جندی شاپور و نقش تمدن اسلامی در شکوفایی علم نجوم
غلامرضا اعوانی گفت: ترجمه آثار نجومی ایرانی هندی و یونانی به زبان عربی نقش مهمی در شکل‌گیری و گسترش علم نجوم در تمدن اسلامی داشت. ترجمه آثار مربوط به زیج‌های ایرانی و هندی و همچنین کتاب المجسطی بطلمیوس زمینه را برای آشنایی دانشمندان مسلمان با دستاوردهای پیشین فراهم کرد.
سرویس تاریخ سفیر ارجان ایران(سفیر ارجان)- تاریخ نجوم در تمدن اسلامی روایت قرن‌هایی از پیشرفت علمی و نقش‌آفرینی دانشمندان مسلمان در گسترش مرزهای دانش بشری است. به مناسبت برگزاری همایش تاریخ نجوم در ایران در فرهنگستان علوم، با دکتر غلامرضا اعوانی استاد فلسفه و رئیس کمیسیون تاریخ علم فرهنگستان علوم درباره جایگاه نجوم در تمدن اسلامی و سهم حکیمان مسلمان در پیشبرد این دانش به گفت‌وگو نشسته‌ایم. مشروح گفت‌وگو با دکتر غلامرضا اعوانی عضو پیوسته فرهنگستان علوم در ادامه آمده است:
برای بررسی پیشینه علم نجوم در ایران و جهان اسلام چه جایگاهی می‌توان برای دانشگاه جندی شاپور در دوره ساسانیان در نظر گرفت؟
برای شناخت تاریخ علم نجوم باید به نقش مراکز علمی ایران پیش از اسلام به ویژه جندی شاپور در دوره ساسانیان توجه کنیم در این مرکز علمی علوم و دانش‌های گوناگون از جمله دانش‌های ایرانی هندی و یونانی مورد مطالعه و آموزش قرار می‌گرفتند. بنابراین آموزش نجوم در جندی شاپور صرفاً به آثار یونانی مانند کتاب المجسطی بطلمیوس، محدود نبود بلکه دانش نجومی ایرانیان و هندیان نیز در این مرکز جایگاه داشت.
مهمترین منابع نجومی ایرانی و هندی در آن دوره چه آثاری بودند؟
از مهمترین آثار نجومی ایرانیان باستان می‌توان به «زیج شهریاری» یا «زیچ» شاهی اشاره کرد که گفته می‌شود در زمان انوشیروان تألیف شده است. در سنت نجومی هند نیز اثری با عنوان «سیدهانتا» (Siddhanta) وجود داشت که در منابع اسلامی از آن با عنوان «سند هند» یاد شده است. بر این اساس سنت‌های نجومی ایرانی و هندی در کنار آثار یونانی از جمله منابع مهم آموزش و مطالعه نجوم به شمار می‌رفتند.
انتقال این میراث علمی به جهان اسلام چگونه صورت گرفت؟
ترجمه آثار نجومی ایرانی هندی و یونانی به زبان عربی نقش مهمی در شکل‌گیری و گسترش علم نجوم در تمدن اسلامی داشت. ترجمه آثار مربوط به زیج‌های ایرانی و هندی و همچنین کتاب المجسطی بطلمیوس زمینه را برای آشنایی دانشمندان مسلمان با دستاوردهای پیشین فراهم کرد. این روند در نهضت بزرگ ترجمه در بغداد به ویژه در محیط علمی بیت الحکمه گسترش بیشتری یافت کتاب المجسطی نیز در دوره مأمون چندین بار ترجمه شد و مورد توجه دانشمندان قرار گرفت.
پس از نهضت ترجمه چه دانشمندانی در گسترش علم نجوم در جهان اسلام نقش داشتند؟
پس از این دوره دانشمندان بسیاری در شاخه‌های گوناگون نجوم ظهور کردند و به توسعه این دانش پرداختند. از جمله آنان می‌توان به خاندان ایرانی آل نوبخت، خوارزمی، فرغانی، فزاری، زرقالی، بتانی، ابوسهل کوهی، عبدالرحمان صوفی، ابوالوفا بوزجانی، ابوریحان بیرونی، ابن یونس، نصیرالدین طوسی، قطب‌الدین شیرازی، محیی الدین مغربی، قوشچی و غیاث الدین جمشید کاشانی اشاره کرد. این دانشمندان به مناطق مختلف جهان اسلام تعلق داشتند؛ از اندلس در غرب تا شمال آفریقا مصر، سوریه عراق ایران هند و ماوراء النهر گستردگی جغرافیایی این چهره‌ها نشان می‌دهد که علم نجوم در تمدن اسلامی حاصل فعالیت یک مرکز یا یک سرزمین نبود بلکه در شبکه‌ای گسترده از مراکز علمی و فرهنگی رشد کرد.
