الجزیره انگلیسی در واکنش به اظهارات روبیو: تاریخ ایران فراتر از روایت‌های سیاسی است
سخنان مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، درباره جنگ‌های ایران و یونان باستان و پیوند دادن آن با تقابل سیاسی امروز، بار دیگر نسبت میان تاریخ، هویت تمدنی و بهره‌برداری سیاسی از گذشته را به موضوعی بحث‌برانگیز در عرصه بین‌المللی تبدیل کرده است، موضوعی که در گزارش شبکه الجزیره انگلیسی، با بازتاب واکنش‌های انتقادی در ایران و دیدگاه‌های تاریخ‌پژوهان و تحلیلگران درباره زمینه‌های تاریخی منازعه و پیامدهای
به گزارش خبرنگار میراث‌آریا، روبیو هفتم اکتبر ۲۰۲۶، در سخنرانی خود در آتن، با ارجاع به میراث یونان باستان و روم، ایالات متحده را وارث سنت تمدنی غرب معرفی کرد و با یادآوری لشکرکشی سپاه خشایارشا به آتن در سال ۴۸۰ پیش از میلاد، از این رویداد تاریخی برای توضیح تهدیدهایی بهره گرفت که به باور او، تمدن غرب در جهان امروز با آن مواجه است. او همچنین بر ضرورت تقویت قدرت ملی، توان نظامی و اعتمادبه‌نفس کشورهای غربی تاکید کرد.
این سخنان، پرسش‌هایی درباره چگونگی بازخوانی گذشته در سیاست معاصر مطرح کرده است، به‌ویژه هنگامی که رویدادهای متعلق به بیش از دو هزار سال پیش، در چارچوب منازعات و رقابت‌های سیاسی امروز تفسیر می‌شوند.
تاریخ؛ فراتر از ابزار مشروعیت‌بخشی سیاسی
الجزیره انگلیسی در بررسی واکنش‌ها به این سخنان، به انتقاد مقام‌های ایرانی از رویکرد روبیو اشاره کرده است، انتقادهایی که محور اصلی آن‌ها، ضرورت توجه به پیچیدگی‌های تاریخی و پرهیز از تبدیل میراث‌تمدنی ملت‌ها به ابزاری برای صورت‌بندی تقابل‌های سیاسی معاصر است.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، این رویکرد را نمونه‌ای از «ناهم‌زمانی تاریخی» دانسته است؛ مفهومی که در این بحث، به درهم‌آمیختن دوره‌ها، زمینه‌ها و مفاهیم متفاوت تاریخی برای ساختن روایتی سیاسی از وضعیت امروز اشاره دارد.
در همین چارچوب، یادآوری ماجرای اسارت والرین، امپراتور روم، به دست شاپور اول ساسانی در سال ۲۶۰ میلادی از سوی برخی مقام‌های ایرانی، بازتابی از تلاش برای قرار دادن روایت روبیو در زمینه گسترده‌تری از تاریخ روابط ایران با قدرت‌های بزرگ جهان باستان است.
اهمیت این بحث در آن است که تاریخ ایران، همانند تاریخ یونان و روم، مجموعه‌ای پیچیده از جنگ‌ها، مناسبات سیاسی، تحولات فرهنگی و تعاملات تمدنی است و تقلیل آن به یک رویارویی تاریخی، نمی‌تواند همه ابعاد این گذشته را بازنمایی کند.
روایت تاریخی؛ توجه به زمینه‌های مغفول
الجزیره در بخش دیگری از گزارش خود، دیدگاه تورج دریایی، تاریخ‌پژوه ایرانی، را بازتاب داده است. دریایی روایت روبیو از حمله سپاه ایران به آتن را از نظر کلی منطبق با بخشی از رویدادهای تاریخی می‌داند، اما معتقد است این روایت به زمینه‌های پیشین جنگ توجه کافی ندارد.
بر اساس توضیحی که در این گزارش به نقل از او آمده است، حمله آتن به سارد، یکی از مراکز مهم امپراتوری هخامنشی در آسیای صغیر، در سال ۴۹۸ پیش از میلاد و آتش‌سوزی این شهر، از جمله عواملی بود که در زمینه تاریخی لشکرکشی‌های بعدی ایران به یونان اهمیت داشت.
این یادآوری نشان می‌دهد فهم دقیق رویدادهای تاریخی، مستلزم بررسی توالی وقایع، انگیزه‌های طرف‌های درگیر و شرایط سیاسی و نظامی زمانه است. تاریخ‌نگاری معتبر، به‌جای حذف زمینه‌های پیشین یا فروکاستن یک جنگ به تقابل دو هویت ثابت، می‌کوشد پیچیدگی رویدادها را حفظ کند.
ایران؛ تمدنی زنده با پیشینه‌ای فراتر از منازعات روز
در بخش دیگری از این گزارش، اظهارات سیدرضا صالحی‌امیری، وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی ایران، درباره ضرورت رعایت احترام در سخن گفتن از ایران مورد توجه قرار گرفته است. او با تاکید بر جایگاه تاریخی کشور، ایران را نه پدیده‌ای برآمده از یک منازعه سیاسی، بلکه تمدنی زنده، ملتی بزرگ و واقعیتی ریشه‌دار در تاریخ جهان معرفی کرده است.
این نگاه، از منظر میراث‌فرهنگی، بر تمایز میان یک کشور با پیشینه تاریخی و فرهنگی آن و مواضع سیاسی دولت‌ها در مقاطع مختلف تاکید دارد. هویت تمدنی ایران در گستره‌ای از آثار تاریخی، محوطه‌های باستان‌شناختی، سنت‌های فرهنگی، ادبیات، هنر و میراث‌ناملموس شکل گرفته است، مجموعه‌ای که شناخت آن به بررسی مستند شواهد تاریخی و تداوم تجربه فرهنگی جامعه ایرانی نیاز دارد.
از تقابل تاریخی تا رقابت بر سر روایت امروز
الجزیره همچنین دیدگاه ولی نصر، استاد روابط بین‌الملل و مطالعات خاورمیانه در دانشگاه جانز هاپکینز، را درباره اهداف سیاسی سخنرانی روبیو بازتاب داده است. به روایت این تحلیلگر، یکی از کارکردهای این سخنرانی، معرفی ایران به‌عنوان تهدیدی مشترک برای آمریکا و اروپا و تقویت همگرایی غرب در شرایط اختلاف بر سر برخی مسائل بین‌المللی است.
این تحلیل، توجه را از سطح ارجاعات تاریخی به کارکرد سیاسی آن‌ها منتقل می‌کند: اینکه چگونه انتخاب بخشی از گذشته و برجسته‌سازی یک رویارویی تاریخی می‌تواند در شکل‌دهی به تصویر یک رقیب معاصر و بازتعریف مناسبات قدرت به کار گرفته شود.
با این حال، ارزیابی چنین روایتی نیازمند تفکیک میان واقعیت‌های تاریخی، تفسیرهای پژوهشی و اهداف سیاسی گوینده است. سابقه جنگ میان ایران و یونان در جهان باستان، به‌خودی‌خود اثبات‌کننده تداوم یک دشمنی تمدنی در روزگار کنونی نیست، همان‌گونه که میراث تاریخی هیچ ملتی را نمی‌توان به مواضع یک دولت یا یک دوره سیاسی فروکاست.