میراث ناملموس و صادرات خدمات ۲ مسیر تازه گردشگری
اصفهان- فعالان گردشگری در نشست مانوین تاکس، از ظرفیت آیین‌ها، مهارت‌های بومی، تولید محتوای تخصصی و خدمات قابل عرضه به بازارهای خارجی برای توسعه کسب‌وکارهای گردشگری سخن گفتند.
سفیر ارجان گروه استان‌ها، کوروش دیباج: گردشگری در شرایطی که محدودیت‌های زیرساختی، نااطمینانی‌های اقتصادی، دشواری‌های حمل‌ونقل و تغییر الگوهای سفر، فعالیت کسب‌وکارهای این حوزه را با چالش روبه‌رو کرده است، بیش از گذشته به بازتعریف شیوه‌های خلق ارزش نیاز دارد. در چنین شرایطی، اتکا به الگوهای سنتی جذب گردشگر به‌تنهایی پاسخگوی نیازهای این صنعت نیست و توسعه محصولات خلاق، بهره‌گیری از ظرفیت‌های دیجیتال، شناخت دقیق بازار و طراحی تجربه‌های متمایز می‌تواند مسیرهای تازه‌ای برای تداوم فعالیت و درآمدزایی ایجاد کند.
از سوی دیگر، گردشگری تنها به ورود گردشگران خارجی یا معرفی جاذبه‌های شناخته‌شده محدود نمی‌شود؛ تولید محتوای معتبر، بازآفرینی ظرفیت‌های میراث ناملموس، طراحی رویدادهای کوچک‌مقیاس، توسعه بازار داخلی و صادرات خدمات تخصصی نیز می‌توانند در زنجیره ارزش این صنعت نقش‌آفرین باشند. تحقق این ظرفیت‌ها، علاوه بر شناخت نیازهای واقعی مخاطبان، به توانایی کسب‌وکارها در آزمودن ایده‌ها، انطباق با تغییرات بازار و تبدیل دانش، مهارت و داشته‌های فرهنگی به محصولات قابل عرضه وابسته است.
در این میان، بررسی نسبت میان فرصت‌ها و تهدیدهای گردشگری از منظر کسب‌وکارهای نوآور، رسانه‌های تخصصی و تجربه فعالان این صنعت، می‌تواند ابعاد متفاوتی از راه‌های توسعه این حوزه را آشکار کند. نشست مانوین تاکس با عنوان «گردشگری؛ فرصت و تهدیدها»، به همت معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری و در حاشیه برگزاری رویداد ملی صنایع خلاق مانوین در اصفهان برگزار شد. در این نشست، فعالان حوزه گردشگری،با مدیریت پنل هدیه مولایی، راهنمای گردشگری، جهانگرد و فعال حوزه گردشگری، به بررسی ظرفیت‌های تازه این صنعت، نقش روایتگری، ضرورت شناخت بازار و امکان درآمدزایی از خدمات خلاق پرداختند.
کسب‌وکارهای گردشگری به‌جای واسطه‌گری، بر تولید محصول تمرکز کنند
مهسا مطهر، راهنما و فعال حوزه گردشگری، با اشاره به فرصت‌های موجود برای ورود نیروهای تازه به این صنعت اظهار کرد: بخشی از فرصت‌های گردشگری از دل تهدیدهای موجود شکل می‌گیرد. محدودیت‌های زیرساختی و دشواری دسترسی جغرافیایی به ایران از جمله چالش‌هایی است که می‌توان در کنار آن، راهکارهای تازه‌ای مانند ارائه مجازی تجربه‌های گردشگری و توسعه پلتفرم‌های محتوایی را دنبال کرد.
وی با اشاره به تجربه شکل‌گیری کسب‌وکارهای دیجیتال در دوران کرونا افزود: در آن دوره، پلتفرم‌هایی در نقاط مختلف جهان ایجاد شدند که امکان مشارکت مجازی در فعالیت‌ها و تجربه‌های گوناگون را فراهم می‌کردند. چنین الگوهایی می‌توانند در گردشگری نیز زمینه‌ساز شکل‌گیری خدمات تازه باشند و بخشی از محدودیت‌های دسترسی را کاهش دهند.
