شکاف ناگسستنی؛ از گران‌شدن مرکب تا گرانی کتاب
بازار مواد اولیه صنعت چاپ و نشر روزهای باثباتی را پشت سر نمی‌گذارد؛ از کاغذ و مقوا گرفته تا مرکب، قیمت‌ها در سطوحی قرار گرفته‌اند که محاسبه هزینه نهایی تولید کتاب را برای ناشران و چاپخانه‌ها دشوار کرده است.
سرویس فرهنگ و نشر سفیر ارجان ایران (سفیر ارجان) : قیمت مواد اولیه چاپ و نشر در شرایطی افزایش یافته که هر تغییر در هزینه تولید، مستقیماً یا با یک فاصله زمانی کوتاه، خود را در قیمت تمام‌شده کتاب نشان می‌دهد، موضوعی که پیش بینی بازار و برنامه‌ریزی برای ناشران را با چالش‌های جدی روبرو کرده است.
بررسی خبرنگار سفیر ارجان از بازار نشان می‌دهد هر بند کاغذ تحریر ۷۰ گرمی در قطع ۷۰×۱۰۰ حدود ۹ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان و همین کاغذ در قطع ۶۰×۹۰ حدود ۸ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان قیمت دارد . کاغذ تحریر ۸۰ گرمی نیز در قطع ۷۰×۱۰۰ حدود ۱۱ میلیون و ۲۰۰ هزار تومان و در قطع ۶۰×۹۰ حدود ۱۰ میلیون و ۳۰۰ هزار تومان عرضه می‌شود. کاغذ آچار نیز حدود یک میلیون و ۵۰ هزار تومان قیمت دارد .
در بازار مقوا، هر کیلوگرم مقوای ایندربرد حدود ۵۲۰ هزار تومان و مقوای گلاسه حدود ۵۰۰ هزار تومان قیمت‌گذاری شده است؛ ارقامی که برای ناشران کتاب‌های کودک، نفیس، رنگی و آثاری با جلد یا صفحات ویژه، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند .
البته افزایش هزینه تولید تنها به کاغذ و مقوا محدود نیست؛ به‌طوری که هر کیلوگرم مرکب رنگی گلاسه ایرانی حدود یک‌میلیون و ۸۵۰ هزار تومان و مرکب مشکی گلاسه حدود یک‌میلیون و ۴۲۰ هزار تومان قیمت دارد .
همچنین مرکب رنگی تحریر حدود یک‌میلیون و ۵۲۵ هزار تومان و مرکب مشکی تحریر حدود یک‌میلیون و ۱۸۰ هزار تومان عرضه می‌شود. قیمت مرکب‌های خارجی نیز بسته به برند و کیفیت از حدود ۲ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان تا ۳ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان متغیر است .
در سایر ملزومات نیز چسب سرد ایرانی حدود ۴۳۲ هزار تومان و چسب گرم حدود ۶۲۰ هزار تومان قیمت دارد. الکل ایزوپروپیل نیز با افزایش قیمت همراه بوده و هر کیلوگرم آن به حدود یک میلیون و ۱۰۰ هزار تومان رسیده است .
زینک؛ نگرانی دیگری برای چاپخانه‌ها
در کنار افزایش قیمت، فعالان چاپ با مشکل تأمین زینک نیز مواجه‌اند. زینک دوورقی در بازار حدود یک میلیون و ۱۰۰ تا یک میلیون و ۲۵۰ هزار تومان و زینک چهارونیم‌ورقی حدود ۲ میلیون و ۷۰۰ هزار تا سه میلیون تومان قیمت دارد .
کمبود زینک از این جهت اهمیت دارد که حتی در صورت توان مالی چاپخانه برای خرید مواد اولیه، اختلال در تأمین یکی از نهاده‌های ضروری می‌تواند برنامه تولید و زمان‌بندی سفارش‌ها را تحت تأثیر قرار دهد .
در ظاهر، افزایش قیمت هر یک از این اقلام ممکن است تنها یک افزایش هزینه در فرآیند چاپ به نظر برسد، اما وقتی مجموعه این افزایش‌ها کنار هم قرار می‌گیرند، تصویر متفاوتی شکل می‌گیرد، ناشر برای چاپ یک کتاب باید هزینه کاغذ، مقوا، مرکب، زینک، صحافی، چاپ و سایر خدمات را از پیش برآورد کند.
اما زمانی که قیمت مواد اولیه در فاصله میان سفارش چاپ تا تولید نهایی تغییر می‌کند، برآورد هزینه واقعی دشوار می‌شود . این وضعیت به‌خصوص برای ناشرانی که سرمایه محدودی دارند، ریسک بیشتری ایجاد می‌کند. سرمایه بیشتری برای تولید هر عنوان لازم است و در نتیجه، امکان خواب سرمایه نیز افزایش می‌یابد .
کاهش تیراژ؛ یکی از نخستین واکنش‌ها
یکی از پیامدهای طبیعی افزایش هزینه تولید، کاهش تیراژ است؛ ناشر در شرایطی که از یک‌سو باید سرمایه بیشتری برای چاپ اختصاص دهد و از سوی دیگر با بازار مصرف محدودتری روبه‌روست، ممکن است ترجیح دهد به جای چاپ تیراژ بالاتر، تعداد کمتری کتاب تولید کند .
