تجارت در شرایط جدید؛ ۳ بازارچه مرزی خراسان جنوبی چرا باید احیا شوند؟
بیرجند- در شرایطی که تنوع مسیرهای تجاری به یک ضرورت تبدیل شده، احیای سه بازارچه مرزی خراسان جنوبی می‌تواند ظرفیت‌های تازه‌ای برای تجارت با افغانستان و رونق معیشت مرزنشینان ایجاد کند.
سفیر ارجان گروه استان‌ها: در شرایطی که تنوع‌بخشی به مسیرهای واردات و صادرات و بهره‌گیری از ظرفیت‌های مرزی به ضرورتی اقتصادی تبدیل شده است، خراسان جنوبی با ۳۳۱ کیلومتر مرز مشترک با افغانستان، از موقعیتی راهبردی برای توسعه تجارت شرق کشور برخوردار است؛ ظرفیتی که با وجود فعالیت چهار گذرگاه مرزی، بخش عمده مبادلات رسمی آن از طریق مرز ماهیرود انجام می‌شود.
آمارهای گمرکی از صادرات بیش از یک میلیارد و ۱۰۰ میلیون دلاری استان طی دو سال فعالیت دولت چهاردهم حکایت دارد، اما بازارچه‌های دوکوهانه نهبندان، گلورده درمیان و یزدان زیرکوه هنوز نتوانسته‌اند به جایگاه مؤثر خود در مبادلات تجاری بازگردند. بازگشایی این بازارچه‌ها علاوه بر تنوع‌بخشی به مسیرهای تجارت با افغانستان، می‌تواند زمینه استفاده بیشتر از ظرفیت‌های مرزی، رونق اقتصادی مناطق مرزنشین و گسترش تجارت قانونی را فراهم کند؛ ضرورتی که اهمیت آن با توجه به شرایط کنونی تجارت کشور بیش از گذشته نمایان شده است.
۱۲ سال از تعطیلی سه بازارچه گذشت
اواخر سال ۱۳۹۳، افغانستان مبادلات مرزی از گذرگاه‌های دوکوهانه نهبندان، گلورده درمیان و یزدان زیرکوه را به‌صورت یک‌طرفه متوقف کرد. این تصمیم موجب شد بخش قابل‌توجهی از فعالیت اقتصادی مرزنشینان این مناطق متوقف شود و تجار فعال نیز به سمت ماهیرود و دیگر مسیرهای رسمی مهاجرت کنند.
طی سال‌های بعد، رایزنی‌های متعددی از سوی مسئولان محلی و ملی ایران برای بازگشایی این معابر انجام شد، اما این مذاکرات در بیشتر موارد به نتیجه نرسید.
در نهایت، مرز یزدان در شهریور ۱۴۰۰ به‌صورت خرده‌فروشی دوباره فعال شد، اما دوکوهانه و گلورده همچنان در انتظار بازگشت به چرخه کامل مبادلات تجاری هستند.
در این میان، وضعیت بازارچه گلورده با توجه به فراهم بودن زیرساخت‌های موردنیاز و پیگیری‌های انجام‌شده، متفاوت از گذشته ارزیابی می‌شود؛ هرچند آغاز فعالیت رسمی آن همچنان به موافقت طرف افغانستانی وابسته است.
زیرساخت‌های گلورده آماده است؛ بازگشایی در انتظار موافقت افغانستان
سیدمحمدرضا هاشمی، استاندار خراسان جنوبی، در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به آخرین وضعیت بازارچه گلورده اظهار کرد: زیرساخت‌های لازم برای فعالیت این مرز فراهم است و استان آمادگی کامل برای بازگشایی آن دارد.
وی با بیان اینکه گلورده سابقه چندین دهه فعالیت دارد، افزود: غرفه‌بندی، جایگاه سوخت، دفتر گمرک و زیرساخت‌های بانکی در این مرز پیش‌بینی شده و تنها همراهی و موافقت کشور افغانستان برای آغاز فعالیت رسمی آن مورد نیاز است.
استاندار خراسان جنوبی با اشاره به پیگیری‌های انجام‌شده برای بازگشایی این بازارچه گفت: موضوع فعال‌سازی گلورده در جریان سفر وزیر کشور به خراسان جنوبی نیز مطرح شده و دستور پیگیری آن صادر شده است.