این فعال حوزه گردشگری با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه سنتی به بازار گردشگری بیان کرد: صنعت گردشگری همچنان به نیروهایی نیاز دارد که با رویکردهای نوین وارد این حوزه شوند. برای افرادی که قصد فعالیت در این صنعت را دارند، به‌ویژه کسانی که از مسیرهای حرفه‌ای و تخصصی وارد بازار می‌شوند، فرصت‌های قابل توجهی در حوزه منابع انسانی وجود دارد.
مطهر با اشاره به ظرفیت‌های تولید محتوای گردشگری ادامه داد: در این حوزه با کمبود محتوای تخصصی روبه‌رو هستیم، اما درآمدزایی از تولید محتوا مسئله‌ای جداگانه است و به شناخت مدل کسب‌وکار نیاز دارد. تجربه فعالیت در دو استارتاپ محتوایی نشان می‌دهد که درآمدزایی از این حوزه آسان نیست، اما همچنان می‌توان برای تولید محتوای گردشگری ایران مدل‌های اقتصادی قابل اتکایی طراحی کرد.
وی با اشاره به ظرفیت بازار داخلی گردشگری اظهار کرد: با وجود آمارهای مختلف درباره ورود گردشگران خارجی، باید بررسی کرد که این ورود تا چه اندازه در زنجیره ارزش خدمات گردشگری منعکس شده است. وجود ظرفیت‌های خالی در اقامتگاه‌ها و بخش حمل‌ونقل، در کنار محدودیت‌های اقتصادی گردشگران داخلی، ضرورت طراحی محصولات متناسب با توان پرداخت مردم را برجسته می‌کند.
این راهنمای گردشگری افزود: برگزاری رویدادهای کوتاه‌مدت، کم‌هزینه و تجربه‌محور می‌تواند یکی از راه‌های فعال‌سازی ظرفیت‌های موجود باشد. همچنین درباره گردشگری نسل زد، هنوز شناخت کافی از ترجیحات و شیوه تصمیم‌گیری این گروه وجود ندارد؛ در حالی که طراحی محصولات متناسب با علایق نسل‌های جدید می‌تواند زمینه فعالیت کسب‌وکارهای تازه را فراهم کند.
مطهر با تأکید بر ضرورت توجه به مقیاس و کاربردپذیری صنایع دستی گفت: بسیاری از گردشگران داخلی، به دلایل اقتصادی یا تفاوت سلیقه، امکان خرید محصولات بزرگ و گران‌قیمت صنایع دستی را ندارند. در مقابل، می‌توان محصولات کوچک‌تر و کاربردی را متناسب با نیاز گردشگران طراحی کرد و حتی فرایند تولید آن‌ها را به بخشی از تجربه سفر تبدیل کرد.
وی با اشاره به مفهوم اقتصاد تجربه تصریح کرد: باید فراتر از فروش یک محصول به طراحی تجربه فکر کرد. مشاهده فرایند تولید، مشارکت در بخشی از آن و آشنایی با مهارت‌های محلی می‌تواند برای گردشگر ارزشمند باشد. برای این منظور، لازم نیست هر تجربه الزاماً به تولید فرش، قلمکار یا محصولی پیچیده منتهی شود؛ گاهی یک فعالیت هیجان‌انگیز که امکان تجربه‌ای تازه و همراه بردن یادگاری را فراهم کند، برای مخاطب جذاب است.
این فعال حوزه گردشگری با اشاره به ظرفیت خوراک، آیین‌ها و رویدادهای فرهنگی بیان کرد: می‌توان از تجربه‌های مرتبط با غذا، مراسم محلی و رویدادهای فرهنگی برای طراحی محصولات متنوع استفاده کرد؛ از تجربه‌های سرگرم‌کننده و کوتاه‌مدت تا برنامه‌هایی با محتوای عمیق‌تر. در طراحی این محصولات باید هم‌زمان به ایجاد هیجان و فراهم کردن امکان آرامش توجه داشت.
مطهر با تأکید بر اهمیت تناسب تجربه با انتظارات گردشگر اظهار کرد: گردشگر به دنبال تجربه‌ای متفاوت، اما در عین حال آشنا و قابل اعتماد است. انتظار دارد در کنار مواجهه با فرهنگ و شیوه زندگی متفاوت، خدمات را با استانداردهایی دریافت کند که برایش قابل درک باشد. از این منظر، پیوند مهمان‌نوازی سنتی با استانداردهای حرفه‌ای ارائه خدمات اهمیت پیدا می‌کند.
