شهر سوخته سیستان، میراثی کهن با رازهای شگفت‌انگیز
شهر سوخته سیستان، میراثی پنج هزار ساله از شکوه تمدن ایرانی و جلوه‌ای از نبوغ مردمان این سرزمین در شهرسازی، پزشکی، هنر و تجارت است.
میراث آریا: سیستان و بلوچستان از دیرباز یکی از مناطق مهم شکل‌گیری و تداوم استقرارهای انسانی بوده و شواهد باستان‌شناختی، پیشینه حضور انسان در این منطقه را به دوره‌های بسیار کهن بازمی‌گرداند.
شهر سوخته سیستان با قدمتی بیش از ۵ هزار سال، هزاران سال پیش از شکل‌گیری بسیاری از کشورهای مدعی قدرت در جهان امروز، به‌ویژه آمریکا با پیشینه‌ای حدود ۴۰۰ ساله، مهد تمدن، نخبگی و تعامل فرهنگی بوده است؛ شهری که دستاوردهای آن در پزشکی، هنر، تجارت و هم‌زیستی اقوام، تصویری شگفت‌انگیز از شکوه تمدن ایران باستان به نمایش می‌گذارد.
مدیر پایگاه شهر سوخته سیستان با اشاره به شواهد فرهنگی لادیز در منطقه تفتان اظهار کرد: ابزارهای سنگی به‌دست‌آمده از این منطقه، از جمله شواهد مهم شناخت زندگی انسان در دوران پیش از تاریخ به شمار می‌روند و نشان می‌دهند که این سرزمین از دوره‌های کهن محل حضور و فعالیت جوامع انسانی بوده است.
حسین سرحدی با بیان اینکه شکل‌گیری استقرارهای بزرگ انسانی در گذشته ارتباط مستقیمی با منابع آب و زمین‌های حاصلخیز داشته است، اظهار کرد: در بخش‌هایی از فلات ایران، از جمله خوزستان، سیستان، کرمان و دشت گرگان، وجود رودخانه‌های دائمی و منابع آبی مناسب، زمینه شکل‌گیری و گسترش جوامع انسانی را فراهم کرده است.
سیستان؛ زمینه شکل‌گیری تمدن‌های کهن
مدیر پایگاه شهر سوخته سیستان ادامه داد: سیستان از این نظر اهمیت ویژه‌ای دارد که در هزاره سوم پیش از میلاد، استقرارهای شهرنشینی و مراکز تمدنی مهمی در آن شکل گرفتند. شهر سوخته یکی از شاخص‌ترین این محوطه‌هاست و در کنار آن، محوطه‌ها و حوزه‌های تمدنی دیگری مانند بمپور، هلیل‌رود و جازموریان نیز در شناخت پیشینه تمدنی جنوب شرق ایران اهمیت دارند.
اوی تصریح کرد: بر اساس مطالعات و تاریخ‌گذاری‌های باستان‌شناختی، پیشینه شهر سوخته به حدود ۳ هزار و ۵۰۰ سال پیش از میلاد بازمی‌گردد؛ بنابراین، این محوطه بیش از پنج هزار سال قدمت دارد و در سال ۲۰۱۴ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.
موقعیت جغرافیایی؛ عامل رونق تجارت در شهر سوخته
عضو هیئت علمی گروه باستان‌شناسی دانشگاه زابل با اشاره به موقعیت جغرافیایی سیستان گفت: این منطقه در میان حوزه‌های تمدنی مهمی همچون بین‌النهرین، ایلام، جیرفت، آسیای مرکزی، حوزه سند و شبه‌قاره هند قرار داشت و همین موقعیت، زمینه ارتباطات فرهنگی و تجاری میان جوامع مختلف را فراهم می‌کرد.
