نهج‌البلاغه از راز آرامش دل‌ها می‌گوید؛ یاد خدا چگونه انسان را از غفلت بیدار می‌کند؟
امیرالمؤمنین امام علی (ع) در خطبه ۲۲۲ نهج‌البلاغه، یاد خدا را عاملی برای روشن‌شدن دل‌ها، بیداری عقل و رهایی انسان از غفلت معرفی می‌کنند؛ ایشان با ترسیم ویژگی‌های اهل ذکر، از انسان‌هایی سخن می‌گویند که در میان مشغله‌های دنیا، از یاد پروردگار غافل نمی‌شوند، به عدالت فرمان می‌دهند، از ناپسندی‌ها دوری می‌کنند و پیش از آنکه در قیامت مورد حسابرسی قرار گیرند، به محاسبه اعمال خویش می‌پردازند.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، در خطبه ۲۲۲ نهج‌البلاغه، امیرالمؤمنین امام علی (ع) هنگام تلاوت آیه ۳۷ سوره نور، به تبیین جایگاه یاد خدا در زندگی انسان و ویژگی‌های بندگان اهل ذکر می‌پردازند؛ انسان‌هایی که تجارت و دادوستد، آنان را از یاد پروردگار و برپاداشتن نماز غافل نمی‌کند.
یاد خدا؛ روشنایی‌بخش دل و راهنمای انسان
حضرت در آغاز این سخنان، یاد خدا را مایه روشنی دل‌ها می‌دانند؛ نوری که به انسان کمک می‌کند پس از ناشنوایی معنوی، حقیقت را بشنود، پس از کم‌سویی بصیرت، حقایق را ببیند و پس از سرکشی و عناد، در برابر حقیقت سر تسلیم فرود آورد.
ایشان یادآور می‌شوند که خداوند در دوره‌های گوناگون تاریخ و در فاصله میان بعثت پیامبران، بندگانی داشته است که با آنان در ژرفای اندیشه و درون عقلشان سخن می‌گفت. این بندگان با نور بیداری، چشم‌ها، گوش‌ها و دل‌های خود را روشن می‌کردند، روزهای الهی را به مردم یادآوری می‌کردند و آنان را نسبت به عظمت پروردگار و جایگاه حسابرسی در پیشگاه او هشدار می‌دادند.
این انسان‌های هدایتگر، همچون نشانه‌هایی روشن در بیابان‌های تاریک و راهنمایانی در مسیرهای دشوار بودند. آنان کسانی را که راه اعتدال و مسیر درست را برمی‌گزیدند، می‌ستودند و به رستگاری بشارت می‌دادند؛ در مقابل، انحراف از مسیر حق و گرایش به راه‌های افراط و تفریط را نکوهش می‌کردند و درباره پیامدهای آن هشدار می‌دادند. از این منظر، اهل ذکر چراغ‌هایی در تاریکی و راهنمایانی در برابر شبهه‌ها و گمراهی‌ها به شمار می‌روند.
اهل ذکر؛ انسان‌هایی که دنیا آنان را از یاد خدا غافل نمی‌کند
امام علی (ع) در ادامه خطبه، از گروهی سخن می‌گویند که یاد خدا را بر دلبستگی‌های دنیوی ترجیح داده‌اند. این افراد چنان به یاد پروردگار پایبندند که هیچ تجارت و خریدوفروشی آنان را از این وظیفه معنوی بازنمی‌دارد.
آنان روزگار خود را با یاد خدا سپری می‌کنند و با هشدارهای خود، غافلان را از عبور از حدود الهی برحذر می‌دارند. به عدالت فرمان می‌دهند و خود نیز به آن پایبند هستند؛ مردم را از منکر و بدی بازمی‌دارند و پیش از دیگران، خویشتن را از ارتکاب آن دور می‌کنند.
