از رنج تاکستان تا قیمت‌های ناچیز؛ قصه پرغصه باغداران دراقانلو
بجنورد- باغداران دراقانلو پس از یک سال زحمت، حالا با آسیب محصول، محدودیت صادرات و خرید انگور کیلویی ۵۰ هزار تومان، با روزهای تلخ فروش دست‌وپنجه نرم می‌کنند.
سفیر ارجان گروه استان‌ها؛ فصل برداشت انگور برای باغداران روستای دراقانلو، فصلی است که باید پایان ماه‌ها تلاش و آغاز روزهای آرامش و جبران هزینه‌های یک سال گذشته باشد؛ روزهایی که کشاورز پس از ماه‌ها مراقبت از تاکستان، رسیدگی به درختان، سم‌پاشی، آبیاری و تحمل هزینه‌های مختلف، چشم‌انتظار فروش محصول خود می‌ماند تا بتواند بخشی از درآمد سالانه خانواده را تأمین کند و برای ادامه فعالیت در سال آینده برنامه‌ریزی داشته باشد.
اما امسال برای شماری از باغداران دراقانلو، روزهای برداشت آن‌طور که انتظار می‌رفت پیش نمی‌رود. خوشه‌های انگور که حاصل یک سال کار و سرمایه‌گذاری هستند، در شرایطی به مرحله برداشت رسیده‌اند که بازار فروش با مشکلات متعددی مواجه است و باغداران از پایین بودن قیمت خرید، افزایش عرضه محصول، دشواری‌های صادراتی و نگرانی از شرایط جوی گلایه دارند؛ مشکلاتی که در کنار آسیب‌دیدن بخشی از محصول، نگرانی‌ها درباره بازگشت سرمایه و تأمین هزینه‌های زندگی را دوچندان کرده است.
زحمات باغداران در برابر قیمت پیشنهادی خریداران رنگ می‌بازد؛
در میان باغ‌های این روستا، کشاورزانی حضور دارند که می‌گویند با وجود انجام سم‌پاشی‌ها و رسیدگی‌های لازم، بخشی از محصولشان دچار آسیب شده و آنچه از انگور باقی مانده نیز در بازار با قیمت‌هایی خریداری می‌شود که از نگاه آنان، تناسبی با هزینه‌های تولید ندارد. آنان برای به بار نشستن باغ‌هایشان ماه‌ها تلاش کرده‌اند، اما اکنون در مرحله فروش با شرایطی روبه‌رو هستند که گویی تمام آن زحمات در برابر قیمت پیشنهادی خریداران رنگ می‌بازد.
از سوی دیگر، نگرانی از تغییرات جوی، احتمال سرمای زودرس و گمانه‌زنی‌ها درباره تأثیر پدیده ال‌نینو سبب شده است شماری از باغداران برای جلوگیری از خسارت احتمالی، برداشت محصول را زودتر از موعد معمول آغاز کنند. تصمیمی که از یک سو با هدف حفظ محصول و جلوگیری از زیان بیشتر گرفته می‌شود و از سوی دیگر، در صورت عرضه هم‌زمان حجم زیادی از انگور به بازار، می‌تواند فشار بیشتری بر قیمت‌ها وارد کند.
در چنین شرایطی، باغداران از خرید انگور با قیمت حدود کیلویی ۵۰ هزار تومان توسط برخی دلالان محلی گلایه دارند؛ قیمتی که به گفته آنان، حتی نمی‌تواند تصویر روشنی از ارزش واقعی محصول و هزینه‌های صرف‌شده برای تولید آن ارائه دهد. کشاورزانی که تمام سال را درگیر نگهداری باغ بوده‌اند، حالا نگران‌اند که محصولشان پیش از آنکه به درآمدی قابل قبول تبدیل شود، به دلیل شرایط نامناسب بازار و نگرانی از خراب شدن، با قیمتی پایین از دستشان خارج شود.
باغداران دراقانلو معتقدند نبود بازار مناسب برای جذب محصول، محدودیت مسیرهای صادراتی و بسته بودن برخی مرزها، در کنار افزایش عرضه انگور، شرایطی ایجاد کرده است که دست خریداران را برای تعیین قیمت بازتر گذاشته و قدرت چانه‌زنی تولیدکنندگان را کاهش داده است. بخشی از محصول نیز به سردخانه‌ها منتقل شده، اما این راهکار به‌تنهایی نمی‌تواند نگرانی کشاورزانی را برطرف کند که برای برداشت و فروش محصول خود، زمان و منابع محدودی در اختیار دارند.
