تداوم قاچاق چوب در زاگرس؛ چرا برخوردها بازدارنده نیست؟
خرم‌آباد- امروز خبر قطع ۱۳۰ بلوط کهنسال در خرم‌آباد رسانه‌ای شد اما تکرار این خبرها پرسشی جدی را پیش می‌کشد: چرا با وجود دستگیری متهمان، زنجیره تخریب همچنان ادامه دارد؟
سفیر ارجان- گروه استان‌ها: در جنگل، همه‌چیز با صدای افتادن یک درخت آغاز نمی‌شود. گاهی نخستین نشانه، جای خالی درختی است که سال‌ها در دامنه کوه ایستاده؛ گاهی رد چرخ خودرویی که از مسیری فرعی گذشته و گاهی محموله‌ای از چوب یا زغال که در حاشیه شهر، دور از نگاه رهگذران، جابه‌جا می‌شود.
آنچه در لحظه ممکن است تخلفی محدود به نظر برسد، در مقیاس یک جنگل می‌تواند بخشی از فرسایش تدریجی سرمایه‌ای باشد که بازسازی آن به زمان و شرایط طبیعی وابسته است.
در لرستان، جنگل‌های بلوط زاگرس تنها مجموعه‌ای از درختان پراکنده در ارتفاعات نیستند. این جنگل‌ها بخشی از سیمای طبیعی استان‌اند و حفظ آنها با پایداری خاک، پوشش گیاهی و حیات زیستی منطقه پیوند دارد.
با این حال، خبرهای منتشرشده در مهرماه ۱۴۰۵ از تداوم پرونده‌هایی حکایت می‌کند که در آنها قطع درختان، حمل چوب و جابه‌جایی زغال غیرمجاز در کنار هم دیده می‌شوند.
در یکی از این پرونده‌ها، فرمانده انتظامی خرم‌آباد از دستگیری دو متهم و شناسایی قطع غیرمجاز بیش از ۱۳۰ اصله بلوط کهنسال خبر داده است؛ درختانی که قدمت آنها حدود یک قرن برآورد شده است.
در گزارشی دیگر از همین شهرستان، قطع ۶۸ اصله بلوط، توقیف دو خودرو و کشف یک اره موتوری اعلام شده است.
در دورود نیز مأموران انتظامی از یک خودروی نیسان، ۴۶۰ کیلوگرم زغال چوب غیرمجاز کشف کرده‌اند. در خرم‌آباد هم محموله‌ای به وزن ۲۶۰ کیلوگرم زغال قاچاق شناسایی شده است.
این گزارش‌ها لزوماً به یک پرونده یا یک گروه مرتبط نیستند؛ اما کنار هم قرار گرفتن آنها تصویری روشن از تکرار تخلف در حلقه‌های مختلف به دست می‌دهد: از قطع درخت در عرصه جنگلی تا انتقال چوب و زغال در جاده‌ها و سطح شهر.
مسئله فقط کشف چند محموله نیست؛ مسئله آن است که چرا این مسیر بارها دوباره شکل می‌گیرد و برخورد با هر پرونده تا چه اندازه می‌تواند از تکرار پرونده بعدی جلوگیری کند.
از درخت صدساله تا بار یک خودرو؛ ابعاد یک تخریب
خبر قطع بیش از ۱۳۰ اصله بلوط کهنسال در خرم‌آباد، از نظر تعداد درختان گزارش‌شده، یکی از مهم‌ترین موارد مطرح‌شده در خبرهای اخیر است.
سرهنگ هادی کیانمهر، فرمانده انتظامی شهرستان، اعلام کرده است که مأموران انتظامی با همکاری یگان حفاظت منابع طبیعی، دو متهم را در ارتباط با قاچاق چوب و تخریب منابع طبیعی شناسایی و دستگیر کرده‌اند.
بر اساس توضیحات او، بررسی‌های میدانی نشان داده است که بیش از ۱۳۰ اصله بلوط با قدمتی حدود یک قرن به‌صورت غیرمجاز قطع شده‌اند. در جریان این عملیات نیز سه دستگاه خودروی حامل چوب قاچاق توقیف شده است.