زیج در علم نجوم چه معنایی دارد و چه زیج هایی در تمدن اسلامی اهمیت ویژه‌ای داشته‌اند؟
زیج از آثار مهم در سنت نجومی است که معمولاً اطلاعات و محاسبات مربوط به موقعیت و حرکت اجرام آسمانی را در بر می‌گیرد و برای محاسبات نجومی و پیش‌بینی‌های مربوط به حرکت آنها به کار می‌رود. در تمدن اسلامی زیج‌های متعددی تدوین شد که هر یک در دوره‌ای تاریخی اهمیت داشتند. از جمله می‌توان به زیج مأمونی، زیج حاکمی در مصر، زیج طلیطله در اندلس، زیج سنجری، زیج ایلخانی در مراغه و زیج الغ‌بیگ در سمرقند اشاره کرد. این آثار بازتابی از کوشش پیوسته منجمان برای ثبت دادههای رصدی اصلاح محاسبات و افزایش دقت در شناخت حرکات آسمانی بودند.
پیشرفت ریاضیات چه تأثیری بر توسعه علم نجوم در جهان اسلام گذاشت؟
پیشرفت علوم ریاضی یکی از عوامل اساسی در گسترش علم نجوم بود. توسعه جبر، تکمیل روش‌های هندسی و پیشرفت مثلثات کروی، ابزارهای محاسباتی مهمی در اختیار منجمان قرار داد با بهره گیری از این دستاوردها، دانشمندان می‌توانستند محاسبات دقیق‌تری درباره موقعیت اجرام آسمانی انجام دهند و روش‌های رصدی و نجومی را بهبود بخشند. بنابراین تاریخ نجوم در تمدن اسلامی را نمی‌توان جدا از تاریخ ریاضیات بررسی کرد؛ این دو حوزه در تعامل با یکدیگر پیش رفتند و دستاوردهای هر یک به توسعه دیگری کمک کرد.
تأثیر علم نجوم در تمدن اسلامی بر دانش و فناوری اروپا را چگونه می‌توان ارزیابی کرد؟
یکی از نشانه‌های تأثیرگذاری نجوم در تمدن اسلامی بر سنت علمی اروپا انتقال آثار اصطلاحات و روش‌های محاسباتی به زبان لاتین و دیگر زبان‌های اروپایی است. ریشه عربی و فارسی شماری از اصطلاحات نجومی در زبان‌های اروپایی در کنار انتقال متون علمی و ابزارهای رصدی از ارتباط گسترده میان دانشمندان جهان اسلام و اروپا حکایت دارد. از این منظر تمدن اسلامی صرفاً میراث‌دار دانش‌های پیشین نبود، بلکه با ترجمه نقد اصلاح و توسعه آنها در شکل‌گیری مسیر بعدی علم نجوم نیز سهم مهمی ایفا کرد.
یکی از دستاوردهای بزرگ نجوم در ایران تدوین تقویم جلالی به وسیله حکیم عمر خیام نیشابوری و همکاران اوست. این تقویم از دقت فراوان برخوردار است به قسمی که هم اکنون نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. تقویم‌های پیش از آن، مانند تقویم گریگوریوس از دقت کافی برخوردار نبوده است.
غلامرضا اعوانی گفت: ترجمه آثار نجومی ایرانی هندی و یونانی به زبان عربی نقش مهمی در شکل‌گیری و گسترش علم نجوم در تمدن اسلامی داشت. ترجمه آثار مربوط به زیج‌های ایرانی و هندی و همچنین کتاب المجسطی بطلمیوس زمینه را برای آشنایی دانشمندان مسلمان با دستاوردهای پیشین فراهم کرد.
پروفسور پریگارینا جوایز و نشان‌های بین‌المللی متعددی را از پاکستان، هندوستان و ایران دریافت کرده‌است که از جمله آنها می‌توان مدال طلای بهترین استاد زبان فارسی از سوی دولت ایران پیش‌از انقلاب اسلامی و جایزه جهانی کتاب سال جمهوری اسلامی ایران برای ترجمه مثنوی در سال ۱۳۸۹ را نام برد.
مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران، در جلسه هیات علمی نوزدهمین دوره جایزه ادبی جلال آل‌احمد در باب ضرورت حفظ اعتبار این جایزه گفت: یکی از راه‌های اعتبار برند این جایزه آن است که اگر در یکی از گروه‌ها هیئت داوران اثر شایسته و درخوری را ندیدند، اصراری به معرفی اثر برگزیده نداشته باشند.
خوزستان- شماره ۳۲ فصلنامه ادبی «سیاه مشق» پرونده نیم قرن تلاش ادبی عدنان غریفی را منتشر کرد.
خوزستان - کتاب «رامهرمز در دوره قاجاریه»، اثر میثم کاظمی فر توسط انتشارات تاریخ اندیش به زیور طبع آراسته شده است.
به گفته رحمتی: «انسان به سبب ساختار وجودی‌اش همواره با فراموشی عجین بوده است و نمونه تمثیلی آن را در «رسالة الطیر» ابن‌سینا می‌بینیم که چگونه مرغانِ اسیر، وطن مالوف و جایگاه ازلی خود را از یاد بردند و اسارت را قاعده اصلی زندگی پنداشتند.»
محمدعلی میرباقری، نویسنده و مترجم، به‌مناسبت روز استاندارد، درباره ضرورت شکل‌گیری سازوکاری برای تولید کتاب استاندارد را تشریح کرد.
ایلام- مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان ایلام، از ارسال ۱۳۵ عنوان کتاب هشتمین دوره جایزه کتاب سال استان برای داوری و ارزیابی به خانه کتاب و ادبیات ایران، خبر داد.
بوشهر- مدیرکل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان بوشهر با اشاره برگزاری ویژه‌برنامه «دیدار با شاعر؛ دیدار با دریاست» با حضور اسدالله شعبانی، شاعر و نویسنده در بوشهر به مناسبت هفته ملی کودک، تاکید کرد: اسدالله شعبانی با خلق آثار دلنشین و ترانه‌های کودکانه، نقش برجسته‌ای در باروری تخیل کودکان این سرزمین ایفا کرده است.
روایت فتح «زندگی آیت‌الله سیدمحمود طالقانی» تالیف آزاده جهان‌احمدی را منتشر کرد.
زنجان - چهارمین روز از یازدهمین نمایشگاه کتاب زنجان در حالی با استقبال مردمی و آوای «عاشیقلار» ورق خورد که خرمدره میزبان فرهنگ‌دوستان شد و پویش نذر کتاب نیز موجی از همدلی را در غرفه زندان‌ها آفرید.
این کتاب تحلیل ساختاری و مضمونی فیلم‌های کوتاه برنده جایزه در جشنواره فیلم کوتاه تهران است.
علیرضا کاظمی گفت: ما در آموزش‌وپرورش وظیفه داریم فرهنگ، تمدن، افتخارات و شخصیت‌های برجسته کشورمان را به کودکان بشناسانیم و نسلی برخوردار از هویت ملی و دینی تربیت کنیم. ما میراث‌دار بزرگان و شخصیت‌هایی هستیم که هر یک در تاریخ این سرزمین نقش‌آفرین بوده‌اند.
آیین گرامیداشت صدمین زادروز «رضا سیّدحسینی» مترجم و ویراستار و فرهنگ‌نگار فقید با همکاری انتشارات سروش، عصر سه‌شنبه (٢١ مهر ۱۴۰۵) در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی برگزار شد.
احمد وثوق‌احمدی، علی‌اکبر صنعتی، جواد مجابی، عباس عارف، علی دهباشی و محمدرضا آتشزاد در تصویری از سال‌های دور. این عکس، یکی از قاب‌های به‌جامانده از روزهایی است که جواد مجابی در میان دوستان و هم‌نسلانش ایستاده بود؛ نویسنده و شاعری که بخش بزرگی از زندگی‌اش را با ادبیات، هنر و گفت‌وگو با اهل فرهنگ گذراند. امروز، در سالروز تولد جواد مجابی، این تصویر را در غیاب او منتشر می‌کنیم؛ قاب قدیمی مانده است و آدم‌هایش در حافظه‌ی فرهنگ و ادبیات ایران ادامه دارند.