آنچه امروز دراقانلو را به یکی از نمونه‌های قابل تأمل مشکلات بازار محصولات کشاورزی تبدیل می‌کند، تنها پایین بودن قیمت انگور نیست؛ بلکه فاصله‌ای است که میان هزینه تولید، ارزش محصول و درآمد نهایی باغدار ایجاد شده است. فاصله‌ای که اگر برای کاهش آن چاره‌ای اندیشیده نشود، می‌تواند انگیزه تولید را تضعیف کند و کشاورز را برای ادامه فعالیت در سال‌های آینده با تردید مواجه سازد.
وقتی حاصل یک سال زحمت به قیمت روز بازار گره می‌خورد
باغداری از آن دسته فعالیت‌هایی است که در آن، بخش زیادی از هزینه‌ها پیش از رسیدن محصول به بازار پرداخت می‌شود. باغدار باید از ابتدای فصل رشد تا زمان برداشت، برای آبیاری، تأمین کود و سموم، مراقبت از درختان، مقابله با آفات و بیماری‌ها و در نهایت برداشت و انتقال محصول هزینه کند؛ هزینه‌هایی که در بسیاری از موارد با افزایش قیمت نهاده‌ها و دستمزدها سنگین‌تر می‌شوند.
در تمام این مدت، کشاورز امید دارد محصول نهایی بتواند هزینه‌های صرف‌شده را جبران کند و درآمدی برای گذران زندگی و ادامه فعالیت به همراه داشته باشد. با این حال، قیمت فروش انگور به عوامل متعددی وابسته است که همه آن‌ها در اختیار تولیدکننده نیست؛ از میزان عرضه و تقاضا گرفته تا وضعیت حمل‌ونقل، دسترسی به بازارهای مصرف، امکان صادرات، کیفیت محصول و قدرت خریداران عمده.
باغداران دراقانلو می‌گویند با وجود آنکه برای حفظ محصول خود از روش‌های معمول مراقبت و سم‌پاشی استفاده کرده‌اند، بخشی از انگورهایشان آسیب دیده است. چنین شرایطی برای باغداری که از پیش هزینه‌های تولید را پرداخت کرده، به معنای کاهش احتمالی درآمد در مرحله‌ای است که انتظار دارد نتیجه زحماتش را دریافت کند.
کشاورز نمی‌تواند هزینه‌های پرداخت‌شده را متناسب با میزان فروش کاهش دهد؛
در واقع، کشاورز نمی‌تواند هزینه‌های پرداخت‌شده را متناسب با میزان فروش کاهش دهد. هزینه آبیاری، نهاده‌های کشاورزی و بسیاری از مخارج نگهداری باغ، پیش از برداشت انجام شده‌اند و اکنون باید از محل درآمد حاصل از فروش محصول جبران شوند. وقتی محصول آسیب می‌بیند یا با قیمت پایین خریداری می‌شود، این هزینه‌ها همچنان باقی می‌مانند و فشار اقتصادی بیشتری بر خانواده باغدار وارد می‌کنند.
از همین رو، نگرانی تولیدکنندگان تنها به فروش امروز و فردای انگور محدود نمی‌شود؛ آنان باید به هزینه‌های زندگی، مخارج خانوار و تأمین سرمایه مورد نیاز برای نگهداری باغ در فصل آینده نیز فکر کنند. اگر درآمد حاصل از فروش محصول نتواند این هزینه‌ها را پوشش دهد، ادامه باغداری به فعالیتی پرریسک‌تر تبدیل خواهد شد.
انگور کیلویی ۵۰ هزار تومان؛ گلایه باغداران از قیمت خرید
یکی از مهم‌ترین موضوعاتی که این روزها به گلایه باغداران دراقانلو تبدیل شده، خرید انگور با قیمت حدود کیلویی ۵۰ هزار تومان توسط برخی دلالان محلی است؛ قیمتی که از نگاه تولیدکنندگان، با زحمات و هزینه‌های صرف‌شده برای تولید محصول همخوانی ندارد.
باغداران معتقدند وقتی برای یک سال نگهداری از باغ هزینه می‌کنند و زمان زیادی را به مراقبت از درختان اختصاص می‌دهند، انتظار دارند در زمان برداشت بتوانند محصول خود را با قیمتی منصفانه به فروش برسانند؛ اما در شرایط فعلی، افزایش عرضه و محدود بودن گزینه‌های فروش، قدرت انتخاب آنان را کاهش داده است.
