بحران پسماند در بجنورد؛ روایتی از یک فاجعه خاموش زیست‌محیطی
بجنورد- روزانه ۱۴۰ تن زباله بجنورد در کوه باباموسی دفن می‌شود؛ شیرابه‌های این زباله‌ها منابع آب زیرزمینی و خاک منطقه را تهدید می‌کند.
سفیر ارجان گروه استان‌ها؛ بحران پسماند در بجنورد را می‌توان نمونه‌ای کامل از یک «فاجعه خاموش زیست‌محیطی» دانست؛ بحرانی که ریشه در یک تصمیم کلیدی دارد: تعطیلی کارخانه کمپوست. این کارخانه که در سال ۱۳۹۱ با هدف بازیافت زباله‌ها و تبدیل آنها به کود راه‌اندازی شد، تنها پس از شش ماه فعالیت به دلیل انتشار بوی نامطبوع و اعتراض گسترده اهالی روستاهای همجوار، متوقف شد.
با توقف این کارخانه، روزانه حدود ۱۴۰ تن زباله تولیدی شهر بجنورد، بدون هیچ فرآیند بازیافتی، راهی کوه باباموسی می‌شود. کوهی که در شمال شرق شهر واقع شده و از حدود دو دهه قبل میزبان زباله‌هاست. این در حالی است که مدیرکل حفاظت محیط زیست استان به صراحت اعلام کرده است: کوه باباموسی برای دفن زباله مجوز ندارد و این کار غیراصولی و بدون مجوز انجام شده است.
شیرابه؛ زهری خاموش در دل زمین
شیرابه زباله، مایعی تیره، چسبناک و خطرناک است؛ ترکیبی از سموم شیمیایی، فلزات سنگین و مواد آلی تجزیه‌شده که می‌تواند همچون زهری خاموش تا سال‌ها اثر خود را بر محیط باقی بگذارد. این مایع آلوده اگر وارد منابع آبی شود، نه تنها آب آشامیدنی مردم، بلکه سلامت دام‌ها و حاصلخیزی زمین‌های کشاورزی را نیز تهدید می‌کند.
حسین هراتی، معاون محیط زیست انسانی اداره کل حفاظت محیط زیست خراسان شمالی، در این باره می‌گوید: دفن غیراصولی زباله در کوه باباموسی، جایی که لایه‌بندی صحیح خاک و زباله رعایت نمی‌شود، باعث نفوذ شیرابه به زمین و آلودگی آب‌های زیرزمینی می‌شود. حتی کمبود خاک مناسب برای دفن اصولی، بر شدت بحران افزوده است.
وی تأکید می‌کند:اگر لایه خاک و زباله به صورت درست ریخته شود، بخشی از این شیرابه کنترل می‌شود، اما اکنون این اتفاق نمی‌افتد.
بر اساس مطالعات علمی، در شهرستان بجنورد روزانه حدود ۲۰۰ تن زباله تولید می‌شود و این مقدار زباله سبب رهاسازی ۳۳ میلیون لیتر شیرابه در سال می‌شود که به دلیل نبود سیستمی صحیح در دفع مواد زاید و طراحی نامناسب مراکز دفن، خطر نفوذ هیدروکربن‌ها و فلزات سنگین به آب‌های زیرزمینی را به همراه دارد.
بحرانی که فراتر از بجنورد است
این وضعیت تنها محدود به بجنورد نیست. بر اساس داده‌های میدانی، خراسان شمالی روزانه بیش از ۵۶۴ تن پسماند شهری و روستایی تولید می‌کند؛ از این میزان، ۳۵۰ تن شهری و ۲۱۴ تن روستایی است. آنچه باید مسیری از تفکیک تا بازیافت را طی کند، در اغلب نقاط به دفنی غیراصولی منتهی می‌شود.
مجید شادکام، معاون محیط زیست خراسان شمالی، در این باره می‌گوید: در بجنورد، محل دفن زباله در حریم شهر و در مجاورت مناطق مسکونی قرار گرفته و حاصل ۳۰ سال دفن مستمر زباله است. از نظر مجوز نیز، این محل تأییدیه محیط زیست را ندارد و تنها در یکی دو سال اخیر، اقداماتی محدود برای بهبود پوشش و کنترل شرایط انجام شده است.
