خواهر بلا و جیجی حدید در جدال با ناشر بزرگ آمریکایی بر سر فلسطین
اختلاف بر سر نحوه روایت حملات ۷ اکتبر ۲۰۲۳ و تاریخ فلسطین، به انصراف دو نویسنده فلسطینی‌آمریکایی از انتشار کتابی برای مخاطبان نوجوان در انتشارات رندوم هاوس منجر شد. آلانا حدید و جنان مطری می‌گویند تغییرات پیشنهادی ناشر، روایت آن‌ها را تحریف می‌کرد؛ اختلافی که در نهایت به انتقال کتاب به انتشارات اینترلینک، ناشری متعلق به فلسطینیان، انجامید.
به گزارش سفیر ارجان به نقل از گاردین ، کتابی درباره فلسطین که برای مخاطبان نوجوان نوشته شده بود، اندکی پیش از موعد انتشار، از برنامه انتشارات رندوم هاوس، زیرمجموعه پنگوئن رندوم هاوس، کنار گذاشته شد. این اتفاق پس از اختلاف‌های تحریریه‌ای میان ناشر و نویسندگان فلسطینی‌آمریکایی کتاب بر سر روایت آن‌ها از تاریخ فلسطین رخ داد.
در نوامبر ۲۰۲۴، بخش کتاب‌های کودک رندوم هاوس قرارداد انتشار این کتاب را با آلانا حدید، نیکوکار و فعال اجتماعی و خواهر بزرگ‌تر بلا و جیجی حدید، دو مدل سرشناس، و جنان مطری، نویسنده و راهبردپرداز ارتباطات، امضا کرده بود. قرار بود کتاب در سپتامبر سال جاری منتشر شود.
این دو نویسنده که در شبکه‌های اجتماعی مخاطبان زیادی دارند، دست‌نوشته‌ای درباره تاریخ فلسطین، اشغالگری اسرائیل، مقاومت فلسطینیان و پراکندگی آنان در کشورهای مختلف تهیه کردند و در بخش‌هایی از آن، به روایت‌های خانوادگی خود از آوارگی نیز پرداختند.
با این حال، آن‌ها پس از اعتراض به ویرایش‌های رندوم هاوس، از انتشار کتاب انصراف دادند. به گفته نویسندگان، این تغییرات روایت آن‌ها را تعدیل و تحریف می‌کرد و پس از آن اعمال شده بود که تصور می‌کردند نسخه نهایی کتاب آماده شده است. سخنگوی رندوم هاوس اعلام کرد روند کار مطابق با «رویه‌های استاندارد نشر کتاب» پیش رفته و ناشر در نهایت از تصمیم نویسندگان برای پس گرفتن کتاب حمایت کرده است.
کتاب «آوارگی و روایت فلسطینی‌آمریکایی» قرار بود هشتمین عنوان از مجموعه «مسابقه‌ای برای رسیدن به حقیقت» باشد؛ مجموعه‌ای از کتاب‌های غیرداستانی برای نوجوانان ۱۰ تا ۱۳ ساله که هدف آن ارائه روایتی از تاریخ آمریکا از زبان اعضای گروه‌های به‌حاشیه‌رانده‌شده و بازگویی تاریخ جوامع آنان بود. یکی از خالقان این مجموعه نیز اعلام کرد که به نحوه برخورد با کتاب فلسطین اعتراض دارد و دیگر برای انتشار عنوان‌های بعدی این مجموعه با ناشر همکاری نخواهد کرد.
آلانا حدید گفت: «روشن شد که پنگوئن اساساً هرگز قرار نبود به ما اجازه دهد کتابی را که می‌خواستیم بنویسیم، همان‌طور که می‌خواهیم، منتشر کنیم. این موضوع نشان می‌دهد که آن‌ها حاضرند مجموعه‌ای بسیار تأثیرگذار را که به کودکان در یادگیری تاریخ کمک می‌کند، به‌طور کامل از بین ببرند؛ فقط به این دلیل که یکی از کتاب‌های آن درباره فلسطین است.»
به گفته حدید و مطری، آن‌ها نسخه اولیه دست‌نوشته و بخش‌هایی از مکاتباتشان با رندوم هاوس را در اختیار روزنامه گاردین گذاشته‌اند. نویسندگان و ناشر ماه‌ها بر سر واژگان و عبارت‌های کتاب، از جمله بخشی درباره حملات حماس به جنوب اسرائیل در ۷ اکتبر ۲۰۲۳، اختلاف داشتند. در دست‌نوشته نویسندگان آمده بود مردمی که تحت «سلطه استعماری» زندگی می‌کنند، «حق مقاومت» دارند؛ اما رندوم هاوس از آن‌ها خواسته بود استدلال‌هایی را نیز بگنجانند که بر اساس آن، حملات آن روز ناقض قوانین بین‌المللی بوده است. پس از آنکه دو طرف به بن‌بست رسیدند، نویسندگان در اوایل سپتامبر از انتشار کتاب انصراف دادند.