در توصیف جایگاه معنوی این گروه، حضرت چنان تصویری ارائه می‌دهند که گویی آنان از دنیا عبور کرده و به آخرت پیوسته‌اند، در حالی که همچنان در همین جهان زندگی می‌کنند. آنان با نگاهی عمیق به سرانجام انسان، چنان به حقایق جهان پس از مرگ آگاه‌اند که گویی از وضعیت و مدت اقامت اهل برزخ اطلاع دارند و وعده‌های قیامت را پیش چشم خود می‌بینند.
اهل ذکر با چنین بینشی، پرده‌های غفلت را از برابر دیدگان مردم کنار می‌زنند؛ گویی حقایقی را مشاهده می‌کنند که دیگران از دیدن آن ناتوان‌اند و صداهایی را می‌شنوند که به گوش غافلان نمی‌رسد.
محاسبه نفس؛ بازنگری در اعمال پیش از روز حساب
بخش دیگری از این خطبه به توصیف حالات درونی اهل ذکر و شیوه مواجهه آنان با اعمال خویش اختصاص دارد. امام علی (ع) مخاطب را به تصور جایگاه و مجالس این انسان‌ها فرامی‌خوانند؛ کسانی که پرونده اعمال خود را گشوده‌اند و با دقت، رفتار و عملکرد خویش را بررسی می‌کنند.
آنان در پی آن‌اند که دریابند در کدام‌یک از وظایف و تکالیف خود کوتاهی کرده‌اند و چه کارهایی را که از آن نهی شده بودند، مرتکب شده‌اند. این بازنگری تنها به گناهان بزرگ محدود نمی‌شود، بلکه اعمال کوچک و بزرگ را دربرمی‌گیرد؛ زیرا اهل ذکر در برابر مسئولیت‌های خود احساس تعهد دارند و از غفلت و سهل‌انگاری بیمناک‌اند.
سنگینی بار گناهان، آنان را به اندوه و پشیمانی می‌کشاند. از شدت تأثر، ناله سر می‌دهند و در پیشگاه پروردگار خود به خطاها و کوتاهی‌هایشان اعتراف می‌کنند. این حالت، بیانگر روحیه خودانتقادی و مسئولیت‌پذیری آنان است؛ روحیه‌ای که به جای نادیده‌گرفتن خطاها، انسان را به بازگشت، جبران و طلب آمرزش فرامی‌خواند.
جایگاه اهل ذکر در پیشگاه خداوند
امیرالمؤمنین (ع) پس از بیان حالات درونی اهل ذکر، به جایگاه معنوی آنان اشاره می‌کنند و ایشان را نشانه‌های هدایت و چراغ‌های روشن‌کننده تاریکی‌ها می‌خوانند.
در توصیف این مقام، از حضور فرشتگان در پیرامون آنان، فرودآمدن آرامش بر وجودشان و گشوده‌شدن درهای آسمان سخن گفته می‌شود. برای این بندگان، جایگاه‌های کرامت و منزلتی ارزشمند در نظر گرفته شده است؛ مقامی که خداوند با نظر رحمت به آنان می‌نگرد، از تلاششان خشنود است و منزلتشان را ارج می‌نهد.
اهل ذکر در کنار این جایگاه معنوی، همچنان دست نیاز به سوی پروردگار دراز می‌کنند و از او آمرزش می‌طلبند. آنان خود را بی‌نیاز از لطف الهی نمی‌دانند، بلکه همواره به فضل و رحمت خداوند امیدوارند و در برابر عظمت او احساس فروتنی دارند.
حضرت در توصیف حال این بندگان می‌فرمایند که اندوه طولانی، دل‌هایشان را آزرده و گریه‌های پی‌درپی، چشم‌هایشان را خسته کرده است. با این حال، امید به رحمت پروردگار در وجودشان زنده است و برای رسیدن به بخشایش او، به درگاهش روی می‌آورند.
