زلزله ۷.۶ ریشتری بدون تلفات؛ چرا زمین‌لرزه مهیب پاناما قربانی نگرفت؟
زمین‌لرزه ۹ اکتبر ۲۰۲۶ پاناما، برابر با ۱۷ مهر ۱۴۰۵، با بزرگای ۷.۶، دست‌کم ۲۷ مجروح و حدود ۳۰۰ آواره بر جای گذاشت و به بیش از ۴۰۰ ساختمان آسیب رساند. دولت پاناما سازوکار ملی واکنش اضطراری خود را فعال کرد. زیرساخت‌های حیاتی، از جمله کانال پاناما، همچنان فعال ماندند و شرکای بین‌المللی نیز کمک‌های اضطراری ارائه کردند.
این زمین‌لرزه ساعت ۱۲:۵۶ ظهر به وقت محلی رخ داد. رومرکز آن در نزدیکی شهر دورافتاده «ال پیتالوسا آریبا» (El Pitalosa Arriba)، در استان «هررا» در جنوب مرکزی پاناما، قرار داشت. بزرگای زمین‌لرزه در لحظات اولیه پس از وقوع، ۸ اعلام شد، اما اندکی بعد به ۷.۶ اصلاح شد. ژرفای کانونی آن نیز حدود ۱۰ کیلومتر برآورد شد.
کم‌ژرفا بودن کانون، یکی از عوامل اصلی شدت لرزش و تمرکز خسارات بود؛ زیرا انرژی لرزه‌ای هنگام انتشار به سمت سطح زمین، کاهش کمتری را تجربه می‌کند. مؤسسه علوم زمین دانشگاه پاناما، منشأ این زمین‌لرزه را سامانه گسلی «آزوئرو ـ سونا» (Azuero-Soná) در شبه‌جزیره آزوئرو شناسایی کرد؛ منطقه‌ای که تنش در آن طی دوره‌ای طولانی انباشته شده و سپس به‌طور ناگهانی آزاد شده است. این پهنه در محدوده تأثیر متقابل ورقه‌های کارائیب، کوکوس، نازکا و آمریکای جنوبی قرار دارد و سازوکار لرزه‌ای آن عمدتاً با گسلش امتدادلغز مشخص می‌شود. سازوکار زمین‌لرزه ۹ اکتبر ۲۰۲۶ نیز امتدادلغز بود.
اگرچه پاناما منطقه‌ای با وقوع مکرر زمین‌لرزه‌های بزرگ نیست، سوابق تاریخی قابل‌توجهی از چنین رخدادهایی در این کشور وجود دارد. زمین‌لرزه سال ۱۸۸۲ با سونامی همراه بود و منطقه جزایر «سن بلاس» را تحت تأثیر قرار داد. زمین‌لرزه سال ۱۹۶۲ نیز با بزرگای ۷.۲ در نزدیکی «پهنه گسلی پاناما» (Panama Fracture Zone) رخ داد. شبه‌جزیره آزوئرو، محل رومرکز زمین‌لرزه سال ۲۰۲۶، در مقایسه با برخی مناطق دیگر، از نظر تاریخی فعالیت لرزه‌ای نسبتاً کمتری را تجربه کرده است.
در زمین‌لرزه ۹ اکتبر، گزارش‌های اولیه از نبود تلفات جانی حکایت داشتند. حدود ۲۷ نفر، عمدتاً بر اثر حوادث ناشی از ریزش ساختمان‌ها در استان «وراگواس» (Veraguas)، مجروح شدند. حدود ۳۰۰ نفر نیز تخلیه شدند. ساختمان‌ها و زیرساخت‌های مختلفی آسیب دیدند. در شهر «پنونومه» (Penonomé)، چندین ساختمان فروریخت و یک کلیسا و یک هتل خسارات شدیدی دیدند. سازمان مدیریت کانال پاناما تأیید کرد که فعالیت این آبراه طبق روال عادی ادامه دارد و از نظر سازه‌ای آسیبی به آن وارد نشده است. فرودگاه بین‌المللی «توکومن» (Tocumen) نیز به دلایل ایمنی، به‌طور موقت تعطیل و تخلیه شد و مسیر پروازها برای مدت کوتاهی تغییر کرد.
