چه کسی درباره سرنوشت کنسرت‌ها در خراسان رضوی تصمیم می‌گیرد؟ / کنسرت علیرضا قربانی در شاندیز چرا به تعویق افتاد؟
تعویق کنسرت علیرضا قربانی در شاندیز، در کنار سابقه لغو اجراهای موسیقی در خراسان رضوی، بار دیگر نسبت میان مجوزهای رسمی، تصمیم‌های اجرایی و محدودیت‌های برگزاری کنسرت را به پرسش کشیده است.
ریحانه اسکندری - در مهرماه ۱۴۰۵، تعویق کنسرت «ایرانم» با صدای علیرضا قربانی در طرقبه‌شاندیز، بار دیگر موضوع برگزاری اجراهای زنده موسیقی در خراسان رضوی بار دیگر موضوع برگزاری اجراهای زنده موسیقی در این استان را به کانون توجه آورد. این کنسرت که پیش‌تر در شهرهای مختلف کشور روی صحنه رفته بود، قرار بود در نزدیکی مشهد برگزار شود؛ اما اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی خراسان رضوی در اطلاعیه‌ای اعلام کرد که با وجود موافقت دستگاه‌های ذی‌ربط استان، اجرا به دلیل «برخی ملاحظات زمانی» به وقت دیگری موکول شده است.
پیش از اعلام تعویق، خبرهایی درباره موافقت استاندار خراسان رضوی با برگزاری این رویداد منتشر شده بود. پس از آن نیز علی عسکری، معاون فرهنگی و زیارت استانداری، از پیگیری برای فراهم شدن شرایط اجرای کنسرت خبر داد و بر نقش برنامه‌های هنری در ارتقای سلامت روان، افزایش نشاط اجتماعی و پاسخ‌گویی به نیازهای فرهنگی نسل جوان تأکید کرد.
سفیر ارجان موضوع را از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی خراسان رضوی پیگیری کرد. منبعی مطلع در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی که نخواست نامش فاش شود، با اشاره به اینکه ابعاد ماجرا فراتر از مطالب منتشرشده است، ابراز امیدواری کرد مشکل پیش‌آمده در آینده نزدیک برطرف شود و کنسرت علیرضا قربانی برگزار شود. با این حال، سفیر ارجان با وجود تماس تلفنی و ارسال پیامک، موفق به گفت‌وگو با حسین مسگرانی، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی خراسان رضوی، نشد.
تعویق این کنسرت در شرایطی رخ داده است که سابقه برگزاری اجراهای موسیقی در خراسان رضوی، به‌ویژه در مشهد و شهرهای اطراف آن، با مواردی از لغو برنامه‌ها همراه بوده است. علیرضا قربانی نیز پیش‌تر، در اسفند ۱۳۹۳، با لغو کنسرت خود در گلبهار، از توابع شهرستان چناران، مواجه شده بود؛ اجرایی که به گفته برگزارکنندگان، با وجود دریافت مجوزهای لازم، با دستور دادستانی متوقف شد.
این پرونده‌ها پرسش‌هایی درباره نسبت میان مجوزهای صادرشده، تصمیم مراجع اجرایی و قضایی و امکان برگزاری نهایی برنامه‌های هنری مطرح می‌کنند. برای بررسی این موضوع، باید سابقه لغو کنسرت‌ها در استان، مواضع مقام‌های دینی مشهد، تصمیم‌های مسئولان و واکنش هنرمندان را در کنار یکدیگر قرار داد؛ بی‌آنکه پیش از روشن شدن دلایل رسمی، علت تعویق کنسرت اخیر را به نهاد یا انگیزه مشخصی نسبت داد.
علم‌الهدی و کنسرت در مشهد؛ از «حریم حرم» تا مخالفت با موسیقی جمعی
مواضع سیداحمد علم‌الهدی، نماینده ولی‌فقیه در خراسان رضوی و امام جمعه مشهد، در سال‌های گذشته یکی از محورهای اصلی بحث درباره برگزاری کنسرت در این شهر بوده است. او بارها مخالفت خود را با اجرای کنسرت در مشهد اعلام کرده و دلیل آن را جایگاه زیارتی شهر، ضرورت حفظ حرمت حرم امام رضا(ع) و آنچه حواشی شرعی و اجتماعی این برنامه‌ها می‌داند، توضیح داده است. مرور سخنان او نشان می‌دهد که مخالفتش تنها به نوع موسیقی محدود نمی‌شود و شکل برگزاری کنسرت و تجمع مخاطبان نیز در این موضع‌گیری‌ها جایگاه دارد.