در بازار محصولات کشاورزی، زمان فروش اهمیت زیادی دارد. انگور محصولی فسادپذیر است و باغدار نمی‌تواند در همه شرایط برداشت را به تعویق بیندازد یا محصول را برای مدت طولانی در فضای نامناسب نگهداری کند. از سوی دیگر، اگر امکان استفاده از سردخانه یا دسترسی به خریداران دیگر فراهم نباشد، کشاورز ناچار است در مدت کوتاهی برای فروش محصول تصمیم بگیرد.
در چنین وضعیتی، برخی خریداران محلی می‌توانند از شرایط اضطراری باغدار برای پیشنهاد قیمت پایین‌تر استفاده کنند؛ موضوعی که به گفته کشاورزان، احساس بی‌عدالتی در بازار را تشدید کرده است. آنان می‌گویند محصولی که با تلاش خودشان به دست آمده، در مرحله فروش با قیمتی تعیین می‌شود که سهم قابل توجهی از هزینه‌های انجام‌شده را پوشش نمی‌دهد.
از نگاه باغداران، مسئله اصلی صرفاً حضور دلالان در بازار نیست؛ بلکه نبود گزینه‌های کافی برای فروش مستقیم، محدود بودن دسترسی به بازارهای بزرگ‌تر و ضعف قدرت چانه‌زنی تولیدکننده است که شرایط را دشوار می‌کند. اگر باغدار بتواند محصول خود را به خریداران متنوع‌تری عرضه کند، امکان مقایسه قیمت‌ها و انتخاب شرایط مناسب‌تر را خواهد داشت؛ اما وقتی راه‌های فروش محدود باشد، تصمیم‌گیری بیشتر تحت تأثیر فوریت برداشت و نگرانی از فساد محصول قرار می‌گیرد.
باغداران دراقانلو خواستار آن هستند که برای فروش محصولشان سازوکاری فراهم شود تا قیمت خرید، متناسب‌تر با هزینه‌های تولید و شرایط بازار باشد و تولیدکننده مجبور نشود برای جلوگیری از خراب شدن انگور، به هر قیمت پیشنهادی تن بدهد.
ترس از سرمای زودرس؛ چرا برداشت انگور جلو افتاده است؟
یکی دیگر از نگرانی‌های مطرح‌شده از سوی باغداران، احتمال تغییرات جوی و بروز سرمای زودرس است. به گفته آنان، نگرانی از شرایط آب‌وهوایی و گمانه‌زنی‌ها دربار ه پدیده ال‌نینو موجب شده برخی کشاورزان برای کاهش خطر آسیب‌دیدن محصول، زودتر از زمان مورد انتظار برداشت را آغاز کنند.
برای باغدار، تصمیم درباره زمان برداشت اهمیت زیادی دارد. برداشت زودهنگام ممکن است در برخی شرایط راهی برای کاهش خطر خسارت باشد، اما از سوی دیگر، اگر بازار آمادگی جذب حجم بالای محصول را نداشته باشد، می‌تواند به افزایش عرضه در مدت کوتاه و تشدید رقابت میان فروشندگان منجر شود.
هنگامی که تعداد زیادی از باغداران در یک بازه زمانی محصول خود را روانه بازار می‌کنند، خریداران با حجم بیشتری از انگور روبه‌رو می‌شوند. در چنین شرایطی، اگر تقاضا به همان نسبت افزایش پیدا نکند یا مسیرهای صادراتی و بازارهای مصرف با محدودیت مواجه باشند، فشار عرضه می‌تواند زمینه کاهش قیمت خرید را فراهم کند.
در این میان، باغدار با انتخابی دشوار مواجه می‌شود؛ از یک طرف، نگرانی از ماندن محصول روی درخت و احتمال خسارت ناشی از شرایط جوی وجود دارد و از طرف دیگر، فروش فوری محصول با قیمت پایین ممکن است بخش قابل توجهی از درآمد مورد انتظار را از بین ببرد.
البته وقوع سرمای زودرس و میزان تأثیر احتمالی پدیده ال‌نینو بر باغ‌های منطقه، موضوعی است که باید با اطلاعات رسمی هواشناسی و نظر کارشناسان کشاورزی بررسی شود. با این حال، صرف‌نظر از پیش‌بینی نهایی شرایط جوی، نگرانی باغداران نشان می‌دهد که آنان در زمان برداشت به اطلاعات دقیق، راهنمایی کارشناسی و امکان مدیریت بهتر فروش محصول نیاز دارند.