پس از زمین‌لرزه اصلی، بیش از ۸۰ پس‌لرزه ثبت شد که یکی از آن‌ها بزرگایی بیش از ۶.۶ داشت. این پس‌لرزه‌ها بر نگرانی عمومی افزودند و خطر آسیب‌های بیشتر به سازه‌های آسیب‌دیده را افزایش دادند.
سیستم ملی حفاظت مدنی پاناما (SINAPROC)، به‌عنوان نهاد قانونی هماهنگ‌کننده مدیریت بحران در این کشور، مسئولیت هماهنگی اقدامات اضطراری در سطح ملی و بازرسی‌های پیشگیرانه را بر عهده گرفت. رئیس‌جمهور پاناما، «مولینو» (Mulino)، این رویداد را یک «فاجعه بزرگ» توصیف کرد و وزیر بهداشت نیز از قطع ارتباط و انزوای برخی شهرهای آسیب‌دیده، از جمله «تونوسی»، خبر داد. وزارت آموزش‌وپرورش هم دستور تعطیلی کلاس‌های درس در سراسر کشور را صادر کرد.
نکته قابل‌توجه آن است که پاناما تنها چند روز پیش از وقوع زمین‌لرزه، نخستین مانور بین‌سازمانی خود را با موضوع «سلامت روان و حمایت روانی‌ـ‌اجتماعی» (MHPSS) برگزار کرده بود. در این مانور حدود ۳۵ سازمان مشارکت داشتند و هدف آن، ادغام کمک‌های اولیه روان‌شناختی در مرحله فوری واکنش به سوانح بود. این آمادگی می‌توانست چارچوبی برای نیروهای امدادی فراهم کند تا در مدیریت استرس حاد و وحشت عمومی پس از زمین‌لرزه از آن بهره بگیرند.
دولت ایالات متحده نیز به درخواست دولت پاناما، «تیم واکنش و کمک‌رسانی در سوانح» (DART) را فعال کرد و دو تیم فنی «جست‌وجو و نجات شهری» (USAR)، متشکل از مجموعاً ۲۰ نفر، به منطقه اعزام کرد. این تیم‌ها قرار بود ظرف ۲۴ ساعت پس از زمین‌لرزه در محل حاضر شوند و در ارزیابی‌های سازه‌ای و عملیات جست‌وجو و نجات مشارکت کنند. ایالات متحده همچنین وعده کمک مالی پنج میلیون‌دلاری داد و به نیروهای هوایی و دریایی پاناما اجازه داد برای عملیات امدادرسانی از دو فروند بالگرد تحت پشتیبانی آمریکا استفاده کنند.
چرا زمین‌لرزه‌ای با بزرگای ۷.۶ تلفات جانی نداشت؟
نبود تلفات جانی گزارش‌شده در زمین‌لرزه اکتبر ۲۰۲۶ پاناما، با وجود بزرگای بالای آن، را باید حاصل مجموعه‌ای از عوامل دانست؛ از جمله دورافتاده بودن رومرکز، تراکم جمعیتی نسبتاً پایین در محدوده اصلی لرزش، تمرکز خسارات در مناطق و سازه‌های مشخص و واکنش سریع نیروهای امدادی.
میزان ویرانگری یک زمین‌لرزه با بزرگای ۷.۶ فقط به بزرگی آن بستگی ندارد؛ محل وقوع، ژرفای کانون، فاصله مناطق مسکونی از رومرکز، ویژگی‌های خاک و کیفیت ساختمان‌ها نیز در میزان خسارات و تلفات نقش دارند. زمین‌لرزه‌های کم‌ژرفا معمولاً در نزدیکی سطح زمین لرزش شدیدی ایجاد می‌کنند؛ با این حال، شدت خسارات به شرایط محلی و میزان آسیب‌پذیری سازه‌ها نیز وابسته است.
