چرا سفر روبیو به ازبکستان اهمیت دارد؟
سفر روبیو به ازبکستان نشان‌دهنده تلاش واشنگتن برای تثبیت نفوذ اقتصادی و ژئوپلیتیک خود در آسیای مرکزی و رقابت با چین و روسیه بر سر منابع، فناوری و مسیرهای تجاری منطقه است. پست چرا سفر روبیو به ازبکستان اهمیت دارد؟ اولین بار در سفیر ارجان ظاهر شد.
به گزارش سفیر ارجان ، مدرن دیپلماسی با انتشار یادداشتی مدعی شد: مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، «اواسط اکتبر» به سمرقند ازبکستان سفر خواهد کرد تا در نشست C5+1 با هدف تقویت تعامل ایالات متحده با منطقه آسیای مرکزی شرکت کند. او همچنین ریاست یک هیات «تاریخی» متشکل از بیش از ۱۰۰ شرکت آمریکایی را بر عهده خواهد داشت؛ هیاتی که هدف آن تقویت حضور تجاری آمریکا در این منطقه مهم است.
محل برگزاری این نشست اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا دولت ازبکستان تلاش دارد روابط خود با ایالات متحده را گسترش دهد. یکی از نشانه‌های افزایش تعاملات میان واشنگتن و تاشکند، دعوت دونالد ترامپ، رییس‌جمهور آمریکا، از شوکت میرضیایف، رییس‌جمهور ازبکستان، و قاسم جومارت توقایف، رییس‌جمهور قزاقستان، برای حضور در نشست گروه ۲۰ در میامی در ماه دسامبر است.
دوم سپتامبر، سفارت ازبکستان در آمریکا مراسم روز استقلال این کشور را در هتل مشهور «ویلارد اینترکانتیننتال» در مرکز واشنگتن برگزار کرد. در سخنرانی‌های این مراسم، پیشنهاد شد که دونالد ترامپ از تاشکند دیدار داشته باشد؛ سفری که در صورت تحقق، نخستین حضور یک رئیس‌جمهور مستقر آمریکا در آسیای مرکزی خواهد بود.
علاوه بر سفر قریب‌الوقوع روبیو، جیسون اسمیت، رییس کمیته راه‌ها و ابزارهای مجلس نمایندگان آمریکا، اخیرا ریاست هیاتی از کنگره را بر عهده داشت که به ازبکستان، قزاقستان و مغولستان سفر داشت. این سفر پس از جلسه‌ای در کمیته مجلس نمایندگان درباره مشارکت‌های راهبردی برای تضمین منابع حیاتی و زنجیره‌های تامین انجام شد.
ساپارگلی شالگیمبایف، رییس اندیشکده «C5» در آستانه قزاقستان، در این باره به مدرن دیپلماسی گفت: «برای کسانی که سال‌ها بر ضرورت تقویت روابط اقتصادی آمریکا و آسیای مرکزی تاکید کرده‌اند، اینکه این موضوعات اکنون در چنین سطحی در کنگره مطرح می‌شود، اهمیت ویژه‌ای دارد».
سرجیو گور، نماینده ویژه رییس‌جمهور آمریکا در امور آسیای جنوبی و مرکزی نیز اخیرا با شوکت میرضیایف در تاشکند دیدار کرده است.
تعاملات دیپلماتیک میان دو کشور در داخل آمریکا نیز ادامه دارد. بر اساس یک پیام منتشرشده در تلگرام، سعیده میرضیایوا، رییس اداره ریاست‌جمهوری ازبکستان و دختر رییس‌جمهور این کشور، با دونالد ترامپ دیدار کرده است. با این حال، هیچ‌یک از دو دولت اطلاعات بیشتری درباره این دیدار منتشر نکرده‌اند.
ازبکستان همچنین در حال گسترش حضور دیپلماتیک خود در آمریکا است. این کشور علاوه بر سفارت در واشنگتن و کنسولگری در نیویورک، در اوایل سپتامبر به‌طور رسمی کنسولگری جدیدی در سیاتل افتتاح کرد. این مرکز دیپلماتیک جدید در شرایطی آغاز به کار کرده که روابط اقتصادی و سیاسی تاشکند و واشنگتن در حال گسترش است.