آنان از کسی درخواست می‌کنند که بخشش او پایان نمی‌پذیرد و امید بندگان را ناامید نمی‌کند؛ ازاین‌رو، دعا و طلب آمرزش برای اهل ذکر نه نشانه یأس، بلکه جلوه‌ای از امید، فروتنی و اعتماد به رحمت الهی است.
پیام پایانی خطبه؛ پیش از حسابرسی، خود را محاسبه کنیم
امام علی (ع) در پایان این خطبه، مخاطب را به یک اصل اساسی فرامی‌خوانند: انسان باید پیش از آنکه دیگران به حساب اعمالش رسیدگی کنند، خود به بررسی عملکرد خویش بپردازد.
این سفارش، یادآور مسئولیت فردی انسان در برابر رفتار، تصمیم‌ها و انتخاب‌های اوست. از نگاه حضرت، یاد خدا زمانی در زندگی انسان اثرگذار خواهد بود که از سطح گفتار فراتر رود و در شیوه اندیشیدن، رفتار با دیگران، رعایت عدالت، دوری از ناپسندی‌ها و مراقبت از اعمال نمود پیدا کند.
خطبه ۲۲۲ نهج‌البلاغه، در مجموع، تصویری از انسانی ارائه می‌دهد که در میان فعالیت‌های روزمره، پیوند خود را با پروردگار حفظ می‌کند؛ از غفلت فاصله می‌گیرد، به اصلاح خویش می‌پردازد و با امید به رحمت الهی، مسیر هدایت را دنبال می‌کند. پیام محوری این سخنان روشن است: یاد خدا، چراغی برای بیداری دل و راهی برای شناخت مسئولیت‌های انسان است؛ چراغی که روشن نگه‌داشتن آن، به مراقبت پیوسته از اندیشه و عمل نیاز دارد.
خطبه ۲۲۲ نهج‌البلاغه، و من کلام له (علیه السلام) قاله عند تلاوته:
یُسَبِّحُ لَهُ فِیها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَی جَعَلَ الذِّکْرَ جِلاءً لِلْقُلُوبِ تَسْمَعُ بِهِ بَعْدَ الْوَقْرَةِ وَ تُبْصِرُ بِهِ بَعْدَ الْعَشْوَةِ وَ تَنْقَادُ بِهِ بَعْدَ الْمُعَانَدَةِ وَ مَا بَرِحَ لِلَّهِ عَزَّتْ آلَاؤُهُ فِی الْبُرْهَةِ بَعْدَ الْبُرْهَةِ وَ فِی أَزْمَانِ الْفَتَرَاتِ عِبَادٌ نَاجَاهُمْ فِی فِکْرِهِمْ وَ کَلَّمَهُمْ فِی ذَاتِ عُقُولِهِمْ فَاسْتَصْبَحُوا بِنُورِ یَقَظَةٍ فِی الْأَبْصَارِ وَ الْأَسْمَاعِ وَ الْأَفْئِدَةِ یُذَکِّرُونَ بِأَیَّامِ اللَّهِ وَ یُخَوِّفُونَ مَقَامَهُ بِمَنْزِلَةِ الْأَدِلَّةِ فِی الْفَلَوَاتِ مَنْ أَخَذَ الْقَصْدَ حَمِدُوا إِلَیْهِ طَرِیقَهُ وَ بَشَّرُوهُ بِالنَّجَاةِ وَ مَنْ أَخَذَ یَمِیناً وَ شِمَالًا ذَمُّوا إِلَیْهِ الطَّرِیقَ وَ حَذَّرُوهُ مِنَ الْهَلَکَةِ وَ کَانُوا کَذَلِکَ مَصَابِیحَ تِلْکَ الظُّلُمَاتِ وَ أَدِلَّةَ تِلْکَ الشُّبُهَاتِ وَ إِنَّ لِلذِّکْرِ لَأَهْلًا أَخَذُوهُ مِنَ الدُّنْیَا بَدَلًا فَلَمْ تَشْغَلْهُمْ تِجَارَةٌ وَ لَا بَیْعٌ عَنْهُ یَقْطَعُونَ بِهِ أَیَّامَ الْحَیَاةِ وَ یَهْتِفُونَ بِالزَّوَاجِرِ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ فِی أَسْمَاعِ الْغَافِلِینَ وَ یَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ وَ یَأْتَمِرُونَ بِهِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یَتَنَاهَوْنَ عَنْهُ فَکَأَنَّمَا قَطَعُوا الدُّنْیَا إِلَی الْآخِرَةِ وَ هُمْ فِیهَا فَشَاهَدُوا مَا وَرَاءَ ذَلِکَ فَکَأَنَّمَا اطَّلَعُوا غُیُوبَ أَهْلِ الْبَرْزَخِ فِی طُولِ الْإِقَامَةِ فِیهِ وَ حَقَّقَتِ الْقِیَامَةُ عَلَیْهِمْ عِدَاتِهَا فَکَشَفُوا غِطَاءَ ذَلِکَ لِأَهْلِ الدُّنْیَا حَتَّی کَأَنَّهُمْ یَرَوْنَ مَا لَا یَرَی النَّاسُ وَ یَسْمَعُونَ مَا لَا یَسْمَعُونَ فَلَوْ مَثَّلْتَهُمْ لِعَقْلِکَ فِی مَقَاوِمِهِمُ الْمَحْمُودَةِ وَ مَجَالِسِهِمُ الْمَشْهُودَةِ وَ قَدْ نَشَرُوا دَوَاوِینَ أَعْمَالِهِمْ وَ فَرَغُوا لِمُحَاسَبَةِ أَنْفُسِهِمْ عَلَی کُلِّ صَغِیرَةٍ وَ کَبِیرَةٍ أُمِرُوا بِهَا فَقَصَّرُوا عَنْهَا أَوْ نُهُوا عَنْهَا فَفَرَّطُوا فیهَا وَ حَمَّلُوا ثِقَلَ أَوْزَاِرِهمْ ظُهُورَهُمْ فَضَعُفُوا عَنِ الِاسْتِقْلَالِ بِهَا فَنَشَجُوا نَشِیجاً وَ تَجَاوَبُوا نَحِیباً یَعِجُّونَ إِلَی رَبِّهِمْ مِنْ مَقَامِ نَدَمٍ وَ اعْتِرَافٍ لَرَأَیْتَ أَعْلَامَ هُدًی وَ مَصَابِیحَ دُجًی قَدْ حَفَّتْ بِهِمُ الْمَلَائِکَةُ وَ تَنَزَّلَتْ عَلَیْهِمُ السَّکِینَةُ وَ فُتِحَتْ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَ أُعِدَّتْ لَهُمْ مَقَاعِدُ الْکَرَامَاتِ فِی مَقْعَدٍ اطَّلَعَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ فِیهِ فَرَضِیَ سَعْیَهُمْ وَ حَمِدَ مَقَامَهُمْ یَتَنَسَّمُونَ بِدُعَائِهِ رَوْحَ التَّجَاوُزِ رَهَائِنُ فَاقَةٍ إِلَی فَضْلِهِ وَ أُسَارَی ذِلَّةٍ لِعَظَمَتِهِ جَرَحَ طُولُ الْأَسَی قُلُوبَهُمْ وَ طُولُ الْبُکَاءِ عُیُونَهُمْ لِکُلِّ بَابِ رَغْبَةٍ إِلَی اللَّهِ مِنْهُمْ یَدٌ قَارِعَةٌ یَسْأَلُونَ مَنْ لَا تَضِیقُ لَدَیْهِ الْمَنَادِحُ وَ لَا یَخِیبُ عَلَیْهِ الرَّاغِبُونَ فَحَاسِبْ نَفْسَکَ لِنَفْسِکَ فَإِنَّ غَیْرَهَا مِنَ الْأَنْفُسِ لَهَا حَسِیبٌ غَیْرُکَ.