زمین‌لرزه پاناما در میانه روز رخ داد و بسیاری از ساکنان بیدار بودند. شاهدان عینی، لرزش را شدید و طولانی توصیف کردند. این لرزش در پایتخت حدود ۴۰ ثانیه ادامه داشت و به سقوط اشیا و قطع برق انجامید. با این حال، خرابی‌های شدید سازه‌ای عمدتاً در برخی شهرها و ساختمان‌های قدیمی‌تر متمرکز بود و به فروپاشی گسترده ساختمان‌های مسکونی در سراسر منطقه منجر نشد.
آسیب‌پذیری بخشی از بافت ساختمانی مناطق تحت تأثیر، به‌ویژه در استان‌های مرکزی «هررا» (Herrera)، «کوکله» (Coclé) و «لوس سانتوس» (Los Santos)، یکی از عوامل خسارت‌بار این زمین‌لرزه بود. بسیاری از ساختمان‌های این مناطق برای مقاومت در برابر زمین‌لرزه‌های شدید طراحی نشده بودند و منطقه نیز پیش‌تر با رخدادی در این مقیاس روبه‌رو نشده بود. در نتیجه، کلیساها، ساختمان‌های دولتی و منازل مسکونی آسیب دیدند. برای مثال، برج کلیسای جامع شهر پنونومه و بخش‌هایی از ساختمان فرمانداری فروریختند. این زمین‌لرزه همچنین به تعدادی از تصفیه‌خانه‌های آب آشامیدنی آسیب رساند و موجب قطع برق در شش استان شد.
عامل مهم دیگر، موقعیت جغرافیایی رومرکز بود. کانون زمین‌لرزه در منطقه‌ای کم‌تراکم و در فاصله حدود ۲۰۰ کیلومتری شهر پاناماسیتی قرار داشت. برآوردها نشان می‌داد حدود ۴۳ هزار نفر در مناطقی زندگی می‌کردند که در معرض لرزش شدید قرار گرفته بودند. این رقم به‌مراتب کمتر از جمعیت در معرض خطر در برخی زمین‌لرزه‌های اخیر منطقه بود؛ از جمله زمین‌لرزه‌های دوگانه ونزوئلا در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۶، که حدود ۱.۴ میلیون نفر را در معرض خطر قرار داد، و زمین‌لرزه کلمبیا در ۱۰ اوت ۲۰۲۶، که این رقم در آن بیش از ۱.۶ میلیون نفر برآورد شد.
در کنار این عوامل، مقررات ساختمانی پاناما، به‌ویژه در مورد ساختمان‌های بلندمرتبه پایتخت، در حفظ پایداری سازه‌ای برخی ساختمان‌ها نقش داشت. آسمان‌خراش‌های شهر پاناما با وجود لرزش شدید و تخلیه ساکنان، در مجموع از فروپاشی گسترده در امان ماندند. رعایت استانداردهای سازه‌ای در چنین ساختمان‌هایی می‌تواند از وقوع خرابی‌های فاجعه‌بار در مناطق شهری پرتراکم جلوگیری کند.
واکنش سریع سامانه ملی حفاظت مدنی نیز اهمیت داشت. دولت با اعلام وضعیت اضطراری، تعطیلی مدارس را در دستور کار قرار داد و گروه‌های امدادی عملیات تخلیه و ارزیابی خسارات را آغاز کردند. تخلیه سریع ساختمان‌ها، از جمله بیمارستان‌ها و مدارس، احتمالاً خطر آسیب‌های ناشی از ریزش آوار و ازدحام جمعیت را کاهش داد.
زمین‌لرزه ساعت ۱۲:۵۶ ظهر جمعه به وقت محلی رخ داد. اگرچه در این ساعت بسیاری از مردم در ساختمان‌ها حضور داشتند، شدیدترین خرابی‌های سازه‌ای در شهرها و سازه‌های مشخص، به‌ویژه ساختمان‌های قدیمی‌تر و فاقد تقویت کافی، متمرکز بود. بنابراین، نبود تلفات جانی گزارش‌شده را نمی‌توان تنها به یک عامل نسبت داد؛ موقعیت رومرکز، پراکندگی جمعیت، کیفیت سازه‌ها و اقدامات اضطراری، در کنار یکدیگر، در کاهش پیامدهای انسانی این رخداد نقش داشتند.