هاشمی با تأکید بر ظرفیت اقتصادی شهرستان درمیان بیان کرد: بازگشایی گلورده می‌تواند مسیر دسترسی تولیدکنندگان و فعالان اقتصادی منطقه به بازار افغانستان را کوتاه‌تر کرده و زمینه افزایش مبادلات را فراهم کند.
نزدیکی این بازارچه به واحدهای تولیدی و صادراتی منطقه، از جمله کارخانه سیمان باقران، می‌تواند در کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل و تسهیل صادرات مؤثر باشد؛ ظرفیتی که در صورت بازگشایی بازارچه و فراهم شدن امکان مبادلات رسمی، قابلیت تبدیل شدن به یکی از محورهای رونق اقتصادی درمیان را دارد.
ماهیرود؛ محور اصلی تجارت خراسان جنوبی با افغانستان
در شرایطی که بازارچه‌های دیگر استان هنوز با محدودیت‌هایی مواجه‌اند، ماهیرود به اصلی‌ترین محور تجارت خراسان جنوبی با افغانستان تبدیل شده است.
هاشمی، استاندار خراسان جنوبی، در ادامه، با اشاره به حجم تردد ناوگان تجاری در این مرز اظهار کرد: روزانه بیش از یک‌هزار دستگاه کامیون صادراتی از مرز ماهیرود به سمت افغانستان تردد می‌کنند و روزانه ۲۵۰ تا ۲۸۰ کامیون نیز وارد کشور می‌شوند.
این حجم از تردد، ماهیرود را به یکی از مرزهای مهم تجاری شرق کشور تبدیل کرده است؛ مرزی که فعالیت آن به صادرات و واردات کالا محدود نمی‌شود و مجموعه‌ای از خدمات حمل‌ونقل، گمرکی، سوخت‌رسانی، تعمیرات، انبارداری و خدمات رفاهی را نیز درگیر کرده است.
استاندار خراسان جنوبی با اشاره به عملکرد این مرز در حوزه تجارت و ترانزیت گفت: ماهیرود از مرزهای موفق کشور در این حوزه محسوب می‌شود و فعالیت‌های آن در امنیت و آرامش ادامه دارد.
با وجود این ظرفیت، تمرکز بخش عمده تجارت استان بر یک گذرگاه مرزی، ضرورت توسعه سایر معابر و توزیع متوازن فعالیت‌های اقتصادی در شهرستان‌های مرزی را برجسته می‌کند. فعال شدن بازارچه‌های تعطیل می‌تواند علاوه بر کاهش فشار بر زیرساخت‌های ماهیرود، زمینه شکل‌گیری فرصت‌های شغلی و افزایش سهم شهرستان‌های مرزی از تجارت خارجی را فراهم کند.
صادرات یک میلیارد و ۱۰۰ میلیون دلاری در دو سال
آمارهای گمرکی نشان می‌دهد تجارت خارجی خراسان جنوبی در دو سال فعالیت دولت چهاردهم، حجم قابل‌توجهی از مبادلات صادراتی و ترانزیتی را به ثبت رسانده است.
محمد کوهگرد، مدیرکل گمرکات خراسان جنوبی، در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: در دو سال فعالیت دولت چهاردهم، بیش از چهار میلیون و ۶۰۰ هزار تن کالا به ارزش یک میلیارد و ۱۰۰ میلیون دلار از گمرکات استان صادر شده است.
وی افزود: در همین مدت، ۲۲ هزار تن کالا به ارزش ۴۱ میلیون دلار وارد استان شده و در بخش ترانزیت مبدأ نیز دو میلیون و ۲۰۰ هزار تن کالا به ارزش سه میلیارد و ۴۰۰ میلیون دلار از گمرکات استان عبور کرده است.
مدیرکل گمرکات خراسان جنوبی بیان کرد: در ترانزیت مقصد نیز ۱۰۷ هزار تن کالا به ارزش ۱۲۰ میلیون دلار ثبت شده است.