اکنون قرار است این کتاب از سوی انتشارات اینترلینک، ناشر آمریکایی متعلق به فلسطینیان، منتشر شود.
سخنگوی رندوم هاوس اعلام کرد این انتشارات کتاب‌های دیگری درباره فلسطین در دست انتشار دارد و همچنان به «انتشار دیدگاه فلسطینیان برای مخاطبان جوان» متعهد است. او همچنین گفت انتشار یکی دیگر از کتاب‌های مجموعه «مسابقه‌ای برای رسیدن به حقیقت» همچنان برای سال ۲۰۲۸ برنامه‌ریزی شده است.
اختلاف بر سر این کتاب در شرایطی رخ داده که آثار فلسطینیان و آثاری که به نمایندگی از آنان نوشته می‌شوند، با موشکافی و سانسور نامتناسبی روبه‌رو هستند. این مناقشه همچنین شکاف عمیق میان روایت‌های مختلف از رویدادهای ۷ اکتبر را آشکار کرد؛ شکافی که به گفته گزارش گاردین، در چارچوب کتابی که قرار بود از سوی یک ناشر جریان اصلی منتشر شود، قابل پر کردن نبود.
جنان مطری گفت: «به باور من، این کتاب اثری انقلابی بود و به همین دلیل تا این اندازه زیر ذره‌بین قرار گرفت. آن‌ها مدام می‌کوشیدند تاریخ ما را تعدیل کنند، چون نمی‌خواستند برخی جوامع احساس ناراحتی کنند. اما تاریخ‌نگاری استعمارزدا قرار است مخاطب را با واقعیت‌های ناراحت‌کننده روبه‌رو کند.»
داستانی مهم‌تر از این برای روایت وجود ندارد
مجموعه «مسابقه‌ای برای رسیدن به حقیقت» را سایرا رائو و رجینا جکسون، بنیان‌گذاران برنامه «ریس۲دینر»، طراحی کردند؛ برنامه‌ای که در سال ۲۰۱۹ با هدف فراهم کردن زمینه گفت‌وگو درباره نژادپرستی با زنان سفیدپوست آغاز شد. رائو و جکسون در سال ۲۰۲۰ کتابی با عنوان «زنان سفیدپوست» به پنگوئن رندوم هاوس فروختند که به اثری پرفروش تبدیل شد. آن‌ها یک سال بعد، مجموعه کتاب‌های کودک «مسابقه‌ای برای رسیدن به حقیقت» را نیز به این ناشر واگذار کردند.
رندوم هاوس تاکنون کتاب‌هایی از این مجموعه درباره برده‌داری، استعمار مردم وامپانوآگ، محرومیت آمریکایی‌های چینی‌تبار، تاریخ آمریکایی‌های مکزیکی‌تبار و همسان‌سازی اجباری کودکان بومی منتشر کرده است.
با ادامه این مجموعه، رائو انتشار کتابی درباره فلسطین را ضروری دانست. او گفت: «در حال حاضر هیچ داستانی مهم‌تر از این برای روایت وجود ندارد. فلسطین در واقع داستان همه نسل‌کشی‌ها و همه شکل‌های خشونت ناشی از استعمار مهاجرنشین را روایت می‌کند.»
رائو پس از موافقت رندوم هاوس با طرح کتاب در تابستان ۲۰۲۴، حدید و مطری را برای نگارش آن انتخاب کرد.
نویسندگان نخستین نسخه دست‌نوشته «آوارگی» را در ژوئیه ۲۰۲۵ تحویل دادند. آن‌ها در مقدمه نوشتند که داستان فلسطینیان مدت‌هاست از کتاب‌های درسی حذف شده است: «محو عامدانه تاریخ ما باعث شده نسل‌های مختلف فلسطینیان برای توضیح اینکه از کجا آمده‌اند و چرا نزدیک به نیمی از ما در سراسر جهان پراکنده شده‌ایم، با دشواری روبه‌رو باشند؛ از جمله خود ما که در ایالات متحده زندگی می‌کنیم.»
این کتاب به جغرافیا و تاریخ فلسطین، ظهور صهیونیسم، نکبت سال ۱۹۴۸ ــ زمانی که بیش از ۷۰۰ هزار فلسطینی از خانه‌های خود رانده شدند ــ تحلیل نویسندگان از اسرائیل به‌عنوان یک «مستعمره مهاجرنشین»، روابط آمریکا و اسرائیل و زندگی فلسطینیان تحت اشغال نظامی می‌پرداخت.