وی صادرات خدمات را یکی دیگر از زمینه‌های قابل پیگیری در گردشگری دانست و افزود: ایران در حوزه آموزش، مشاوره، استانداردسازی و انتقال مهارت‌های مرتبط با گردشگری ظرفیت‌هایی دارد که می‌توان آن‌ها را در قالب خدمات تخصصی به بازارهای دیگر عرضه کرد. همچنین طراحی بازی‌های محیطی و دیجیتال می‌تواند در توسعه تجربه‌های گردشگری مورد توجه قرار گیرد.
این راهنما با تأکید بر ضرورت یادگیری مستمر برای فعالان گردشگری گفت: فعالان این حوزه باید از تصور برخورداری از تخصص کامل فاصله بگیرند و فرایند یادگیری و ارتقای مهارت را متوقف نکنند. ماندگاری در بازار به توانایی یادگیری، شناخت تجربه‌های گذشته و استفاده از مشاوره تخصصی وابسته است.
مطهر درباره طراحی مدل‌های کسب‌وکار نیز اظهار کرد: ایجاد یک وب‌سایت یا پلتفرم برای دریافت نظر کاربران و کسب درآمد از واسطه‌گری خدمات، به‌خودی‌خود مدل اقتصادی موفقی نیست. چنین طرح‌هایی به برند شناخته‌شده، مدل کسب‌وکار مشخص و شناخت دقیق بازار نیاز دارند. پیش از اجرای ایده‌های مشابه، باید بررسی کرد که نمونه‌های پیشین با چه دلایلی موفق یا ناموفق بوده‌اند.
وی ادامه داد: در شرایط کنونی بازار گردشگری، بهتر است کسب‌وکارها به‌جای تمرکز صرف بر واسطه‌گری، مالکیت محصول یا خدمت مشخصی را در اختیار داشته باشند. این محصول می‌تواند دانش و تجربه یک راهنمای گردشگری، خدمات اقامت، خوراک یا هر خدمت دیگری باشد که برای مخاطب ارزش واقعی ایجاد می‌کند.
این فعال حوزه گردشگری با تأکید بر ضرورت انعطاف‌پذیری در کسب‌وکارها افزود: نباید به ایده اولیه دلبستگی غیرقابل تغییر داشت. فعالان این حوزه باید آمادگی داشته باشند محصول خود را بر اساس تقاضا و سلیقه بازار اصلاح کنند و در صورت نیاز، مسیر تازه‌ای در پیش بگیرند.
مطهر همچنین ارتباطات حرفه‌ای را یکی از عوامل مؤثر در توسعه کسب‌وکار دانست و گفت: شبکه‌سازی در صنایع مختلف اهمیت دارد، اما منظور از آن رابطه مبتنی بر امتیازخواهی نیست؛ بلکه ارتباط عمیق و حرفه‌ای میان افراد است که می‌تواند زمینه همکاری، تبادل تجربه و شکل‌گیری فرصت‌های تازه را فراهم کند.
وی در پایان با تأکید بر اهمیت نگاه انسانی در خدمات گردشگری اظهار کرد: فعالان این صنعت باید هم به انسان‌ها و لذت آن‌ها از سفر توجه داشته باشند و هم به کیفیت خدمت‌رسانی پایبند بمانند. گردشگری حوزه‌ای است که در آن، همراهی با گردشگر و علاقه به ارائه خدمت، از عناصر اساسی فعالیت حرفه‌ای به شمار می‌رود.
دیده‌شدن مقصد کافی نیست؛ روایت معتبر باید به انتخاب و سفر منتهی شود
نفیسه حاجاتی، روزنامه‌نگار و پژوهشگر حوزه گردشگری، با اشاره به تفاوت میان دیده‌شدن یک مقصد و انتخاب آن از سوی گردشگر اظهار کرد: در فضای رسانه‌ای امروز، بلاگرها بیش از بسیاری از روزنامه‌نگاران تخصصی دیده می‌شوند، اما دیده‌شدن لزوماً به معنای موفقیت در معرفی یک مقصد نیست. مسیر مؤثر در گردشگری از دیده‌شدن آغاز می‌شود، به اعتمادسازی می‌رسد و در نهایت باید به انتخاب مقصد، تجربه رضایت‌بخش سفر و تمایل به بازگشت منتهی شود.