روابط اقتصادی و تجاری میان آمریکا و ازبکستان نیز در حال توسعه است. ماه ژوئن، جیمیسون گریر، نماینده تجاری آمریکا، به تاشکند سفر کرد و مجموعه‌ای از تعهدات تجاری را برای تقویت روابط اقتصادی و سرمایه‌گذاری دوجانبه امضا کرد.
برخی قراردادهای جدید نیز توجه زیادی جلب کرده‌اند. در سال ۲۰۲۵، تاشکند اعلام کرد قصد دارد تا ۲۲ فروند هواپیمای بوئینگ ۷۸۷ دریم‌لاینر، به ارزش ۸.۵ میلیارد دلار، خریداری کند تا صنعت هوانوردی تجاری خود را نوسازی کند. این هواپیماها امکان برقراری پروازهای مستقیم و طولانی‌مدت میان آمریکا و ازبکستان را فراهم کرده و می‌توانند به افزایش گردشگری و ارتباطات اقتصادی کمک کنند.
سرمایه‌گذاری‌ها البته تنها توسط آمریکا در ازبکستان انجام نمی‌شود. شرکت ازبکستانی «آفکا» در حال ساخت یک کارخانه تولیدی در بولینگ گرین ایالت کنتاکی است. این نخستین کارخانه یک شرکت ازبک در خاک آمریکا خواهد بود و علاوه بر ایجاد بیش از ۳۰۰ فرصت شغلی، نمونه‌ای از افزایش روابط تجاری و سرمایه‌گذاری میان دو کشور محسوب می‌شود.
این پروژه همچنین برخی تصورات رایج درباره روابط آمریکا و آسیای مرکزی را به چالش می‌کشد؛ زیرا نشان می‌دهد سرمایه‌گذاری در این رابطه تنها از سوی واشنگتن به سمت منطقه انجام نمی‌شود.
با این حال، هنوز مشخص نیست نشست C5+1 در سمرقند و دیدار شرکت‌های آمریکایی با همتایان منطقه‌ای خود تا چه اندازه به قراردادهای جدید تجاری و سرمایه‌گذاری منجر خواهد شد. برگزاری نشست‌ها و امضای توافق‌های اولیه آسان است، اما مذاکره برای قراردادهای واقعی معمولا زمان‌بر و پیچیده خواهد بود.
حوزه‌های دیگری از همکاری میان آمریکا و ازبکستان با محدودیت‌های بیشتری مواجه است. از سال ۲۰۱۲، گارد ملی ایالت می‌سی‌سی‌پی آمریکا با ارتش ازبکستان همکاری کرده تا توانمندی‌های نظامی این کشور آسیای مرکزی را افزایش دهد. با این حال، همکاری‌های نظامی با آسیای مرکزی به دلیل خروج آمریکا از افغانستان، جنگ اوکراین و عملیات‌های نظامی واشنگتن در دیگر نقاط جهان کاهش یافته است.
ظرفیت همکاری‌های فناورانه میان آمریکا و ازبکستان نیز ممکن است تحت تاثیر حضور رقبای دیگر قرار گیرد. ازبکستان یکی از اعضای موسس «سازمان همکاری جهانی هوش مصنوعی» (WAICO) است؛ ائتلافی که چین برای تقویت همکاری میان اعضا در زمینه توسعه هوش مصنوعی ایجاد کرده است.
مشکل اینجاست که واشنگتن نیز بلوک فناورانه خود موسوم به «پکس سیلیکا» (Pax Silica) را ایجاد کرده و تمایل ندارد کشورها هم‌زمان عضو هر دو چارچوب باشند. قزاقستان تنها کشوری است که تاکنون عضو هر دو مجموعه WAICO و Pax Silica شده و آستانه در حال حاضر تحت فشار واشنگتن قرار دارد تا یکی از این دو مسیر را انتخاب کند.
اگرچه بعید است تاشکند راهبرد مشابهی را دنبال کند، اما وجود چارچوب همکاری تحت رهبری چین، اهرم فشار آمریکا بر ازبکستان در زمینه انتخاب‌های فناورانه را کاهش می‌دهد.
