صنایع‌دستی مازندران در تنگنای فراموشی؛ میراثی که هنوز نفس می‌کشد
بابلسر - صنایع‌دستی مازندران در تنگنای فراموشی، برای بقا می‌جنگند؛ هنرمندانی که با دشواری تولید و فروش، همچنان چراغ هنرهای بومی را روشن نگه‌داشته آمد.
سفیر ارجان گروه استان‌ها - سمیه اسدی: پارچه‌های ابریشمی دستباف، جاجیم و چادرشب و محصولات چوبی لاک‌تراشی، تنها بخشی از هنرهای سنتی مازندران هستند که دانش و مهارت تولید آنها طی نسل‌ها شکل گرفته است.
هر محصول دست‌ساز، حاصل تجربه، شناخت مواد اولیه و صرف زمان برای خلق اثری است که علاوه بر ارزش کاربردی، بخشی از فرهنگ و هویت بومی منطقه را بازتاب می‌دهد؛ با این حال، حفظ این میراث در زندگی امروز به فراهم بودن شرایط تولید و امکان کسب درآمد از هنر وابسته است.
دغدغه مشترک هنرمندان صنایع‌دستی بابلسر، فاصله میان توانایی تولید و امکان فروش پایدار است. در حالی که برخی محصولات دستباف قابلیت عرضه به بازارهای خارج از کشور را پیدا کرده‌اند، تأمین مواد اولیه، محدود بودن مشتریان برخی رشته‌ها و نیاز به معرفی گسترده‌تر آثار همچنان از موانع فعالیت تولیدکنندگان به شمار می‌رود.
۲۱ سال بافندگی؛ از پرورش کرم ابریشم تا تولید پارچه
محمد ابراهیمی، هنرمند ۳۴ ساله اهل روستای اجاکسر شهرستان بابلسر، از حدود ۱۳ یا ۱۴ سالگی وارد حوزه صنایع‌دستی شده و اکنون ۲۱ سال سابقه فعالیت در رشته نساجی سنتی دارد. او نزدیک به ۱۲ سال نیز به‌صورت تخصصی در زمینه ابریشم فعالیت کرده و بخشی از فرآیند تولید را از پرورش کرم ابریشم و تهیه پیله تا تبدیل آن به نخ و بافت پارچه دنبال می‌کند.
ابراهیمی در گفت‌وگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: از حدود ۱۳ یا ۱۴ سالگی وارد حوزه صنایع‌دستی و میراث فرهنگی شدم و فعالیت خود را در رشته نساجی سنتی آغاز کردم؛ رشته‌ای که با تولید پارچه‌های دستباف، جاجیم، چادرشب، حوله و دستمال و دیگر دست‌بافته‌های سنتی مازندران ارتباط دارد.
وی افزود: حدود ۲۱ سال است که در زمینه بافندگی فعالیت می‌کنم و نزدیک به ۱۲ سال نیز به‌صورت تخصصی در حوزه ابریشم مشغول هستم؛ از پرورش کرم ابریشم و تولید پیله گرفته تا تبدیل پیله به نخ و بافت پارچه‌های ابریشمی.
این هنرمند بابلسری با اشاره به شیوه تولید نخ ابریشم گفت: تا جایی که اطلاع دارم، در حال حاضر از معدود افرادی هستم که در مازندران نخ ابریشم را به روش کاملاً سنتی و دستی تولید می‌کنم و در زمینه بافت پارچه ابریشم نیز فعالیت دارم.
ابراهیمی با بیان اینکه محصولات ابریشمی دستباف به دلیل زمان‌بر بودن فرآیند تولید و استفاده از مواد اولیه طبیعی، قیمت بالاتری دارند، افزود: این محصولات مشتریان خاص خود را می‌طلبند، اما بازار آنها وجود دارد و بخشی از تولیدات من تاکنون به کشورهای مختلف از جمله عربستان، هلند و ترکمنستان عرضه شده است.