کاهش تیراژ اگرچه در کوتاه‌مدت ریسک مالی ناشر را کاهش می‌دهد، اما هزینه تولید هر نسخه را افزایش می‌دهد؛ چراکه بخشی از هزینه‌های ثابت چاپ روی تعداد کمتری نسخه تقسیم می‌شود . به این ترتیب، یک چرخه شکل می‌گیرد؛ افزایش هزینه مواد اولیه، کاهش تیراژ، افزایش هزینه سرانه تولید و در نهایت افزایش قیمت کتاب .
افزایش قیمت پشت جلد، راهکار طبیعی ناشر برای جبران افزایش هزینه‌هاست؛ اما این راهکار نیز محدودیت‌های خود را دارد، بازار کتاب با قدرت خرید مخاطب ارتباط مستقیم دارد و افزایش قیمت می‌تواند بخشی از مخاطبان را از خرید کتاب منصرف کند .
در چنین شرایطی، ناشر میان دو انتخاب دشوار قرار می‌گیرد؛ اگر قیمت کتاب را متناسب با هزینه تولید افزایش دهد، احتمال کاهش تقاضا وجود دارد و اگر قیمت را ثابت نگه دارد، حاشیه سود و توان ادامه تولید او تحت فشار قرار می‌گیرد . بنابراین، نوسان بازار مواد اولیه فقط مسئله‌ای مربوط به چاپخانه یا ناشر نیست؛ اثر آن در نهایت به مخاطب کتاب نیز منتقل می‌شود .
نوسان قیمت، ریسک سرمایه‌گذاری را بالا می‌برد
در این میان یکی از مهم‌ترین تبعات بی‌ثباتی بازار مواد اولیه، کاهش امکان برنامه‌ریزی است، ناشر باید بتواند برای ماه‌های آینده درباره انتخاب عنوان، تیراژ، زمان چاپ و قیمت کتاب تصمیم بگیرد. چاپخانه نیز باید ظرفیت تولید، خرید مواد اولیه و زمان‌بندی سفارش‌ها را مدیریت کند .
وقتی قیمت مواد اولیه دائماً تغییر می‌کند، تصمیم‌گیری بلندمدت جای خود را به مدیریت روزمره هزینه‌ها می‌دهد، این وضعیت همچنین می‌تواند ریسک تولید آثار کم‌فروش‌تر را افزایش دهد. ناشری که برای چاپ یک عنوان تخصصی یا ادبی باید سرمایه بیشتری اختصاص دهد، طبیعی است که در چنین شرایطی با احتیاط بیشتری تصمیم بگیرد. نتیجه می‌تواند کاهش تنوع عناوین و حرکت بیشتر بازار به سمت کتاب‌هایی باشد که از نظر فروش، ریسک کمتری دارند .
زنجیره نشر یک زنجیره به‌هم‌پیوسته است و افزایش هزینه در یک حلقه، دیر یا زود بر حلقه‌های دیگر اثر می‌گذارد. چاپخانه برای جبران افزایش هزینه مواد اولیه، ناچار به بازنگری نرخ خدمات خود می‌شود؛ ناشر این افزایش را در قیمت تمام‌شده کتاب لحاظ می‌کند و در نهایت کتاب‌فروشی و مصرف‌کننده نیز با قیمت بالاتری مواجه می‌شوند .
در این میان، اگر رشد هزینه‌ها سریع‌تر از رشد قیمت خدمات یا قدرت خرید مخاطب باشد، بخشی از فشار مالی در میانه زنجیره باقی می‌ماند و می‌تواند توان ادامه فعالیت برخی واحدهای کوچک‌تر را کاهش دهد .
مسئله امروز صنعت چاپ و نشر را نمی‌توان صرفاً با عنوان «افزایش قیمت کاغذ» توضیح داد. آنچه بیش از هر چیز به این صنعت آسیب می‌زند، ناپایداری و دشواری پیش‌بینی هزینه‌هاست .
ناشر، چاپخانه و دیگر فعالان زنجیره تولید کتاب برای ادامه فعالیت به بازاری نیاز دارند که بتوانند هزینه‌های آن را تا حدی پیش‌بینی کنند. بدون چنین امکانی، برنامه‌ریزی تولید دشوارتر، ریسک سرمایه‌گذاری بیشتر و تصمیم‌گیری برای انتشار عناوین جدید محتاطانه‌تر خواهد شد .
در نهایت، ثبات بازار مواد اولیه فقط یک مطالبه صنفی نیست؛ مسئله‌ای است که با قیمت کتاب، تیراژ، تنوع تولید، توان اقتصادی ناشران و حتی دسترسی مخاطبان به کتاب ارتباط دارد. اگر نوسان قیمت‌ها ادامه پیدا کند، فشار آن احتمالاً بیش از آنکه در یک بخش از صنعت چاپ و نشر باقی بماند، در سراسر زنجیره تولید و مصرف کتاب توزیع خواهد شد.