اوی افزود: وجود رودخانه هیرمند، دشت‌های حاصلخیز و امکان تولید محصولات کشاورزی، از عوامل مهم رونق اقتصادی سیستان در دوره‌های تاریخی بود. ظرفیت کشاورزی این منطقه به‌اندازه‌ای اهمیت داشت که سیستان در دوره‌هایی به‌عنوان یکی از مراکز مهم تأمین غلات شناخته می‌شد.
سرحدی خاطرنشان کرد: قرارگرفتن سیستان در مسیرهای ارتباطی میان شرق و غرب، موجب شد این منطقه به یکی از کانون‌های رفت‌وآمد تجار و گروه‌های انسانی تبدیل شود. در چنین شرایطی، کالاها، اندیشه‌ها، مهارت‌ها و تجربه‌های فرهنگی میان جوامع مختلف مبادله می‌شدند و همین ارتباطات به رشد و شکوفایی شهر سوخته کمک کرد.
مدیر پایگاه شهر سوخته ادامه داد: تاریخ شکل‌گیری این شهر از ۳ هزار و ۲۰۰ پیش از میلاد و بر اساس پژوهش‌های جدید تا ۳ هزار و ۵۰۰ پیش از میلاد برآورد می‌شود. شهر سوخته به دلیل حجم گسترده مهاجرت‌ها، به جامعه‌ای چندملیتی تبدیل شده بود و شواهد حضور تجار با پیشینه‌های مختلف در این محوطه کاملاً مشهود است. نکته قابل‌تأمل در تحلیل ساختار این جامعه چندملیتی، وجود نظم اجتماعی و ساختاری مثال‌زدنی در کنار تنوع قومی است؛ موضوعی که اهمیت شهر سوخته را در مطالعه روابط فرهنگی و اجتماعی جوامع باستانی دوچندان می‌کند.
او با اشاره به تجارت سنگ لاجورد در هزاره سوم پیش از میلاد بیان کرد: لاجورد از جمله مواد ارزشمند مورداستفاده در ساخت زیورآلات و اشیای تزیینی بود که از منابعی در افغانستان امروزی به دست می‌آمد. ورود مواد خام و تبدیل آن‌ها به محصولات هنری و کاربردی، می‌توانست زمینه رونق فعالیت‌های تخصصی و مبادلات تجاری را فراهم کند.
شهر سوخته؛ شهری بزرگ با ساختار اجتماعی پیشرفته
مدیر پایگاه شهر سوخته سیستان با اشاره به وسعت این محوطه باستانی گفت: شهر سوخته در دوره اوج خود، شهری گسترده با ساختارهای اجتماعی و اقتصادی متنوع بود. برآوردهای مطرح‌شده درباره جمعیت آن در برخی دوره‌ها، حدود پنج تا شش هزار نفر را نشان می‌دهد و وسعت محوطه نیز اهمیت آن را در میان مراکز شهرنشینی باستانی آشکار می‌کند.
او ادامه داد: شواهد باستان‌شناختی نشان می‌دهد که شهر سوخته از بخش‌های مختلفی از جمله محدوده‌های مسکونی، فضاهای مرتبط با فعالیت‌های تولیدی و صنعتی و گورستان برخوردار بوده است. همچنین، وجود شواهدی از فعالیت‌های تخصصی و تولید اشیای گوناگون، از سازمان‌یافتگی اقتصادی و اجتماعی این شهر حکایت دارد.
سرحدی تأکید کرد: بررسی چنین محوطه‌ای نشان می‌دهد که شهر سوخته صرفاً محل سکونت گروهی از انسان‌ها نبوده، بلکه جامعه‌ای با تقسیم فعالیت‌ها، مهارت‌های تخصصی، روابط اقتصادی و ظرفیت‌های فرهنگی گسترده به شمار می‌رفته است.