بر این اساس، مجموع ارزش کالاهای صادراتی، وارداتی و ترانزیتی ثبت‌شده در این مدت بیش از پنج میلیارد و ۵۹۵ میلیون دلار اعلام شده است.
این ارقام نشان می‌دهد ظرفیت تجاری خراسان جنوبی تنها به صادرات کالا محدود نیست و ترانزیت نیز سهم مهمی در فعالیت گمرکات استان دارد؛ ظرفیتی که با توسعه زیرساخت‌های مرزی و ارتباطی می‌تواند نقش پررنگ‌تری در اقتصاد منطقه ایفا کند.
در همین راستا، استفاده از سامانه‌های هوشمند نوبت‌دهی کامیون‌ها نیز در دستور کار قرار گرفته است؛ اقدامی که می‌تواند در مدیریت تردد ناوگان و ساماندهی فرآیندهای مرتبط با مبادلات تجاری مؤثر باشد.
صادرات در پنج ماه نخست امسال ۵۵ درصد افزایش یافت
عملکرد صادراتی خراسان جنوبی در پنج ماه نخست سال ۱۴۰۵ نیز از افزایش وزن کالاهای صادرشده حکایت دارد.
کوهگرد، مدیرکل گمرکات خراسان جنوبی، در ادامه گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به آمار صادرات استان اظهار کرد: در پنج ماه نخست امسال، یک میلیون و ۱۷۵ هزار و ۸۱۵ تن کالا به ارزش ۱۹۰ میلیون و ۹۷ هزار و ۴۵۷ دلار از خراسان جنوبی صادر شده است.
وی افزود: وزن صادرات در این مدت نسبت به مدت مشابه سال قبل ۵۵ درصد افزایش داشته و ارزش صادرات نیز هفت درصد بیشتر شده است.
مدیرکل گمرکات خراسان جنوبی با اشاره به کالاهای عمده صادراتی استان بیان کرد: شمش آهن، سیمان، مرکبات، صیفی‌جات، هیدروکربن و انواع حلال، ورق، تایر خودرو، مصنوعات پلاستیکی و قیر از جمله کالاهای صادراتی استان بوده‌اند.
کوهگرد افغانستان، پاکستان، عراق، ترکیه و ترکمنستان را از مهم‌ترین مقاصد صادراتی خراسان جنوبی اعلام کرد.
این آمار نشان می‌دهد خراسان جنوبی علاوه بر ظرفیت مرزی، در حال گسترش دامنه بازارهای صادراتی خود است؛ هرچند بخش قابل‌توجهی از تجارت استان همچنان به بازار افغانستان وابسته است.
افزایش وزن صادرات در کنار رشد هفت‌درصدی ارزش آن، ضرورت توجه به ترکیب کالاهای صادراتی، ارزش افزوده محصولات و توسعه بازارهای جدید را نیز برجسته می‌کند؛ موضوعی که می‌تواند در افزایش درآمد حاصل از صادرات و کاهش آسیب‌پذیری تجارت استان در برابر تغییرات بازارهای هدف مؤثر باشد.
سه بازارچه تعطیل؛ ظرفیتی که هنوز به اقتصاد استان وارد نشده است
با وجود رشد تجارت در ماهیرود، یک پرسش همچنان پیش روی سیاست‌گذاران استان قرار دارد؛ چرا بخش مهمی از ظرفیت مرزی خراسان جنوبی همچنان بلااستفاده مانده است؟
فعال شدن گلورده و دوکوهانه می‌تواند بخشی از بار تجاری ماهیرود را کاهش دهد و در عین حال زمینه اشتغال و رونق اقتصادی در شهرستان‌های درمیان و نهبندان را فراهم کند.
به‌ویژه گلورده با توجه به نزدیکی به واحدهای تولیدی و صادراتی منطقه، از جمله کارخانه سیمان باقران، می‌تواند نقش مهمی در کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل و توسعه صادرات داشته باشد.
هاشمی، استاندار خراسان جنوبی، در این زمینه به مهر اظهار کرد: بیش از ۹۰ درصد محصولات کارخانه سیمان باقران به افغانستان صادر می‌شود و فعال شدن گلورده می‌تواند مسیر صادرات این مجموعه را کوتاه‌تر کند.