تنها ۵ درصد روستاهای استان دارای محل دفن زباله دارای مجوز محیط زیست هستند. در سایر نقاط، زباله‌ها یا به‌طور مستقیم در حاشیه آبراهه‌ها یا زمین‌های بایر رها می‌شوند یا در نقاطی فاقد زیرساخت دفن می‌شوند که غالباً در حریم سکونتی قرار دارند.
مطالبات مردمی و ورود دستگاه قضایی
ساکنان مناطق مجاور محل دفن زباله، از جمله ساکنان گلستان شهر، نسبت به انتقال و تخلیه زباله در ایستگاه موقت در این منطقه که خطر نفوذ شیرابه زباله‌ها به آب‌های زیرزمینی و زمین‌های کشاورزی را به همراه دارد، معترض هستند. علیرضا باغچقی، رئیس کمیسیون زیست و خدمات شهری شورای شهر بجنورد، در این باره می‌گوید: ساکنان گلستان شهر از این وضعیت کنونی رنج می‌کشند و ضرورت دارد هر چه زودتر جانمایی و احداث کارخانه کمپوست بجنورد انجام شود.
شدت بحران به حدی رسیده که دستگاه قضایی نیز وارد عمل شده است. معاون پیشگیری از وقوع جرم دادگستری خراسان شمالی در تیرماه امسال برای راه‌اندازی کارخانه کمپوست در بجنورد ضرب‌الاجل داد و مقرر شد تا دستگاه قضا به شهرداری بجنورد سه ماه مهلت داده تا نسبت به تعیین تکلیف، ایجاد و راه‌اندازی کارخانه کمپوست اقدام کند.
همچنین نماینده مردم بجنورد در مجلس شورای اسلامی، نفوذ شیرابه پسماند به منابع آب‌های زیرزمینی و سوزاندن سنتی که باعث آلودگی آب و هوا شده است را یکی دیگر از مشکلات پسماند خواند و بر لزوم استفاده از تکنولوژی‌های جدید در مدیریت پسماند تأکید کرد.
کارخانه کمپوست؛ وعده‌ای که به سرانجام نرسید
کارخانه کمپوست بجنورد که قرار بود ناجی کوه باباموسی باشد، پس از سال‌ها بلاتکلیفی، همچنان تعطیل است. با وجود ورود دستگاه ویندروترنر(دستگاه تسریع‌کننده فرآیند تولید کمپوست) به استان، این کارخانه که قرار بود بازیافت زباله‌های کوه باباموسی را سامان دهد، همچنان غیرفعال مانده است.
یوسف مغروری، نماینده استان خراسان شمالی در شورای عالی استان‌ها، در این باره می‌گوید: تأخیر بیش از یک دهه‌ای در راه‌اندازی کارخانه کمپوست مرکز خراسان شمالی، نه‌تنها معضل انباشت زباله را تشدید کرده، بلکه سلامت شهروندان و محیط‌زیست را در معرض تهدیدی جدی قرار داده است.
وی می‌افزاید:زمینی در حوالی روستای نجف‌آباد جانمایی شد اما اجرای طرح در این نقطه نیز با توجه به نگرانی مردم از تکرار مشکلات پیشین، هنوز راه به جایی نبرده است.
مغروری با اشاره به اینکه مکان فعلی کارخانه کمپوست تأییدیه لازم را نداشته و در مکانی غیر از نقطه مورد تأیید محیط زیست اجرایی شده است، خاطرنشان می‌کند: جای تأسف است که اجرای طرح‌ها بدون کارشناسی و بدون توجه به مطالعات باشد و هزینه‌های گزاف منجر به نتیجه نشود.