شهر سوخته؛ نمونه‌ای از هم‌زیستی و تعامل فرهنگی
عضو هیئت علمی گروه باستان‌شناسی دانشگاه زابل یکی از ویژگی‌های مهم شهر سوخته را امکان بررسی روابط میان گروه‌های انسانی با پیشینه‌های فرهنگی متفاوت دانست و گفت: موقعیت جغرافیایی این شهر، آن را در معرض ارتباط با حوزه‌های تمدنی گوناگون قرار داده بود و شواهد باستان‌شناختی می‌تواند به شناخت ابعاد این تعاملات کمک کند.
او افزود: بررسی شیوه‌های تدفین، ساختار گورستان و اشیای به‌دست‌آمده از کاوش‌ها، اطلاعات ارزشمندی درباره زندگی اجتماعی و باورهای مردم شهر سوخته در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد. تنوع برخی شواهد فرهنگی و نبود مرزبندی آشکار در بخش‌هایی از گورستان، از موضوعاتی است که می‌تواند در مطالعه روابط اجتماعی این جامعه موردتوجه قرار گیرد.
سرحدی با اشاره به یافته‌های باستان‌شناختی این محوطه بیان کرد: تاکنون در مجموعه یافته‌های شناخته‌شده شهر سوخته، شواهد شاخصی از ابزارهای جنگی که بتوان بر اساس آن‌ها این محوطه را یک مرکز نظامی معرفی کرد، به دست نیامده است. این موضوع در کنار سایر شواهد، زمینه بررسی بیشتر درباره ماهیت روابط اجتماعی و شیوه زندگی مردم این شهر را فراهم می‌کند.
از پویانمایی باستانی تا هنر معرق
مدیر پایگاه شهر سوخته با اشاره به یافته‌های شاخص این محوطه اظهار کرد: یکی از موضوعات جالب توجه در شهر سوخته، وجود اثری تصویری بر روی ظرف سفالی است که در آن، حرکت یک بز در چند مرحله به تصویر کشیده شده است. با چرخاندن ظرف، توالی تصاویر می‌تواند نوعی احساس حرکت ایجاد کند؛ ویژگی‌ای که در مطالعات عمومی از آن با عنوان نمونه‌ای از پویانمایی اولیه یاد می‌شود.
او افزود: این اثر نشان‌دهنده ظرفیت‌های هنری و خلاقیت تصویری صنعتگران آن دوره است و اهمیت بررسی دقیق‌تر آثار هنری در شناخت توانایی‌های فکری و مهارتی جوامع باستانی را نشان می‌دهد.
سرحدی با اشاره به شواهد مرتبط با هنرهای تزئینی بیان کرد: در شهر سوخته نمونه‌هایی از آثار چوبی و اشیای ساخته‌شده با مهارت‌های فنی و هنری کشف شده است. برخی از این یافته‌ها، از جمله شانه‌های چوبی دارای تزئینات، در بررسی پیشینه هنرهای ظریف و شیوه‌های ساخت اشیای تزئینی اهمیت دارند.
جراحی جمجمه و چشم مصنوعی؛ نشانه‌ای از دانش درمانی در شهر سوخته
عضو هیئت علمی گروه باستان‌شناسی دانشگاه زابل با اشاره به شواهد پزشکی در این محوطه گفت: یکی از یافته‌های مهم شهر سوخته، شواهد جراحی جمجمه بر روی بقایای یک دختر نوجوان است که به گفته پژوهشگران، با هدف درمان عارضه‌ای مرتبط با تجمع مایع در جمجمه انجام شده بود.
او افزود: بررسی بقایای اسکلتی این فرد نشان داده است که پس از انجام عمل جراحی، نشانه‌هایی از رشد مجدد استخوان در محل جراحی وجود داشته است؛ موضوعی که بیانگر زنده ماندن فرد برای مدتی پس از انجام این اقدام درمانی است.
سرحدی ادامه داد: این یافته از جنبه تاریخ پزشکی اهمیت دارد، زیرا نشان می‌دهد مردم آن دوره، با وجود محدودیت‌های دانش و ابزارهای پزشکی در مقایسه با امروز، به مشاهده بیماری‌ها و تلاش برای درمان آن‌ها می‌پرداختند.