دو نشانه مهم از تعامل میان آمریکا و ازبکستان؛ یعنی سفر موفقیت‌آمیز روبیو به تاشکند در چارچوب نشست C5+1 و حضور موفق شوکت میرضیایف در نشست گروه ۲۰، می‌تواند زمینه‌ای مثبت برای روابط واشنگتن-تاشکند و حتی روابط گسترده‌تر آمریکا با آسیای مرکزی در سال آینده ایجاد کند.
با این حال، این موضوع خود یک چالش محسوب می‌شود؛ زیرا دولت آمریکا هم‌زمان با مسائل متعدد داخلی و جهانی مواجه است. انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، تشدید دوباره درگیری‌ها در ایران، گسترش جنگ روسیه و اوکراین یا افزایش قیمت مواد غذایی و نفت در داخل آمریکا، ممکن است در اولویت سیاست خارجی واشنگتن قرار گیرد و توجه آن به آسیای مرکزی را محدود کند.
در حالت ایده‌آل، واشنگتن باید پس از سفر روبیو به دنبال پروژه‌های ملموسی باشد که تعاملات دو کشور را پایدار نگه دارد. لغو اصلاحیه «جکسون-وانیک» یکی از گزینه‌هاست؛ هرچند احتمال تحقق آن بسیار اندک به نظر می‌رسد.
همچنین برقراری پروازهای مستقیم میان تاشکند و شهرهای آمریکا، با استفاده از ناوگان جدید هواپیماهای بوئینگ، می‌تواند به افزایش گردشگری کمک کند. در نهایت، همکاری آمریکا و ازبکستان باید از تمرکز صرف بر انرژی و منابع معدنی حیاتی فراتر رود؛ زیرا بخش‌های دیگر اقتصاد و صنایع ازبکستان نیز نیازمند توسعه و سرمایه‌گذاری هستند.
البته روابط واشنگتن و تاشکند در خلا ژئوپلیتیک شکل نمی‌گیرد. بازیگران متعددی در آسیای مرکزی فعال هستند. علاوه بر قدرت‌های بزرگ جهانی، کشورهایی مانند ترکیه، هند، پاکستان، کره جنوبی و جمهوری آذربایجان نیز شرکای مهم منطقه به شمار می‌روند.
روابط باکو و تاشکند نیز در سال‌های اخیر در حال گسترش بوده و دو کشور هدف افزایش حجم تجارت و تقویت همکاری‌های ترانزیتی را دنبال می‌کنند.
کشورهای عربی نیز پیش از آغاز جنگ میان ایران و آمریکا/اسرائیل، از سرمایه‌گذاران مهم در آسیای مرکزی بودند. با این حال، آینده پروژه‌های سرمایه‌گذاری و تجاری آنها به دلیل پیامدهای سنگین این درگیری و بحران ادامه‌دار در تنگه هرمز همچنان نامشخص است.
حتی اولویت‌های سیاست خارجی آمریکا نیز ممکن است تحت تاثیر بحران‌های جهانی و انتخابات میان‌دوره‌ای تغییر کند.
به بیان دیگر، واشنگتن برای تقویت جایگاه خود در آسیای مرکزی به تعامل مستمر و پویا نیاز دارد؛ زیرا دیگر بازیگران، به‌ویژه قدرت‌هایی که از نظر جغرافیایی به منطقه نزدیک‌تر هستند، حضور فعالی دارند.
دولت ازبکستان بدون تردید از چنین روندی استقبال خواهد کرد. در آینده، روابط واشنگتن و تاشکند می‌تواند گسترش یابد، اما این روابط نیازمند تنوع‌بخشی و تحول مستمر است.
سفر وزیر خارجه آمریکا و یک هیات «تاریخی» تجاری به ازبکستان و آسیای مرکزی اهمیت زیادی دارد، اما آنچه پس از پایان این دیدارها رخ می‌دهد، اهمیت بیشتری خواهد داشت؛ زیرا پیامدهای واقعی این نشست‌ها در مرحله اجرا آشکار خواهد شد.