وی افزود: رسانه‌ای که در حوزه گردشگری فعالیت می‌کند، باید ظرفیت‌های مقصد را بشناسد و بتواند در جایگاه مشاور و روایتگر، اعتماد مخاطب را جلب کند. معرفی یک مکان صرفاً با تصاویر زیبا کافی نیست؛ مخاطب باید بتواند بر اساس اطلاعات معتبر درباره سفر تصمیم بگیرد و به مقصد معرفی‌شده اعتماد کند.
این روزنامه‌نگار با تأکید بر ضرورت راستی‌آزمایی اطلاعات گردشگری بیان کرد: یکی از وظایف مهم فعال رسانه‌ای که به‌صورت حرفه‌ای در این حوزه فعالیت می‌کند، بررسی صحت اطلاعاتی است که میزبان یا منابع محلی درباره مقصد ارائه می‌کنند. روایت گردشگری نباید تنها بازتاب گفته‌های میزبان باشد، بلکه باید بر شناخت، بررسی و کشف ظرفیت‌های واقعی مقصد استوار شود.
حاجاتی با اشاره به اهمیت کشف زاویه‌های کمتر دیده‌شده در تولید محتوا ادامه داد: تولید محتوای گردشگری به ثبت تصاویر زیبا محدود نمی‌شود. روایتگر باید بتواند ویژگی‌هایی را کشف کند که حتی برای میزبان مقصد نیز تازگی داشته باشد. یافتن خط داستانی مناسب و توجه به جزئیاتی که کمتر دیده شده‌اند، می‌تواند به شکل‌گیری روایتی متفاوت و اثرگذار کمک کند.
وی برای توضیح این موضوع به تجربه سفر به روستای ایستگاه در خراسان شمالی اشاره کرد و گفت: ایستگاه قطار، بافت کاهگلی خانه‌ها و مهمان‌نوازی مردم، سه ظرفیت متمایز این روستا هستند. معرفی همین ویژگی‌ها در کنار تجربه اقامت در خانه‌های بوم‌گردی و چشیدن غذاهای محلی می‌تواند انگیزه‌ای برای شناخت نزدیک‌تر این مقصد ایجاد کند.
این پژوهشگر حوزه گردشگری همچنین به روستای دویدوخ علیا در خراسان شمالی اشاره کرد و افزود: امکان مشاهده فرش دورو ابریشم در این روستا، ویژگی خاصی است که می‌تواند به‌تنهایی برای مخاطب جذاب باشد. اگر امکان سفر مستقیم به مقصد فراهم نباشد، مشاهده نمونه‌ای از این فرش در موزه شیروان نیز می‌تواند بخشی از مسیر آشنایی با این میراث را شکل دهد.
حاجاتی با تأکید بر ضرورت عبور از معرفی صرفاً تصویری مقاصد اظهار کرد: روایت مناسب از یک مقصد به معنای زیبا نشان دادن آن نیست؛ روایت باید اطلاعات قابل اعتماد ارائه دهد و زمینه تصمیم‌گیری آگاهانه را فراهم کند. در این مسیر، توجه به میراث ناملموس و طراحی رویداد بر پایه داشته‌های فرهنگی می‌تواند به ایجاد تجربه‌های تازه منجر شود.
وی با اشاره به ظرفیت میراث ناملموس برای توسعه گردشگری گفت: آیین‌ها، سنت‌های شفاهی، لهجه‌ها، گویش‌ها، ضرب‌المثل‌ها و مهارت‌های بومی می‌توانند مبنای طراحی رویدادهای گردشگری قرار گیرند. اگر این رویدادها در مقیاس کوچک، با قابلیت تکرار و امکان رزرو طراحی شوند، می‌توانند بخشی از ظرفیت‌های فرهنگی را به تجربه‌هایی قابل عرضه به گردشگران تبدیل کنند.
این روزنامه‌نگار برای تشریح اهمیت این ظرفیت‌ها به تجربه حضور در سمرقند اشاره کرد و افزود: در یکی از برنامه‌های این شهر، مجموعه‌ای از لباس‌های محلی، موسیقی و غذاهای بومی در قالب یک تجربه مهمان‌نوازی ارائه شد. این نمونه نشان می‌دهد که ترکیب عناصر فرهنگی و شیوه میزبانی می‌تواند به خلق تجربه‌ای متمایز برای بازدیدکنندگان کمک کند.