یکی از روشن‌ترین مواضع علم‌الهدی در این زمینه، در خطبه‌های نماز جمعه ۲۲ مرداد ۱۳۹۵ مطرح شد؛ زمانی که موضوع لغو کنسرت‌ها در نقاط مختلف کشور به بحثی عمومی تبدیل شده بود. او در آن سخنرانی بر تفاوت مشهد با دیگر شهرها تأکید کرد و گفت: «کنار گنبد امام رضا نمی‌شود کنسرت برگزار شود، این خلاف حیثیت و هویت این شهر است.» او همچنین خطاب به کسانی که خواهان برگزاری کنسرت در مشهد بودند، گفت: «تو کنسرت می‌خواهی، مشهدی نباش، برو یک شهر دیگر زندگی کن.»
این اظهارات، مخالفت او با برگزاری کنسرت در مشهد را از سطح مخالفت با یک برنامه مشخص فراتر برد و به بحث درباره نوع فعالیت‌های فرهنگی قابل برگزاری در این شهر کشاند.
علم‌الهدی در گفت‌وگویی که در آذر ۱۳۹۵ منتشر شد، با اشاره به مفهوم «حریم حرم» گفت که مشهد، حتی با گسترش محدوده شهری، همچنان در این حریم قرار دارد و باید ویژگی‌های متناسب با جایگاه زیارتی آن حفظ شود. او در توضیح دیدگاه خود، میان اصل موسیقی و شکل برگزاری کنسرت نیز تفاوت قائل شد و مخالفتش را متوجه حواشی‌ای دانست که به اعتقاد او، با این برنامه‌ها همراه است.
او در همان گفت‌وگو با اشاره به موسیقی جمعی گفت: «کنسرت موسیقی، فقط موسیقی نیست. الان کنسرت در کشور ما مبدل شده است به موسیقی جمعی.» علم‌الهدی همچنین با اشاره به آثار حسام‌الدین سراج گفت که گاهی خودش به کارهای این خواننده گوش می‌دهد، اما از نظر او، این موضوع به معنای موافقت با برگزاری کنسرت در مشهد نیست.
در این چارچوب، مخالفت علم‌الهدی صرفاً به محتوای قطعات موسیقی یا نام خواننده محدود نمی‌شود؛ او بر پیامدهای اجتماعی برگزاری کنسرت و تأثیر آن بر تصویری که از مشهد به‌عنوان شهری زیارتی دارد نیز تأکید کرده است. از نگاه او، گسترش برنامه‌های تفریحی و تجاری نباید جایگاه زیارتی شهر را تحت‌تأثیر قرار دهد. این دیدگاه در سال‌های بعد نیز در اظهارات او درباره نسبت گردشگری، تفریح و هویت مشهد تکرار شده است.
تازه‌ترین نمونه از موضع‌گیری او درباره تجمعات مردمی، در خطبه‌های نماز جمعه ۱۷ مهر ۱۴۰۵ مطرح شد. علم‌الهدی در آن سخنرانی، با اشاره به آنچه تلاش برای کمرنگ کردن تجمعات مردمی می‌دانست، گفت: «اکنون در هر شهری برنامه‌ای مبتذل برگزار می‌کنند تا جمعیتی از طرفداران خود را گرد هم آورند و این برنامه‌ها از نظر جمعیت، تجمعات مردمی را تحت‌الشعاع قرار دهند و موجب تضعیف آنها شوند.»
این سخنان مستقیماً درباره کنسرت علیرضا قربانی یا تعویق اجرای او در طرقبه‌شاندیز نبود؛ با این حال، از جهت تأکید بر نوع تجمع و رقابت آن با اجتماعات مورد تأیید علم‌الهدی، در بررسی دیدگاه‌های او درباره برنامه‌های عمومی قابل توجه است. در عین حال، نمی‌توان از این هم‌زمانی نتیجه گرفت که اظهارات او علت تعویق کنسرت بوده است. اطلاعیه اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی خراسان رضوی تنها به «برخی ملاحظات زمانی» اشاره کرده و توضیح دیگری درباره مبنای تصمیم ارائه نداده است.
