یگانه دایره المعارف معماری جهان اسلام را به کدام تضمین واگذار می‌کنیم؟
اصفهان-در آستانه تصمیم‌گیری درباره عبورخط ۲ متروی اصفهان از محدوده پایگاه جهانی مسجدجامع عتیق، پرسش اصلی این است که مطالعات فنی وتعهدات حفاظتی تاچه اندازه می‌توانند سلامت آن را تضمین کنند.
اصفهان-در آستانه تصمیم‌گیری درباره عبورخط ۲ متروی اصفهان از محدوده پایگاه جهانی مسجدجامع عتیق، پرسش اصلی این است که مطالعات فنی وتعهدات حفاظتی تاچه اندازه می‌توانند سلامت آن را تضمین کنند.
سفیر ارجان گروه استان‌ها- کوروش دیباج*: قرار است امروز سه‌شنبه ۲۱ مهر، پرونده عبور خط ۲ متروی اصفهان از محدوده پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق در شورای پایگاه‌های میراث جهانی وزارت میراث فرهنگی بررسی شود؛ تصمیمی که اهمیت آن فقط در تعیین مسیر یک خط مترو نیست، بلکه در معیاری است که قرار است میان ضرورت توسعه شهری و مسئولیت حفاظت از یک میراث جهانی برقرار شود.
شنیده‌ها از احتمال تأیید عبور مشروط مترو حکایت دارد؛ نتیجه‌ای که تا زمان انتشار رسمی مستندات، نمی‌توان آن را قطعی دانست. اما اگر مطالعات به این جمع‌بندی برسند که عبور با رعایت ضوابط ایمنی و حفاظتی امکان‌پذیر است، پرسش اصلی تازه آغاز می‌شود: این اطمینان بر چه شواهدی استوار است و چه چیزی را تضمین می‌کند؟
مسئله، مخالفت با مترو نیست. مسئله این است که در پرونده‌ای با چنین حساسیتی، «امکان عبور» نباید با «تضمین حفاظت» یکی گرفته شود.
مسجد جامع عتیق اصفهان صرفاً بنایی تاریخی در مسیر یک پروژه عمرانی نیست. این مجموعه که در سال ۲۰۱۲ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد، بازتاب دوازده قرن تحول معماری اسلامی است؛ مجموعه‌ای که گنبدهای شاخص، چهار ایوان و لایه‌های تاریخی آن، ارزش‌هایی فراتر از یک سازه منفرد دارند. یونسکو نیز در ارزیابی این اثر، آسیب‌پذیری یکپارچگی آن در برابر پروژه‌های توسعه‌ای پیرامون را مورد تأکید قرار داده و ارزیابی جامع تأثیرات میراثی را ضروری دانسته است.
مسئله فقط ترک‌خوردن دیوار نیست
در ارزیابی خطر عبور مترو از مجاورت آثار تاریخی، نمی‌توان تنها به احتمال فروریزی یا مشاهده ترک‌های آشکار بسنده کرد. نشست زمین، تغییرشکل‌های سازه‌ای، ارتعاش ناشی از حفاری و حرکت قطارها، وضعیت آب زیرزمینی و پیامدهای بلندمدت بهره‌برداری، بسته به شرایط واقعی پروژه، از جمله موضوعاتی هستند که باید بررسی شوند.
پژوهشی منتشرشده در سال ۲۰۲۵ در نشریه «Heritage»، با تمرکز بر ارزیابی تأثیر پروژه‌های توسعه شهری بر مسجد جامع اصفهان، خطرهای بالقوه مرتبط با خط ۲ مترو را نیز بررسی کرده است. این پژوهش به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که مسیر فعلی حتماً به مسجد آسیب خواهد زد؛ اما نشان می‌دهد چرا ارزیابی این پرونده را نمی‌توان به یک اعلام کلی درباره رعایت ضوابط تقلیل داد.