نویسندگان همچنین تاریخچه خانوادگی خود را ثبت کرده بودند. به نوشته آن‌ها، پدربزرگ و مادربزرگ حدید چند روز پس از تولد پدر او از شهر صفد اخراج شدند و به پناهندگانی در سوریه تبدیل شدند. بستگان مطری و همسرش نیز پس از کشتار آوریل ۱۹۴۸ که جان بیش از ۱۰۰ فلسطینی را در دیر یاسین گرفت، از دیر یاسین و عین‌کریم آواره شدند.
حدید گفت: «فقط می‌خواستم کودکان ما را انسان ببینند.»
به گفته نویسندگان، تنش‌ها در ژوئن ۲۰۲۶ شدت گرفت؛ زمانی که کتاب برای منتقدان ارسال شد و امکان پیش‌خرید آن فراهم آمد، بی‌آنکه رندوم هاوس نسخه نهایی را در اختیار نویسندگان گذاشته باشد. آن‌ها پس از دریافت نسخه‌ای از کتاب متوجه شدند که ناشر بدون اطلاعشان، بخشی درباره رویدادهای ۷ اکتبر را تغییر داده است.
نویسندگان در فصلی با عنوان «حق بین‌المللی مقاومت مسلحانه» به قطعنامه‌ای از مجمع عمومی سازمان ملل استناد کرده بودند که بر حق تعیین سرنوشت مردمی که تحت سلطه استعماری قرار دارند و امکان بازپس‌گیری این حق «با هر وسیله‌ای که در اختیار دارند» تأکید می‌کرد.
در این فصل، استفاده حماس از مبادله اسرا برای آزادی هزاران فلسطینی زندانی در اسرائیل نیز مطرح شده بود؛ افرادی که نویسندگان آن‌ها را عملاً «گروگان‌های حکومت» توصیف کرده بودند. آن‌ها درباره مبادله سال ۲۰۱۱ که در جریان آن گیلعاد شالیط، سرباز اسیر اسرائیلی، در برابر بیش از هزار زندانی آزاد شد، نوشته بودند: «این مبادله یکی از مشهورترین نمونه‌ها بود و به فلسطینیان نشان داد که مقاومت می‌تواند به نتایج واقعی منجر شود.»
در ادامه دست‌نوشته آمده بود که در ۷ اکتبر، نیروهای حماس «در حمله‌ای هماهنگ وارد اسرائیل شدند». نویسندگان نوشته بودند حدود هزار و ۱۰۰ اسرائیلی، از جمله ۳۷ کودک، کشته شدند و غیرنظامیان و سربازانی نیز «برای استفاده در مبادله» به اسارت گرفته شدند.
بخش مربوط به ۷ اکتبر کوتاه بود، اما نویسندگان در آن استدلال کرده بودند که قوانین بین‌المللی مقاومت فلسطینیان را «با هر وسیله ضروری» مجاز می‌داند و حملات پس از «دهه‌ها رنج و سرکوب نادیده‌گرفته‌شده» رخ داده است.
در دست‌نوشته آمده بود: «فلسطینیان، مانند دیگر مردمان تحت ستم در گذشته، در برابر قدرت نظامی overwhelming خواستار آزادی بوده‌اند. خشونت در این سرزمین با آنچه در ۷ اکتبر رخ داد آغاز نشد؛ آن روز لحظه دیگری در تاریخ طولانی مبارزه مردمی برای آزادی بود.»
نویسندگان گفتند به درخواست رندوم هاوس، اطلاعات مربوط به شمار کشته‌شدگان ۷ اکتبر را به متن افزوده بودند و تصور می‌کردند عبارت‌بندی این بخش در مه ۲۰۲۶ نهایی شده است. اما در نسخه به‌روزشده‌ای که دریافت کردند، جمله‌ای از سوی یکی از ویراستاران ناشر اضافه شده بود: «این اقدامات ناقض قوانین بین‌المللی بودند.»
ایمیل‌ها نشان می‌دهد نویسندگان به این افزوده اعتراض کردند و گفتند این جمله با تحلیل آن‌ها از قوانین بین‌المللی در تضاد است. آن‌ها همچنین مدعی شدند تغییر متن بدون تأییدشان، نقض قراردادشان بوده است. یکی از ویراستاران رندوم هاوس در ایمیلی نوشت که بدون این جمله یا عبارتی مشابه، ناشر «اعتبار خود را نزد خوانندگان، از جمله کسانی که با دیدگاه ما رویکردی باز دارند، از دست خواهد داد» و کتاب قابل انتشار نخواهد بود.
مذاکرات درباره نحوه توصیف رویدادهای ۷ اکتبر هفته‌ها ادامه یافت و رئیس بخش تبلیغات رندوم هاوس، واحد حقوقی و رئیس بخش کتاب‌های کودک این انتشارات نیز در گفت‌وگوها مشارکت داشتند.