حاجاتی همچنین با اشاره به مفهوم مجاورت در روزنامه‌نگاری و رسانه اظهار کرد: نزدیکی فیزیکی، معنایی و فرهنگی می‌تواند در جلب توجه مخاطب نقش داشته باشد. مشاهده فرش اصفهان در موزه پرگامون برلین یا دیدن نام اصفهان در ورودی آرامگاه امیرتیمور در سمرقند، برای مخاطبی که پیوند ذهنی و فرهنگی با این شهر دارد، معنایی فراتر از مشاهده یک اثر یا نام جغرافیایی ایجاد می‌کند.
وی با اشاره به نمونه‌های میراث ناملموس اصفهان ادامه داد: کشت هندوانه در«چاله سنبک» شهرستان آران و بیدگل از جمله ظرفیت‌هایی است که در فهرست میراث ناملموس ثبت شده است. معرفی چنین مهارت‌ها و سنت‌هایی می‌تواند برای مخاطبانی که شناختی از شیوه‌های زندگی و دانش بومی ندارند، جذاب باشد و انگیزه بازدید از محل شکل‌گیری این تجربه‌ها را افزایش دهد.
این پژوهشگر گردشگری با تأکید بر اهمیت اطلاع‌رسانی دقیق در شرایط دشوار سفر بیان کرد: در وضعیت کنونی، سفر با دو مسئله مهم، یعنی وجود اتفاقات پیش‌بینی‌ناپذیر و محدود بودن گزینه‌های سفر در حوزه حمل‌ونقل و خدمات، روبه‌رو است. اطلاع‌رسانی دقیق، به‌موقع و به‌روز می‌تواند به مخاطب کمک کند پیش از سفر، شناخت مناسبی از شرایط مقصد داشته باشد.
حاجاتی با اشاره به تجربه سفر به بارسلون اظهار کرد: پیش از ورود به یکی از میدان‌های شلوغ این شهر، درباره احتمال سرقت و ضرورت مراقبت از وسایل ارزشمند به بازدیدکنندگان هشدار داده شد. چنین اطلاع‌رسانی‌هایی نمونه‌ای از آگاهی‌بخشی پیش از سفر است که به گردشگر امکان می‌دهد با شناخت بیشتری تصمیم بگیرد و برای شرایط احتمالی آماده باشد.
وی افزود: رسانه حرفه‌ای در حوزه گردشگری صرفاً وظیفه تبلیغ مقصد یا افزایش تعداد بازدیدکنندگان را بر عهده ندارد. گاهی اطلاع‌رسانی درباره محدودیت‌ها و شرایط خاص یک اقامتگاه، از جمله قرار داشتن سرویس بهداشتی در خارج از اتاق، به مخاطب کمک می‌کند بر اساس نیازها و انتظارات خود تصمیم بگیرد. آگاهی‌بخشی درست می‌تواند از شکل‌گیری تجربه نامطلوب و نارضایتی گردشگران جلوگیری کند.
این روزنامه‌نگار با تأکید بر ضرورت شناخت دقیق مشتریان اظهار کرد: برای راه‌اندازی کسب‌وکار گردشگری، باید علاقه‌مندی‌ها و توانمندی‌های فعالان، مزیت‌های رقابتی و نیازهای مخاطبان به‌درستی شناسایی شود. مفهوم ژاپنی ایکیگای نیز بر یافتن نقطه تلاقی این عوامل تأکید دارد و می‌تواند در شناخت مسیر مناسب برای فعالیت اقتصادی مورد توجه قرار گیرد.
حاجاتی با تفکیک نیازهای سفر از تقاضای گردشگری گفت: حتی در شرایطی که گردشگری با محدودیت مواجه می‌شود، نیاز به سفر به‌طور کامل از بین نمی‌رود. افرادی که برای دیدار خانواده یا انجام امور ضروری به شهرهای دیگر می‌روند، همچنان به حمل‌ونقل نیاز دارند؛ هرچند ممکن است از خدمات اقامتی یا برخی دیگر از خدمات گردشگری استفاده نکنند.
وی در پایان تأکید کرد: کسب‌وکارهای نوپای گردشگری برای فعالیت مؤثر باید شرایط واقعی بازار و نیازهای جامعه را بشناسند. طراحی برنامه‌های بلندمدت و محصولات گسترده اهمیت دارد، اما عملیاتی شدن این برنامه‌ها مستلزم توجه به تقاضای موجود و شرایطی است که مشتریان در زمان حاضر با آن مواجه هستند.