روایت اهواز در سفرنامه‌ها/ از مشاهدات سیاحان تا بازخوانی تاریخ خوزستان
سفرنامه‌ها به‌عنوان منابعی مکمل برای شناخت تاریخ اجتماعی، فرهنگی و جغرافیایی خوزستان، در نشست تخصصی «روایت اهواز در سفرنامه‌ها» با حضور پژوهشگران تاریخ و فرهنگ بررسی شدند.
به‌گزارش خبرنگار میراث‌آریا، نشست تخصصی «روایت اهواز در سفرنامه‌ها» با محوریت بررسی روایت سیاحان، جهانگردان و برخی مأمورانی که در دوره‌های مختلف به خوزستان و اهواز سفر کرده‌اند، روز دوشنبه ۲۰ مهرماه جاری در محل بام ساختمان ثبت‌ملی اداره میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان اهواز برگزار شد.
در این نشست، مجتبی گهستونی، روزنامه‌نگار و پژوهشگر و بانی نشست‌های سفرنامه‌خوانی در خوزستان و فریدون کرایی، پژوهشگر حوزه تاریخ، به بررسی بخشی از روایت‌های تاریخی مرتبط با خوزستان و اهواز در سفرنامه‌ها و گزارش‌های تاریخی پرداختند.
مجتبی گهستونی در این نشست با اشاره به ظرفیت سفرنامه‌ها برای بازشناسی تاریخ اجتماعی، فرهنگی و جغرافیایی خوزستان گفت: سفرنامه‌ها فقط شرح مسیر حرکت یک مسافر نیستند، بلکه بخشی از اطلاعات مربوط به جغرافیا، مناسبات اجتماعی، اقتصاد، فرهنگ، آداب و رسوم، راه‌ها، شهرها و حتی شیوه زندگی مردم را در خود جای داده‌اند.
او افزود: در بسیاری از سفرنامه‌هایی که درباره ایران نوشته شده، می‌توان ردپایی از خوزستان را پیدا کرد؛ از سفرنامه‌های نظامی، سیاسی و تجاری گرفته تا سفرنامه‌های مذهبی، علمی، اکتشافی و گردشگری. هر یک از این روایت‌ها براساس جایگاه اجتماعی، هدف سفر و نگاه نویسنده، تصویری متفاوت از خوزستان ارائه می‌کنند.
این روزنامه‌نگار با تأکید بر ضرورت خوانش انتقادی سفرنامه‌ها اظهار کرد: سفرنامه‌نویسان گاهی مشاهدات خود از مردم، فرهنگ و جغرافیای خوزستان را با نگاه و پیش‌فرض‌های خود ثبت کرده‌اند؛ بنابراین این متون باید ضمن توجه به ارزش تاریخی‌شان، با شناخت زمینه تاریخی و اجتماعی زمان نگارش بررسی شوند.
او بیان کرد: سفرنامه‌ها می‌توانند به‌عنوان منابع مکمل در کنار اسناد، کتب تاریخی، روایت‌های شفاهی و یافته‌های باستان‌شناسی استفاده شوند و تصویری چندلایه از گذشته خوزستان ارائه دهند.
سفرنامه‌ها؛ بخشی از حافظه تاریخی خوزستان
گهستونی در بخش دیگری از این نشست گفت: اگر سفرنامه‌ها را فقط به‌عنوان متن‌هایی برای روایت یک سفر ببینیم، بخش مهمی از ظرفیت آن‌ها را نادیده گرفته‌ایم؛ این متون می‌توانند بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی خوزستان باشند و برای بازشناسی تغییرات شهرها، روستاها، مسیرهای ارتباطی، رودخانه‌ها، بناها و شیوه زندگی مردم استفاده شوند.
او افزود: خوزستان به دلیل موقعیت جغرافیایی، رودخانه‌های پرآب، بنادر، مسیرهای تجاری و جایگاه تاریخی خود، همواره در مسیر رفت‌وآمد گروه‌های مختلف قرار داشته و همین موضوع باعث شده است که در دوره‌های مختلف، گزارش‌ها و روایت‌های متنوعی از این سرزمین ثبت شود.
این روزنامه‌نگار و پژوهشگر با اشاره به سابقه برگزاری نشست‌های سفرنامه‌خوانی در خوزستان اظهار کرد: هدف از برگزاری چنین نشست‌هایی، بازگرداندن سفرنامه‌ها به فضای گفت‌وگوی فرهنگی و تبدیل آن‌ها به ابزاری برای شناخت بهتر تاریخ و جغرافیای فرهنگی خوزستان است.
از اهواز تاریخی تا اهواز معاصر
در ادامه این نشست، فریدون کرایی، پژوهشگر حوزه تاریخ، با تمرکز بر روایت‌های تاریخی مرتبط با خوزستان و اهواز، به تبیین گزارش‌های سیاحان، جهانگردان و مأمورانی پرداخت که در دوره‌های مختلف از این منطقه عبور کرده یا در آن اقامت داشته‌اند.
کرایی با اشاره به این‌که بخشی از اطلاعات مربوط به وضعیت اهواز و خوزستان در دوره‌های مختلف در گزارش‌ها و نوشته‌های مسافران ثبت شده است، بر ضرورت بازخوانی این منابع برای شناخت تحولات تاریخی منطقه تأکید کرد.
او اظهار کرد: در منابع تاریخی، از جمله گزارش‌های مربوط به اهواز، اطلاعاتی درباره رود کارون، راه‌های ارتباطی، وضعیت شهر، اقتصاد و مناسبات اجتماعی منطقه ثبت شده است. منابع تاریخی همچنین نشان می‌دهند که کارون و امکان کشتیرانی آن در دوره‌های مختلف نقش مهمی در ارتباطات و جابه‌جایی در خوزستان داشته است.
این پژوهشگر تاریخ یکی از منابع قابل توجه را سفرنامه خوزستان عبدالغفار نجم‌الملک دانست و گفت: عبدالغفار نجم‌الملک در دوره قاجار و به دستور ناصرالدین‌شاه برای بررسی سد اهواز و موضوعات مهندسی به خوزستان سفر کرد و روایت این سفر را ثبت کرد. همچنین در دوره معاصر، گزارش‌ها و یادداشت‌های اداری و سیاسی خارجی درباره خوزستان و اهواز، اطلاعاتی درباره وضعیت راه‌ها، پل‌ها، تجارت، کشاورزی، بنادر و تحولات اجتماعی منطقه ارائه کرده‌اند؛ از جمله مجموعه گزارش‌های بریتانیایی درباره خوزستان و اهواز در دهه ۱۹۳۰ که در آرشیوهای تاریخی نگهداری می‌شود.