اگر اطلاعات هواشناسی به‌موقع در اختیار کشاورزان قرار گیرد و توصیه‌های تخصصی درباره زمان برداشت و مراقبت از محصول ارائه شود، باغدار می‌تواند با آگاهی بیشتری تصمیم بگیرد و از تصمیم‌های شتاب‌زده ناشی از نگرانی و شایعات احتمالی جلوگیری کند.
آسیب محصول با وجود سم‌پاشی و رسیدگی
بخشی دیگر از گلایه باغداران دراقانلو به آسیب‌دیدن محصول با وجود سم‌پاشی و رسیدگی‌های انجام‌شده مربوط می‌شود. آنان می‌گویند برای حفظ کیفیت انگور و جلوگیری از خسارت، در طول فصل هزینه کرده‌اند و مراقبت‌های لازم را انجام داده‌اند، اما در نهایت همه محصول به کیفیت مورد انتظار نرسیده است.
آسیب‌دیدن محصول در هر مرحله از تولید می‌تواند پیامدهای اقتصادی داشته باشد. انگوری که کیفیت مطلوب خود را از دست می‌دهد، ممکن است برای برخی بازارها یا مصارف با محدودیت فروش مواجه شود و در نتیجه، باغدار نتواند آن را با همان قیمت محصول باکیفیت عرضه کند.
در چنین شرایطی، اگر بازار نیز با افت قیمت مواجه باشد، فشار مضاعفی بر کشاورز وارد می‌شود؛ زیرا از یک طرف ممکن است بخشی از محصول قابلیت فروش با قیمت مناسب را از دست داده باشد و از طرف دیگر، برای فروش محصول سالم نیز با نرخ‌های پایین پیشنهادی روبه‌رو شود.
بررسی دقیق علت آسیب‌دیدگی انگورهای منطقه، میزان خسارت و راهکارهای پیشگیری از تکرار آن، نیازمند حضور کارشناسان جهاد کشاورزی و ارزیابی میدانی باغ‌هاست. تشخیص اینکه چه عواملی در آسیب محصول نقش داشته‌اند، می‌تواند به ارائه توصیه‌های مناسب برای فصل‌های آینده کمک کند.
از سوی دیگر، در شرایطی که کشاورز با هزینه‌های بالا و درآمد نامطمئن روبه‌روست، دسترسی به آموزش‌های تخصصی، مشاوره درباره زمان و شیوه صحیح سم‌پاشی و مدیریت آفات و بیماری‌ها اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. حمایت کارشناسی در این حوزه می‌تواند به کاهش خسارت و افزایش کیفیت محصول کمک کند؛ هرچند حل مشکلات بازار فروش نیز باید هم‌زمان در دستور کار قرار گیرد.
بازار پر از انگور؛ صادرات محدود و سردخانه‌هایی که پاسخگوی همه نیستند
باغداران دراقانلو یکی از عوامل مهم افت قیمت را افزایش عرضه انگور در بازار و دشواری‌های مربوط به صادرات عنوان می‌کنند. به گفته آنان، بسته بودن برخی مرزها و محدود شدن مسیرهای صادراتی، دسترسی محصول به بازارهای بیرونی را دشوار کرده و در شرایطی که حجم تولید بالاست، فشار بیشتری بر بازار داخلی وارد شده است.
محصولات کشاورزی زمانی می‌توانند برای تولیدکننده درآمد مناسبی ایجاد کنند که میان میزان تولید، ظرفیت بازار مصرف و امکان عرضه در زمان مناسب تعادل وجود داشته باشد. اگر محصول تولیدشده بیش از ظرفیت جذب بازار داخلی باشد و مسیرهای صادراتی نیز با محدودیت مواجه شوند، احتمال کاهش قیمت خرید از تولیدکننده افزایش می‌یابد.
در چنین شرایطی، بخشی از انگور به سردخانه‌ها منتقل می‌شود تا از عرضه هم‌زمان همه محصول جلوگیری شود یا فروش آن به زمان دیگری موکول شود. با این حال، استفاده از سردخانه به امکانات، هزینه و برنامه‌ریزی نیاز دارد و نمی‌توان انتظار داشت همه باغداران به یک اندازه از این ظرفیت برخوردار باشند.
هزینه انتقال محصول، نگهداری در سردخانه و فروش در زمان مناسب، عواملی هستند که باید در محاسبات اقتصادی باغدار در نظر گرفته شوند. افزون بر این، نگهداری محصول به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که قیمت در آینده افزایش یابد؛ زیرا وضعیت بازار، میزان عرضه و تقاضا و شرایط فروش همچنان بر درآمد نهایی تأثیر می‌گذارند.