ابراهیمی یکی از مهم‌ترین نیازهای فعالان صنایع‌دستی را معرفی محصولات و ایجاد بازار فروش دانست و اظهار کرد: ما بیش از آنکه به حمایت مالی نیاز داشته باشیم، به معرفی و ایجاد بازار فروش نیاز داریم. باید محصولات دست‌ساز و دست‌بافت بیشتر دیده شوند تا مردم با ارزش و زحمت تولید آنها آشنا شوند.
وی ادامه داد: در کنار صنایع‌دستی، در زمینه خیاطی لباس مردانه، دوخت پرده و لباس‌های سنتی نیز فعالیت دارم و کار کشاورزی هم انجام می‌دهم. صنایع‌دستی یکی از مشاغلی است که در کنار سایر فعالیت‌ها دنبال می‌کنم.
توسعه نوغانداری؛ ضرورت توجه به تأمین مواد اولیه
تولید نخ ابریشم از مراحلی آغاز می‌شود که پیش از بافندگی قرار دارند. پرورش کرم ابریشم، تأمین برگ توت، تولید پیله و تبدیل آن به نخ، حلقه‌هایی از زنجیره‌ای هستند که هرگونه اختلال در آنها می‌تواند بر روند تولید پارچه تأثیر بگذارد. از این رو، توسعه نساجی سنتی بدون توجه به زیرساخت‌های اولیه نوغانداری امکان‌پذیر نخواهد بود.
ابراهیمی درباره فرآیند تولید نخ ابریشم اظهار کرد: اوایل اردیبهشت‌ماه تخم نوغان را از اداره جهاد کشاورزی بابل تهیه می‌کنیم و پرورش کرم ابریشم را خودمان انجام می‌دهیم. در واقع تلاش می‌کنم فرآیند تولید نخ ابریشم را از ابتدا تا انتها به‌صورت سنتی انجام دهم.
وی با تأکید بر اهمیت برگ توت به‌عنوان منبع اصلی تغذیه کرم ابریشم افزود: مهم‌ترین دغدغه ما در حوزه ابریشم، تأمین منابع و مواد اولیه است و برگ درخت توت نقش اساسی در پرورش کرم ابریشم دارد.
این هنرمند پیشنهاد کرد شهرداری‌ها در توسعه درختکاری توت در حاشیه شهرها و مناطق مستعد سرمایه‌گذاری کنند و گفت: اگر درختان توت در سطح شهرها، حاشیه شهرها و مکان‌هایی که امکان کاشت وجود دارد توسعه پیدا کنند، در آینده می‌توان از ظرفیت آنها برای گسترش نوغانداری و صنعت ابریشم استفاده کرد.
ابراهیمی ادامه داد: این موضوع فقط به نفع یک فرد یا یک کارگاه نیست؛ توسعه درخت توت می‌تواند زمینه اشتغال افرادی را که به دنبال کار هستند نیز فراهم کند و به رونق صنعت ابریشم در منطقه کمک کند.
وی با اشاره به امکان همکاری با مدیریت شهری گفت: حتی می‌توان با حمایت شهرداری و استفاده از ظرفیت هنرمندان این حوزه، محصولاتی تولید کرد که شهرداری آنها را برای استفاده در برنامه‌های شهری یا از طریق مزایده عرضه کند و درآمد حاصل از آن صرف عمران و توسعه شهر شود.
توسعه نوغانداری، در صورت برخورداری از برنامه‌ای جامع، می‌تواند زمینه ارتباط میان تأمین مواد اولیه، پرورش کرم ابریشم، تولید نخ، بافندگی و فروش محصولات را تقویت کند. با این حال، کاشت درخت توت به‌تنهایی برای ایجاد یک زنجیره اقتصادی کافی نیست و باید در کنار آن، آموزش، تأمین نهاده‌های مورد نیاز، فرآوری پیله و ایجاد بازار فروش نیز مورد توجه قرار گیرد.