در گزارشی جداگانه از فعالیت نیروهای یگان حفاظت منابع طبیعی خرم‌آباد، افشین عزیزی، فرمانده این یگان، از شناسایی دو متهم در ارتباط با قطع ۶۸ اصله درخت بلوط در اراضی جنگلی بخش مرکزی جنوبی خرم‌آباد خبر داده است.
در این عملیات، دو خودرو توقیف و یک اره موتوری نیز کشف و ضبط شده است. متهمان پس از تشکیل پرونده مقدماتی به مراجع قضایی معرفی شده‌اند.
اهمیت ماجرا فقط در تعداد درختان قطع‌شده خلاصه نمی‌شود. بلوط کهنسال، حاصل سال‌ها رشد در شرایط طبیعی است و جایگزینی آن به‌سادگی با کاشت نهال ممکن نیست. نهال تازه‌کاشته‌شده برای رسیدن به ساختار، اندازه و کارکرد یک درخت بالغ به زمان نیاز دارد.
بنابراین، حتی اگر در آینده نهال‌کاری انجام شود، این اقدام به‌تنهایی به معنای جبران فوری خسارت واردشده به جنگل نیست.
در چنین شرایطی، حفاظت از عرصه‌های جنگلی باید هم قطع غیرمجاز را متوقف کند و هم مسیر انتقال و عرضه محصولات حاصل از تخلف را هدف قرار دهد.
اگر تمرکز تنها بر محل قطع درخت باشد، حلقه‌های بعدی جابه‌جایی و فروش ممکن است از توجه کافی دور بمانند؛ همان‌طور که برخورد صرف با یک خودروی حامل چوب، بدون روشن شدن منشأ محموله و مسیر عرضه آن، تمام ابعاد تخلف را آشکار نمی‌کند.
آمار پرونده‌ها؛ تصویر گسترده‌تر تخلف در عرصه‌های طبیعی
ابعاد تخلفات منابع طبیعی در خرم‌آباد، تنها به خبرهای مربوط به قاچاق چوب و زغال محدود نیست. افشین عزیزی فرمانده یگان حفاظت منابع طبیعی خرم‌آباد به مهر اعلام کرده است که در شش ماه نخست سال جاری، ۱۲۴ پرونده قضایی در حوزه تخلفات منابع طبیعی این شهرستان تشکیل شده است.
بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی فرمانده یگان حفاظت منابع طبیعی خرم‌آباد، از مجموع این پرونده‌ها، ۶۵ پرونده به ماده ۵۵ و موضوع تصرف اراضی ملی مربوط بوده است. ۲۱ پرونده نیز در ارتباط با ماده ۴۲ و قطع یا ریشه‌کن کردن درختان تشکیل شده و ۱۵ پرونده دیگر به ماده ۴۴ و تخریب یا دخل‌وتصرف در عرصه‌های جنگلی اختصاص داشته است.
عزیزی همچنین گفته است که تخلفات شناسایی‌شده، علاوه بر قطع درختان، مواردی مانند بوته‌سوزی، کت‌زنی، آتش‌سوزی عمدی، حمل چوب و زغال قاچاق و تصرف اراضی ملی را شامل می‌شود.
این آمار نشان می‌دهد که نیروهای حفاظتی با طیف متنوعی از تخلفات روبه‌رو هستند و قاچاق محصولات جنگلی، بخشی از مجموعه گسترده‌تر فشارها بر منابع طبیعی است.
با وجود این، آمار پرونده‌ها به‌تنهایی برای ارزیابی میزان موفقیت سیاست‌های حفاظتی کافی نیست. برای سنجش نتیجه اقدامات، باید مشخص باشد چه تعداد از پرونده‌ها به رأی نهایی رسیده‌اند، چه میزان از خسارت‌ها جبران شده، تخلف در مناطق شناسایی‌شده تا چه اندازه کاهش یافته و آیا متخلفان پس از برخورد قانونی دوباره به همان فعالیت بازگشته‌اند یا خیر.
انتشار منظم چنین اطلاعاتی می‌تواند فاصله میان «تعداد برخوردها» و «نتیجه واقعی حفاظت» را روشن‌تر کند.
وقتی خودرو توقیف می‌شود، زنجیره کجا متوقف می‌ماند؟
در خبرهای اخیر، توقیف خودروهای حامل چوب، کشف اره موتوری، ضبط محموله‌های زغال و معرفی متهمان به مراجع قضایی، از جمله اقداماتی است که دستگاه‌های انتظامی و منابع طبیعی گزارش کرده‌اند. این اقدامات برای جلوگیری از ادامه تخلف و گردآوری مستندات پرونده اهمیت دارند؛ اما پرسش اصلی درباره استمرار قاچاق، فراتر از کشف هر محموله است.
قاچاق محصولات جنگلی را باید به‌عنوان زنجیره‌ای از فعالیت‌ها بررسی کرد: برداشت یا تهیه محصول، انتقال آن از محل، حمل‌ونقل، نگهداری و در نهایت عرضه.
توقیف خودرو زمانی می‌تواند به نتیجه‌ای گسترده‌تر منجر شود که بررسی منشأ بار، مسیر انتقال، مقصد و ارتباط احتمالی آن با سایر تخلفات نیز در دستور کار قرار گیرد. در غیر این صورت، ممکن است برخورد با یک محموله به پایان همان پرونده محدود شود، در حالی که درباره چگونگی شکل‌گیری و تکرار تخلف اطلاعات کافی به دست نیاید.
از سوی دیگر، ارزیابی بازدارندگی برخوردها تنها با اعلام تعداد دستگیری‌ها امکان‌پذیر نیست. برای سنجش اثر واقعی اقدامات باید اطلاعاتی مانند میزان تکرار تخلف در مناطق پرخطر، نتیجه رسیدگی قضایی، وضعیت اموال و محموله‌های توقیف‌شده و تغییرات ثبت‌شده در حجم تخلفات منتشر شود.
این شاخص‌ها می‌توانند مشخص کنند که اقدامات انجام‌شده فقط به کشف موردی تخلفات منجر شده‌اند یا توانسته‌اند فرصت تکرار آنها را نیز کاهش دهند.
بلوط، قربانی خاموش تصمیم‌های کوتاه‌مدت
درخت بلوط برای رسیدن به سنین بالا به زمان نیاز دارد، اما قطع آن می‌تواند در زمانی کوتاه انجام شود. همین تفاوت میان زمان طولانی رشد و زمان کوتاه تخریب، حفاظت از جنگل‌های بلوط را به مسئله‌ای فراتر از برخورد با یک تخلف تبدیل می‌کند.
وقتی درختی کهنسال قطع می‌شود، خسارت تنها به از دست رفتن یک تنه و شاخه محدود نیست. پوشش گیاهی در حفظ خاک و پایداری زیستگاه نقش دارد و حذف آن می‌تواند ساختار طبیعی عرصه را تحت تأثیر قرار دهد.
در کنار قطع غیرمجاز درختان، نگرانی درباره سلامت کلی جنگل‌های زاگرس نیز ابعاد گسترده‌تری به مسئله حفاظت می‌دهد. هادی کیادلیری، معاون آموزش و مشارکت‌های مردمی سازمان حفاظت محیط‌زیست، در همایش آموزش و فرهنگ‌سازی محیط‌زیست عشایری در خرم‌آباد اعلام کرده است که بر اساس آمار ارائه‌شده، نزدیک به دو میلیون هکتار از حدود شش میلیون هکتار جنگل‌های زاگرس با بیماری زغالی و دیگر عوامل زوال و آسیب مواجه‌اند.
او هشدار داده است که تداوم این روند می‌تواند خطر تخریب بیشتر و بیابان‌زایی را افزایش دهد.
این هشدار نشان می‌دهد که فشار بر زاگرس تنها به مواردی که در قالب پرونده قاچاق یا قطع غیرمجاز کشف می‌شوند محدود نیست و سلامت جنگل به مجموعه‌ای از عوامل وابسته است.
از همین رو، مقابله با قاچاق چوب باید در کنار پایش وضعیت درختان، شناسایی عوامل زوال، حفاظت از عرصه‌های آسیب‌پذیر و برنامه‌ریزی برای احیای جنگل دنبال شود.