در همین مدت، رندوم هاوس تغییرات دیگری را نیز پیشنهاد کرد که نویسندگان با آن‌ها مخالف بودند. در ماه ژوئیه، یکی از مدیران ارشد ناشر پیشنهاد کرد در چند بخش، واژه «یهودی» حذف شود؛ از جمله در عبارتی که نویسندگان شبه‌نظامیان صهیونیست دخیل در تخریب روستاهای فلسطینی در جریان نکبت را «گروه‌های تبهکار یهودی» نامیده بودند.
این مقام رندوم هاوس نوشت: «نگرانی ما درباره دقیق بودن این واژه نیست، بلکه درباره این است که آیا تکرار آن به روشن‌تر شدن موضوع کمک ضروری می‌کند یا نه.»
نویسندگان در پاسخ، این موضع را «شرم‌آور» خواندند و گفتند پذیرفتنی نیست که یک ویراستار اعلام کند دقت، مسئله اصلی نیست. یکی از ویراستاران نیز پاسخ داد که منظورشان زیر سؤال بردن دقت واژه نبوده، بلکه می‌خواستند بدانند آیا تکرار صفت «یهودی» با توجه به بافت متن ضروری است یا خیر.
یکی از مسئولان رندوم هاوس بار دیگر از نویسندگان خواست توضیحات بیشتری درباره ۷ اکتبر اضافه کنند. در ایمیلی پیشنهاد شده بود عبارتی با این مضمون در کتاب بیاید: «برخی سازمان‌های حقوق بشری و مفسران، اقدامات حماس در آن روز را نقض قوانین بین‌المللی توصیف کرده‌اند؛ برخی دیگر مسائل حقوقی و تاریخی را به شکل متفاوتی تفسیر می‌کنند.»
اما نویسندگان به‌تدریج از روند کار خسته و ناامید شدند. آن‌ها در یکی از ایمیل‌ها نوشتند: «نمی‌توانیم تصور کنیم در کتابی درباره تاریخ برده‌داری در آمریکا، یک نویسنده سیاه‌پوست مجبور شود شورش‌های بردگان را محکوم کند یا آن‌ها را ناقض قوانین بین‌المللی بداند.»
مطری در ایمیلی به نماینده ادبی خود نوشت: «کاملاً روشن شده است که پنگوئن بیش از زندگی و تجربه زیسته فلسطینیان، بر احساسات یهودیان تمرکز دارد و نگران آن است.»
با این حال، اسناد نشان می‌دهد رندوم هاوس بارها بر تعهد خود به انتشار کتاب تأکید کرده بود. یکی از مسئولان این انتشارات گفته بود که آن‌ها به انتشار «کتابی ضروری و قابل‌فهم درباره تجربه فلسطینی‌آمریکایی‌ها برای مخاطبان جوان» پایبندند؛ دیدگاهی که به گفته او، در آثار غیرداستانی کودک هنوز به‌اندازه کافی بازتاب نیافته است. این مسئول همچنین گفته بود ویراستاران می‌خواهند با حسن نیت برای حل اختلاف‌ها تلاش کنند.
در ماه اوت، رندوم هاوس پیشنهاد کرد متن نویسندگان بدون تغییر باقی بماند، اما یادداشتی از سوی ناشر با برخی از عبارت‌های پیشنهادی درباره ۷ اکتبر به کتاب اضافه شود و گروه سنی مخاطبان نیز از ۱۰ سال به بالا به ۱۴ سال به بالا تغییر کند. ناشر همچنین اعلام کرد اگر دو طرف نتوانند اختلاف‌هایشان را حل کنند، نویسندگان می‌توانند کتاب را به ناشر دیگری بسپارند و پیش‌پرداخت خود را نیز حفظ کنند.
سخنگوی رندوم هاوس گفت: «بحث و گفت‌وگو درباره متن و بازنگری آن، بخشی استاندارد از فرایند انتشار کتاب است. ما پیشنهادهایی ارائه کردیم تا اطمینان یابیم مخاطبان موردنظر کتاب، یعنی افراد ۱۰ سال به بالا، اطلاعات کافی برای درک موضوع و مواجهه سنجیده با پرسش‌های مطرح‌شده در آن را در اختیار داشته باشند؛ به‌ویژه با توجه به اینکه بسیاری از خوانندگان برای نخستین بار با این موضوع روبه‌رو می‌شوند.»
او افزود که ناشر نسخه‌های دیجیتال اولیه را در اختیار افراد فعال در صنعت نشر قرار داده بود و روی آن‌ها عبارت «نسخه اصلاح‌نشده و غیرنهایی» درج شده بود. به گفته او، پس از آنکه نویسندگان نگرانی خود را مطرح کردند، این روند متوقف شد. سخنگو تأکید کرد: «ما کتابی را که نویسندگان برای انتشارش احساس رضایت و آسودگی نکنند، منتشر نخواهیم کرد.»