او همچنین با اشاره به کشف چشم مصنوعی در شهر سوخته بیان کرد: این اثر از دیگر یافته‌های شناخته‌شده محوطه است که توانایی صنعتگران در ساخت اشیای کاربردی و تزئینی را نشان می‌دهد. بررسی ویژگی‌های ساختاری و مواد به‌کاررفته در چنین آثاری می‌تواند اطلاعات بیشتری درباره مهارت‌های فنی، نیازهای اجتماعی و جایگاه افراد در جامعه آن روزگار فراهم کند.
دقت در اندازه‌گیری و مهارت‌های فنی
سرحدی با اشاره به برخی ابزارها و آثار کشف‌شده در شهر سوخته اظهار کرد: وجود ابزارهای اندازه‌گیری دقیق و اشیای ساخته‌شده با مهارت بالا، از موضوعات مهم در شناخت دانش فنی و توانایی‌های محاسباتی ساکنان این شهر است.
او افزود: ساخت آثار هنری ظریف، تولید اشیای کاربردی و انجام اقداماتی مانند جراحی، نیازمند تجربه، مشاهده و انتقال مهارت بوده است. کنار هم قرار دادن این شواهد نشان می‌دهد که جامعه شهر سوخته در حوزه‌های مختلف، از تولید و هنر تا شناخت بدن انسان و فعالیت‌های فنی، ظرفیت‌های قابل توجهی داشته است.
بازی‌های فکری شهرسوخته؛ بازتابی از زندگی اجتماعی مردم
مدیر پایگاه شهر سوخته با اشاره به آثار مرتبط با بازی‌های فکری بیان کرد: یافته‌های مربوط به تخته‌ها و مهره‌های بازی، از دیگر جنبه‌های قابل توجه زندگی اجتماعی در این محوطه به شمار می‌روند. این آثار می‌توانند به شناخت سرگرمی‌ها، روابط اجتماعی و شیوه گذران اوقات فراغت در جامعه باستانی کمک کنند.
او افزود: بررسی بازی‌های باستانی تنها به شناخت سرگرمی محدود نمی‌شود، بلکه می‌تواند اطلاعاتی درباره الگوهای تعامل اجتماعی، مهارت‌های فکری و ارتباط میان محوطه‌های مختلف در اختیار پژوهشگران قرار دهد.
سرحدی با اشاره به ادامه مطالعات باستان‌شناختی در منطقه خاطرنشان کرد: در بررسی‌ها و کاوش‌های سال‌های اخیر، یافته‌هایی مرتبط با گونه‌های متفاوت بازی نیز شناسایی شده است که مطالعه و تحلیل آن‌ها می‌تواند به شناخت بهتر این بخش از زندگی مردم شهر سوخته کمک کند.
بخش عمده‌ای از رازهای شهر سوخته همچنان ناشناخته است
عضو هیات علمی گروه باستان‌شناسی دانشگاه زابل در بخش دیگری از این گفت‌وگو با تأکید بر ضرورت تداوم کاوش‌ها گفت: یافته‌های شناخته‌شده شهر سوخته تنها بخشی از ظرفیت‌های علمی و فرهنگی این محوطه را آشکار کرده‌اند و هنوز بخش بزرگی از اطلاعات مربوط به ساختارهای شهری، زندگی اجتماعی، فناوری‌ها و روابط فرهنگی آن نیازمند پژوهش بیشتر است.
او افزود: هر مرحله از کاوش‌های باستان‌شناختی می‌تواند اطلاعات تازه‌ای درباره شیوه زندگی مردم، مهارت‌های فنی، مناسبات اقتصادی و ارتباطات فرهنگی آن‌ها در اختیار پژوهشگران قرار دهد. این‌رو، تداوم کاوش‌های علمی و انتشار نتایج مستند آن‌ها اهمیت فراوانی دارد.