خراسان‌رضوی- سیصد و دهمین برنامه سه‌شنبه‌های علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی با محوریت رونمایی از نسخه خطی دیوان حافظ اهدایی رهبر شهید در کتابخانه رضوی برگزار شد.
فارس- کتاب «سکه‌های لاری؛ از خلیج فارس تا اقیانوس هند» به گردآوری، تدوین و ترجمه فاطمه قملاقی، در پاویون لارستان در اکسپو ۲۰۲۶ شیراز رونمایی شد.
نشست عصری با فریدون مجلسی به بهانه انتشار کتاب «مذاکره در نیویورک، ماکیاولی در اصفهان»، از سلسله نشست‌های عصر روشن به همت انتشارات مروارید، عصر چهارشنبه (۲۱ مهر ۱۴۰۵) در انتشارات بدرقه جاویدان برگزار شد.
آیین گرامیداشت یک‌صدمین زادروز «رضا سیّدحسینی»، مترجم و فرهنگ‌نگار فقید، سه‌شنبه ۲۱ مهر با همکاری انتشارات سروش در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی برگزار شد. مهشید نونهالی او را «یک دنیا عشق به فرهنگ این سرزمین» خواند، سیّدعلی آل‌داود از هم‌کاری‌اش در «فرهنگ آثار» گفت، مهدی فیروزان از دیدارش در نمایشگاه کتاب ۱۳۶۴ یاد کرد و احمد مسجدجامعی او را «فرزند رنج و تواضع» دانست. در پایان مستندی از مهرداد دفتری پخش شد.
تازه‌های نشر در جهان عرب این بار به سراغ پنج کتاب در حوزه‌های ادبیات، تاریخ، رسانه، ورزش و جامعه‌شناسی رفته‌اند؛ آثاری که تجربه‌ی تبعید، حافظه‌ی تاریخی و تحولات اجتماعی عراق، مصر، سوریه و فلسطین را روایت و بررسی می‌کنند.
کرمانشاه- کرمانشاه در طول سال‌ها موضوع پژوهش‌ها و نوشته‌های بسیاری بوده و بخشی از تاریخ، فرهنگ، جامعه و هویت این سرزمین در کتاب‌ها و منابع مکتوب ثبت شده است؛ با این حال آنچه تاکنون گردآوری و پژوهش شده پایان راه شناخت کرمانشاه نیست. در میان منابعی که برای پژوهشگران گردآوری شده همچنان بخش‌هایی از تاریخ و هویت این استان نیازمند مطالعه، ثبت و مستندسازی است؛ مسئله‌ای که ضرورت توجه دوباره به داشته‌ها و خلأهای منابع کرمانشاه‌شناسی را پررنگ می‌کند.
فاطمه سادات میررضی گفت: وقتی یک مورخ تاریخ اسلام را از آفرینش آغاز می‌کند، آن را از مسیر تاریخ پیامبران و امت‌های پیشین به زمان خودش می‌رساند و سپس آن را در افق آخرالزمان قرار می‌دهد، در واقع فقط در حال گزارش کردن گذشته نیست؛ بلکه زمان حال خود را نیز در یک کل تاریخی بزرگ‌تر معنا می‌کند.
سابقه نخستین خودروی پلاک شده در کشور به سال ۱۳۰۵ هم‌زمان با ورود اولین اتومبیل‌ها به ایران باز می‌گردد. در آن زمان مجموعه‌ای از مقررات شامل ۳۲ بند برای شماره‌گذاری خودروها تدوین شد که البته این قوانین سه سال پس از ورود خودروها یعنی در سال ۱۳۰۸ نهایی شد. مطابق این مقررات خودروها باید پنج پلاک مجزا نصب می‌کردند.
خراسان‌رضوی - نوزدهم مهرماه ۱۴۰۵، هشتادوهفتمین سالروز تولد شاعر، پژوهشگر و محقق ادبیات ایران و شهروند نیشابور، «محمّدرضا شفیعی‌کدکنی» است. تصویر پیش‌رو، گواهی دانش‌آموختگی این چهره ماندگار ادبیات ایران از دانشگاه فردوسی مشهد را نشان می‌دهد که در خرداد ۱۳۴۴، با نمره ۱۹ در رشته زبان و ادبیات فارسی صادر شده؛ سندی از روزگار دانش‌اندوزی مردی که همچنان نامش در سپهر شعر و پژوهش ادبی ایران و جهان می‌درخشد.