مرور مواضع علم‌الهدی دو محور مشخص را در مخالفت او با کنسرت‌ها نشان می‌دهد: نخست، تأکید بر حفظ هویت زیارتی مشهد و تعریف گسترده او از حریم حرم؛ دوم، مخالفت با حواشی‌ای که به اعتقاد او با شکل برگزاری کنسرت و تجمع مخاطبان همراه است. اینکه این دیدگاه‌ها در پرونده‌های مختلف چه تأثیری بر تصمیم‌های اجرایی داشته‌اند، به بررسی جداگانه هر پرونده و اظهارات نهادهای تصمیم‌گیر نیاز دارد.
سوابق لغو کنسرت‌ها در خراسان رضوی؛ از گلبهار و نیشابور تا پلمب سالن در قوچان
بررسی پرونده‌های موسیقی در خراسان رضوی طی دهه ۱۳۹۰ نشان می‌دهد که در میانه این دهه، برگزاری کنسرت در چند شهر استان با اختلاف و محدودیت روبه‌رو شد. در برخی موارد، برگزارکنندگان از دریافت مجوزهای لازم خبر می‌دادند، اما برنامه‌ها با تصمیم مراجع قضایی محلی لغو می‌شدند. در مقابل، بعضی اجراها نیز در همان دوره روی صحنه رفتند؛ بنابراین، بررسی این سابقه مستلزم تفکیک پرونده‌ها و توجه به دلایل اعلام‌شده در هر مورد است.
گلبهار؛ لغو کنسرت علیرضا قربانی با دستور دادستانی
یکی از نمونه‌های این اختلاف‌ها به اسفند ۱۳۹۳ بازمی‌گردد؛ زمانی که کنسرت علیرضا قربانی و گروه «اشتیاق» در دانشگاه آزاد اسلامی گلبهار، از توابع شهرستان چناران، لغو شد. این برنامه قرار بود روزهای ششم و هفتم اسفند برگزار شود.
مجید اشراقی، دادستان وقت چناران، در نامه‌ای به اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی شهرستان، مخالفت خود را با برگزاری کنسرت اعلام کرده بود. در این نامه، اعتراض مخالفان و مخالفت امام جمعه گلبهار از جمله دلایل مطرح‌شده بود و برگزاری کنسرت با آنچه «فرهنگ عمومی و اصیل» منطقه خوانده شده بود، ناسازگار دانسته شده بود.
در گزارش‌های آن زمان، برگزارکنندگان نیز از دریافت مجوزهای لازم خبر داده بودند. با این حال، برنامه پیش از اجرا متوقف شد؛ اتفاقی که اختلاف بر سر امکان برگزاری یک کنسرت با وجود طی شدن مراحل اداری را به موضوعی علنی تبدیل کرد.
نیشابور؛ کنسرت کیهان کلهر که برگزار نشد
در اردیبهشت ۱۳۹۵، کنسرت کیهان کلهر، نوازنده و آهنگساز، که قرار بود طی دو شب در سالن سیمرغ نیشابور برگزار شود، لغو شد. محمدحسین توتونچیان، تهیه‌کننده برنامه، در گفت‌وگو با سفیر ارجان اعلام کرد که مجوزهای لازم از شورای تأمین استان، اداره اماکن و اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی خراسان رضوی دریافت شده بود، اما در آخرین لحظات به گروه اطلاع داده شد که اجرا برگزار نخواهد شد. به گفته او، دستور لغو از سوی دادستان صادر شده بود.
لغو این کنسرت واکنش‌هایی در جامعه موسیقی به دنبال داشت و پرسش درباره اعتبار مجوزهای صادرشده را دوباره مطرح کرد: اگر برگزارکننده مراحل اداری را طی کرده و مجوزهای لازم را دریافت کرده باشد، در صورت جلوگیری از اجرا، چه مرجعی باید درباره دلایل تصمیم توضیح دهد؟
در همان مقطع، خبر لغو کنسرت شهرام ناظری در نیشابور نیز منتشر شد و دامنه بحث‌ها درباره محدودیت‌های برگزاری کنسرت در استان را گسترش داد.
