ عمومی کشور، زمینه رسمی‌شدن یادروز حافظ و سعدی فراهم آمد.
کمالی سروستانی در ادامه گفت: «با گسترش این امر، برپایی مراسم روز حافظ از جغرافیای استان فارس فراتر رفت و به رویدادی ملی تبدیل شد. همچنین، با هماهنگی مراکز ایران‌شناسی، دانشگاه‌های دارای گروه زبان فارسی و نهادهای فرهنگی خارج از کشور، مراسم بزرگداشت حافظ در شماری از شهرهای دیگر کشورها نیز برگزار شد.»
او افزود: «دو سال پس از برگزاری مراسم بزرگداشت حافظ، مرکز حافظ‌شناسی در سال ۱۳۷۸ تأسیس شد تا در کنار برگزاری یادروز حافظ، فعالیت‌های دیگری را نیز پیگیری کند؛ از جمله تهیه کتاب‌شناسی مقالات حافظ، تدوین و تصحیح دیوان جامع حافظ، تدوین فرهنگ حافظ‌پژوهی و ایجاد کتابخانه تخصصی و...»
جایزه حافظانه در امتداد سنت حافظ‌پژوهی
مدیر دانشنامه فارس در بخش دیگری از سخنان خود، به نقش یادروز حافظ در معرفی آثار پژوهشی و شکل‌گیری جایزه حافظانه بهاءالدین خرمشاهی پرداخت و گفت: «یادروز حافظ به فرصتی برای معرفی آثار منتشرشده درباره این شاعر، برگزاری نشست‌های علمی و ادبی و جلب توجه رسانه‌ها و مردم به شعر و اندیشه او تبدیل شد. استمرار این حرکت فرهنگی، زمینه‌ای برای سنجش آثار حافظ‌پژوهی و معرفی پژوهش‌های برتر فراهم آورد؛ زمینه‌ای که جایزه حافظانه بهاءالدین خرمشاهی نیز در امتداد آن قرار می‌گیرد.»
کمالی سروستانی درباره هدف از تأسیس این جایزه توضیح داد: «بر این باور، به پاس ارج‌گذاری به این شاعر فرزانه و اندیشه ناب او و در جهت تداوم حافظ‌پژوهی، دانشنامه فارس و بخش فرهنگی و بین‌المللی شهر کتاب، جایزه حافظانه بهاءالدین خرمشاهی را برای پاسداشت پژوهش‌های گران‌مایه، ماندگار و تأثیرگذار استاد بهاءالدین خرمشاهی بنیان نهادند؛ پژوهشگری که نزدیک به پنجاه سال از عمر خویش را عاشقانه به شناخت و معرفی حافظ شیراز اختصاص داده و با تدوین و انتشار آثار متعدد، نقشی ماندگار در حافظ‌شناسی معاصر ایفا کرده است.»
او با اشاره به کارنامه پژوهشی بهاءالدین خرمشاهی افزود: «نام این جایزه با کارنامه پژوهشی استاد خرمشاهی پیوند خورده است؛ کارنامه‌ای که آثار متعدد و ارزشمندی را در حوزه حافظ‌شناسی در بر می‌گیرد. این آثار، در کنار یکدیگر، نشان‌دهنده گستره کوشش‌های استاد خرمشاهی در زمینه شناخت شعر و شخصیت حافظ، شرح دشواری‌های دیوان، بررسی پیوند حافظ و قرآن، تصحیح متن و گردآوری پژوهش‌های حافظ‌شناسی‌اند.»
به گفته او، جایزه حافظانه بهاءالدین خرمشاهی فرصتی برای ارج‌گذاری به پژوهش‌هایی است که در راه شناخت حافظ انجام می‌شوند و می‌توانند به تداوم حافظ‌پژوهی و معرفی آثار ارزشمند در این حوزه در ایران و جهان یاری برسانند.
کمالی سروستانی درباره سازوکار اعطای این جایزه نیز گفت: «بر این اساس، هر سال بهترین کتاب پیرامون حافظ انتخاب می‌شود و هیئت داوران، هر سال در ماه مهر و هم‌زمان با یادروز حافظ، پس از بررسی آثار ارائه‌شده به دبیرخانه، اثر برگزیده را معرفی و جایزه را اهدا می‌کنند.»
و در پایان ابراز امیدواری کرد که این آیین، در کنار پاسداشت نام‌ها، زمینه استمرار شناخت و معرفی حافظ و گسترش پژوهش درباره شعر و اندیشه او را فراهم کند.
اکرم باقروف: حافظ بخشی از میراث مشترک ادبی ایران و آذربایجان است
اکرم باقروف، سخنران بعدی همایش از جمهوری آذربایجان، درباره پیشینه حافظ‌شناسی در آذربایجان و جایگاه شعر حافظ در فرهنگ ادبی این کشور سخن گفت.
او اظهار کرد: «سخن گفتن از حافظ شیرازی در آذربایجان، بحثی درباره تاریخ طولانی ارتباطات ادبی و فرهنگی میان ایران و آذربایجان نیز هست. حافظ در فرهنگ ادبی آذربایجان جایگاهی فراتر از یک شاعر کلاسیک دارد. غزل‌های او قرن‌هاست که خوانده، نسخه‌برداری، شرح، ترجمه و بررسی شده‌اند و در دوره معاصر نیز پژوهش درباره او در مراکز علمی آذربایجان ادامه دارد.»