پرسش این است: آیا مطالعات نهایی، وضعیت موجود بناها را مستند کرده‌اند؟ آیا سناریوهای مختلف خطر، عدم‌قطعیت‌های فنی و آثار احتمالی در دوره بهره‌برداری را سنجیده‌اند؟ آیا محدوده بررسی فقط تونل را در بر می‌گیرد یا ایستگاه‌ها، عملیات اجرایی و پهنه احتمالی تأثیر بر آثار تاریخی پیرامون را نیز شامل می‌شود؟
تأیید کارشناسی؛ پایان پرسش یا آغاز مسئولیت؟
بر اساس گزارشی که در مردادماه ۱۴۰۵ درباره این پرونده منتشر شد، امیر کرم‌زاده، مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان، از راستی‌آزمایی مستقل مطالعات و بررسی احتمال آسیب به بناهای تاریخی سخن گفته بود. در همان گزارش، بر ضرورت توجه به شرایط ویژه مسجد جامع و پایش آثار احتمالی پروژه پس از بهره‌برداری نیز تأکید شده بود.
اکنون افکار عمومی حق دارد بداند نتیجه این راستی‌آزمایی چیست، چه نهادی آن را انجام داده، مبنای علمی تصمیم چه بوده و محدودیت‌های احتمالی تأیید پروژه کدام‌اند.
اگر عبور ایمن تشخیص داده شده است، چرا خلاصه‌ای روشن و قابل ارزیابی از روش مطالعات، نتایج اصلی، آستانه‌های هشدار و تعهدات حفاظتی منتشر نشود؟ اگر تأیید مشروط است، شروط دقیق آن چیست؟ چه نهادی بر اجرای شروط نظارت می‌کند و در صورت مشاهده تغییرات نگران‌کننده، چه کسی اختیار توقف عملیات را دارد؟
اعتماد عمومی با تکرار عبارت‌هایی مانند رعایت ضوابط و تأیید کارشناسی شکل نمی‌گیرد؛ با ارائه شواهد، روشن‌کردن مسئولیت‌ها و امکان راستی‌آزمایی شکل می‌گیرد.
تضمین باید از روی کاغذ به میدان برسد
حتی دقیق‌ترین مطالعات نیز جایگزین نظارت مستمر بر اجرای پروژه نیستند. اگر مسیر فعلی تأیید شود، پایش پیش از اجرا، حین ساخت و در دوره بهره‌برداری باید متناسب با شرایط واقعی بناها طراحی شود؛ آستانه‌های هشدار، شیوه انتشار نتایج و سازوکار توقف یا اصلاح عملیات نیز باید از پیش روشن باشند.
از سوی دیگر، آیا گزینه‌های جایگزین مسیر و روش‌های کاهش خطر به‌صورت شفاف مقایسه شده‌اند؟ آیا هزینه و فایده هر گزینه، نه فقط از منظر حمل‌ونقل، بلکه با لحاظ مسئولیت حفاظت از میراث جهانی سنجیده شده است؟ پاسخ به این پرسش‌ها می‌تواند نشان دهد تصمیم نهایی حاصل یک ارزیابی جامع بوده یا صرفاً انتخاب یک گزینه اجرایی.
اصفهان به حمل‌ونقل عمومی کارآمد نیاز دارد؛ اما توسعه پایدار شهری زمانی معنا پیدا می‌کند که هزینه‌های آن، از جمله خطرهای احتمالی برای میراث تاریخی، دقیق و مسئولانه ارزیابی شوند.
تصمیم شورای پایگاه‌های میراث جهانی نباید صرفاً به یک موافقت یا مخالفت اداری ختم شود. این تصمیم باید همراه با دلایل روشن، اسناد قابل ارزیابی، تعهدات اجرایی و سازوکار پاسخ‌گویی باشد.
مسجد جامع عتیق نه به مخالفت بی‌دلیل با توسعه نیاز دارد و نه به اطمینان‌بخشی بی‌سند. آنچه در این پرونده ضرورت دارد، تصمیمی است که بتوان مبنای علمی آن را سنجید و اجرای تعهداتش را در سال‌های آینده پیگیری کرد.
مجوز عبور، اگر صادر شود، پایان مسئولیت نیست؛ آغاز آزمون واقعی حفاظت است.