وی با بیان اینکه انتقال تجهیزات کارخانه کمپوست به مکان جدید حدود یک هزار میلیارد ریال اعتبار نیاز دارد، تأکید می‌کند: راه‌اندازی کارخانه کمپوست نیاز به تأمین منابع ملی دارد و شهرداری نمی‌تواند این منابع را تأمین کند.
ظرفیت محدود؛ زنگ خطری که شنیده نمی‌شود
جمشید عین‌بیگی، رئیس شورای اسلامی شهر بجنورد، با اشاره به وضعیت دفن زباله در کوه باباموسی می‌گوید: اگرچه شرایط دفن غیربهداشتی زباله در این منطقه تا حدودی ساماندهی شده، اما ظرفیت این محل محدود است و نمی‌توان بیش از این حجم زباله را در آن دفن کرد.
وی با تأکید بر اینکه شهرداری و شورای شهر برای راه‌اندازی کارخانه کمپوست اقدامات لازم را دنبال کرده‌اند، می‌افزاید: در حوزه مسائل اجتماعی لازم است سایر دستگاه‌ها نیز ورود جدی داشته باشند و مسئولیت‌های قانونی خود را انجام دهند. بر اساس قانون، مسئولیت اجتماعی به‌صراحت بر عهده وزارت کشور قرار دارد.
کارشناسان معتقدند حل این بحران نیازمند یک رویکرد چندوجهی است:
۱. احیای فوری کارخانه کمپوست: مهم‌ترین راه‌حل پیش‌بینی شده، احیای مجدد کارخانه کمپوست بجنورد است. این کارخانه با تجهیزات به‌روز و یکپارچه‌سازی سهام، آماده بازگشت به چرخه فعالیت است، اما بازگشت آن مشروط به جلب رضایت مردم منطقه و هم‌افزایی دستگاه‌های متولی است.
۲. تأمین منابع مالی:راه‌اندازی کارخانه کمپوست نیاز به تأمین منابع ملی دارد و شهرداری به‌تنهایی نمی‌تواند این منابع را تأمین کند. بر اساس اعلام مسئولان، ۳۸۰ میلیارد ریال اعتبار از بودجه امسال برای خرید تجهیزات مورد نیاز کارخانه کمپوست مصوب شده که رقم ناچیزی است.
۳. ورود جدی مدیریت کلان شهرستان: برخی کارشناسان و شهروندان معتقدند برای حل این معضل، نیاز به ورود جدی مدیریت کلان شهرستان وجود دارد و این موضوع نباید با تغییر رویه‌های اداری، از اولویت خارج شود.
۴. تفکیک از مبدأ و فرهنگ‌سازی: مدیریت پسماند و تفکیک زباله تر از خشک در مبدأ یکی از مهم‌ترین عوامل به‌منظور حفظ منابع ملی است که هر شهروند باید نقش خود را در این خصوص ایفا کند.
۵. بهره‌گیری از فناوری‌های نوین: نماینده مردم بجنورد در مجلس شورای اسلامی معتقد است در کشورهای صنعتی، زباله‌سوزی به معنای سوزاندن زباله و آلودگی هوا نیست و در بزرگ‌ترین شهرهای اروپایی، کارخانه‌های زباله‌سوز در مرکز شهر قرار دارند که نه بویی دارند و نه آلودگی ایجاد می‌کنند.
بحران پسماند در بجنورد، نمونه‌ای از یک بحران زیست‌محیطی چندوجهی است که ریشه در تعطیلی یک زیرساخت کلیدی (کارخانه کمپوست) و مدیریت غیراصولی پسماند دارد. آلودگی منابع آب زیرزمینی، تهدیدی جدی برای سلامت عمومی و محیط‌زیست منطقه است. اگرچه ورود دستگاه قضایی و تلاش برای احیای کارخانه کمپوست، نشانه‌های امیدوارکننده‌ای هستند، اما حل کامل این معضل نیازمند عزم جدی، همکاری بین‌بخشی، تأمین منابع مالی پایدار و شفافیت در قبال مطالبات مردمی است. آسمان بجنورد روزگاری آبی بود؛ بازگرداندن آن، نه یک آرزو، بلکه یک ضرورت است.