لاک‌تراشی؛ میراث چندصدساله در معرض محدودیت‌های تولید
در کنار نساجی سنتی، لاک‌تراشی از هنرهای قدیمی و ریشه‌دار مازندران است که بخشی از شیوه زندگی گذشتگان را در خود جای داده است. ظروف و ابزارهای چوبی ساخته‌شده به این روش، در گذشته کاربرد گسترده‌ای در زندگی روزمره مردم داشتند و برای نگهداری و استفاده از فرآورده‌های دامی به کار می‌رفتند؛ اما تغییر سبک زندگی و ورود محصولات صنعتی، تقاضا برای بخشی از این تولیدات را کاهش داده است.
نادر کریمی فیروزجایی، هنرمند لاک‌تراش اهل روستای نفت‌چال، با اشاره به قدمت این هنر اظهار کرد: لاک‌تراشی از هنرهای قدیمی و ریشه‌دار مازندران است و قدمت آن به چند صد سال گذشته بازمی‌گردد. در گذشته، محصولات لاکی و چوبی کاربرد گسترده‌ای در زندگی روزمره مردم داشتند و برای نگهداری و استفاده از شیر، ماست و دیگر فرآورده‌های دامی مورد استفاده قرار می‌گرفتند.
وی افزود: بسیاری از این وسایل در گذشته جزئی از زندگی روزمره مردم بودند، اما با گذشت زمان و تغییر سبک زندگی، کاربرد سنتی آنها کاهش پیدا کرده و همین مسئله موجب کم‌رونق شدن این هنر شده است.
این هنرمند صنایع‌دستی با بیان اینکه لاک‌تراشی یکی از هنرهای اصیل و هویتی مازندران محسوب می‌شود، گفت: اگر حمایت مناسبی از هنرمندان این رشته صورت نگیرد، بیم آن می‌رود که این هنر به‌تدریج از بین برود و بخشی از میراث فرهنگی و هنری مازندران فراموش شود.
کریمی فیروزجایی یکی از مهم‌ترین مشکلات فعالان این حوزه را تأمین چوب مناسب عنوان کرد و ادامه داد: مواد اولیه مورد نیاز لاک‌تراشی از چوب تهیه می‌شود و هنرمندان برای تأمین چوب با مشکلات و محدودیت‌های مختلفی مواجه هستند. فرآیند تهیه چوب بسیار دشوار شده و این مسئله مستقیماً بر ادامه فعالیت هنرمندان تأثیر گذاشته است.
وی همچنین بازاریابی و فروش محصولات را از دیگر چالش‌های جدی این رشته دانست و گفت: مشکل ما فقط تولید نیست؛ بازار فروش نیز محدود است. وقتی تولیدکننده بازار مناسبی برای عرضه محصولات خود نداشته باشد، ادامه این کار برای او دشوار خواهد بود.
این هنرمند با اشاره به محدود شدن شمار فعالان حرفه‌ای لاک‌تراشی خاطرنشان کرد: در شرایط فعلی تعداد افرادی که به‌صورت حرفه‌ای در زمینه لاک‌تراشی فعالیت می‌کنند بسیار محدود شده است و باید با حمایت دولت و دستگاه‌های متولی صنایع‌دستی، زمینه‌ای فراهم شود تا این هنر همچنان زنده بماند.
کریمی فیروزجایی تأکید کرد: لاک‌تراشی فقط یک شغل نیست، بلکه بخشی از فرهنگ و هویت مردم مازندران است و حفظ آن نیازمند حمایت در زمینه تأمین مواد اولیه، آموزش، تولید، بازاریابی و ایجاد بازار فروش است.
بازار فروش؛ حلقه مشترک دغدغه‌های هنرمندان
روایت بافنده ابریشم و هنرمند لاک‌تراش، با وجود تفاوت در مواد اولیه و شیوه تولید، به یک مسئله مشترک می‌رسد: تولید محصول باکیفیت به‌تنهایی برای استمرار فعالیت اقتصادی کافی نیست. هنرمند باید بتواند محصول خود را به مشتری مناسب معرفی کند، هزینه و ارزش کار را در قیمت نهایی منعکس کند و به بازاری دسترسی داشته باشد که امکان تداوم تولید را فراهم کند.