مشهد؛ انصراف وزارت ارشاد از صدور مجوز کنسرت در شهر
در مرداد ۱۳۹۵، اختلاف بر سر برگزاری کنسرت در مشهد به موضوعی علنی تبدیل شد. علی جنتی، وزیر وقت فرهنگ و ارشاد اسلامی، اعلام کرد که وزارتخانه با توجه به مخالفت احمد علم‌الهدی، امام جمعه وقت مشهد، از صدور مجوز کنسرت در محدوده این شهر صرف‌نظر می‌کند.
این موضع‌گیری به معنای اعلام ممنوعیت کنسرت در سراسر خراسان رضوی نبود؛ بااین‌حال، در کنار لغو اجراها در برخی شهرستان‌های استان، بحث درباره حدود اختیار نهادهای مختلف و میزان تضمین‌کنندگی مجوزهای وزارت ارشاد را پررنگ‌تر کرد.
سبزوار؛ لغو کنسرت سالار عقیلی
در مرداد ۱۳۹۵، کنسرت سالار عقیلی که قرار بود روز ۱۵ مرداد در سالن هلال احمر سبزوار برگزار شود، لغو شد. گزارش‌های منتشرشده در آن زمان حاکی از آن بود که برنامه مجوزهای لازم را دریافت کرده بود.
محمد علی‌آبادی، رئیس وقت اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی سبزوار، اعلام کرد که علت لغو به این اداره اطلاع داده نشده است. مسعود پسندیده، عضو شورای شهر سبزوار نیز با تأکید بر اینکه برنامه مجوز قانونی داشته است، خواستار توضیح مسئولان درباره دلایل لغو آن شد.
این پرونده نشان می‌داد که اختلاف بر سر اجرای کنسرت‌ها به مشهد محدود نمانده بود و در شهرستان‌های دیگر استان نیز مسئله مجوزهای صادرشده و امکان عملی برگزاری برنامه‌ها مطرح می‌شد.
قوچان؛ پلمب سالن در روز برگزاری کنسرت
در ششم مرداد ۱۳۹۶، کنسرت «آواز پارسی» با اجرای شهرام ناظری و فرزندش حافظ ناظری در قوچان لغو شد. قرار بود این برنامه در سالن ورزشی کارگران برگزار شود، اما گروه هنگام مراجعه با سالن پلمب‌شده روبه‌رو شد و امکان اجرا پیدا نکرد.
رمضانعلی آذری، دادستان وقت قوچان، علت اقدام را نامناسب بودن محل برگزاری عنوان کرد. او در گفت‌وگو با سفیر ارجان گفت که پیش‌تر درباره انتخاب سالن به برگزارکنندگان تذکر داده شده بود و به ملاحظات مربوط به محل اجرا اشاره کرد.
در مقابل، مدیر روابط عمومی برنامه در گفت‌وگو با سفیر ارجان اعلام کرد که گروه در مسیر مشهد به قوچان از لغو رسمی کنسرت اطلاع نداشته و هماهنگی‌ها و تمرین‌ها را طبق برنامه انجام داده بود.
در این پرونده باید میان علت رسمی اعلام‌شده از سوی دادستان و روایت برگزارکنندگان درباره زمان اطلاع‌رسانی تمایز گذاشت. لغو برنامه در روز اجرا، علاوه بر گروه و برگزارکنندگان، مخاطبانی را نیز تحت تأثیر قرار داد که برای تماشای کنسرت برنامه‌ریزی کرده بودند.
در کنار لغوها؛ کنسرت‌هایی که برگزار شدند
با وجود این پرونده‌ها، همه اجراهای موسیقی در خراسان رضوی متوقف نشدند. برای نمونه، کنسرت سالار عقیلی با عنوان «راز و نیاز» روز دوم شهریور ۱۳۹۶ در دهکده شاندیز برگزار شد و بنا بر گزارش سفیر ارجان بیش از دو هزار مخاطب در آن حضور داشتند.
همچنین علیرضا قربانی در شهریور همان سال در سالن ایثار هتل ثامن، واقع در ابتدای جاده مشهد ـ طرقبه، روی صحنه رفت. افشین تحفه‌گر، معاون فرهنگی وقت اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی خراسان رضوی، در گفت‌وگو با سفیر ارجان اعلام کرد که مجوزهای لازم برای این اجرا دریافت شده بود.