در صنایع‌دستی، فرآیند تولید اغلب به زمان، مهارت و تجربه قابل توجهی نیاز دارد و استفاده از مواد اولیه طبیعی نیز می‌تواند بر هزینه تمام‌شده اثر بگذارد. از سوی دیگر، کاهش کاربرد برخی محصولات سنتی در زندگی روزمره، ضرورت معرفی ظرفیت‌های تازه برای مصرف و عرضه آنها را افزایش می‌دهد.
نمایشگاه صنایع‌دستی؛ فرصتی برای معرفی و فروش مستقیم
برگزاری نمایشگاه‌های صنایع‌دستی یکی از مسیرهای معرفی آثار هنرمندان و ایجاد ارتباط مستقیم میان تولیدکنندگان و خریداران است. این رویدادها، علاوه بر فراهم کردن امکان عرضه محصولات، فرصت آشنایی مردم با تنوع هنرهای بومی و شناخت ارزش کار دست را نیز ایجاد می‌کنند.
در بابلسر نیز نمایشگاهی با حضور حدود ۳۰ غرفه از هنرمندان و فعالان صنایع‌دستی برپا شده که رشته‌های مختلفی را در بر می‌گیرد؛ از سفال و سرامیک و شیشه تا صنایع‌دستی چوبی، لاک‌تراشی، زیورآلات سنتی و چرم. این تنوع، ظرفیت هنری منطقه را نشان می‌دهد و می‌تواند زمینه‌ای برای معرفی تولیدکنندگان و گسترش ارتباط آنها با بازار باشد.
نرگس لطف‌پور، کارشناس صنایع‌دستی اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی بابلسر، با اشاره به برپایی این نمایشگاه اظهار کرد: در این رویداد حدود ۳۰ غرفه از هنرمندان و فعالان حوزه صنایع‌دستی حضور دارند و آثاری در رشته‌های مختلف به نمایش گذاشته شده است.
وی در گفت وگو با خبرنگار مهر افزود: این نمایشگاه به‌صورت سالانه و در یک مکان ثابت برگزار نمی‌شود و تلاش می‌کنیم با فراهم شدن فرصت و شرایط مناسب، نمایشگاه‌های صنایع‌دستی را در نقاط مختلف برگزار کنیم تا هنرمندان بتوانند آثار خود را بیشتر در معرض دید عموم قرار دهند.
لطف‌پور یکی از اهداف برگزاری این نمایشگاه را حمایت از فروش محصولات و کمک به رونق اقتصادی هنرمندان عنوان کرد و گفت: معرفی آثار، شناساندن هنرمندان و ایجاد ارتباط مستقیم میان تولیدکنندگان و مردم از دیگر اهداف برگزاری این نمایشگاه است.
وی ادامه داد: هنرمندان حاضر در نمایشگاه می‌توانند علاوه بر عرضه و فروش آثار خود، صفحات مجازی، راه‌های ارتباطی و نشانی محل فعالیتشان را در اختیار بازدیدکنندگان قرار دهند تا مردم بتوانند پس از نمایشگاه نیز آنها و محصولاتشان را شناسایی و دنبال کنند؛ موضوعی که در نهایت می‌تواند در توسعه بازار و افزایش فروش آثار هنرمندان تأثیرگذار باشد.
این کارشناس صنایع‌دستی درباره استقبال از نمایشگاه در نخستین روز نیز اظهار کرد: روز نخست برگزاری نمایشگاه با استقبال کمتری نسبت به روزهای پیش‌رو همراه بود و امیدواریم با توجه به فرارسیدن روزهای پنجشنبه و جمعه، شاهد حضور بیشتر مردم و رونق هرچه بیشتر نمایشگاه باشیم.