دریای خزر در حال کوچک شدن است؛ کاهش ۲.۴۵ متری آب چه بلایی بر سر خزر می‌آورد؟ + عکس
کاهش مداوم سطح آب دریای خزر در سال‌های اخیر باعث آشکار شدن بخش‌هایی از بستر دریا و شکل‌گیری جزایر جدید در نزدیکی سواحل قزاقستان شده است. پست دریای خزر در حال کوچک شدن است؛ کاهش ۲.۴۵ متری آب چه بلایی بر سر خزر می‌آورد؟ + عکس اولین بار در تجارت نیوز ظاهر شد.
به گزارش سفیر ارجان ، دریای خزر، بزرگ‌ترین پهنه آبی محصور در خشکی جهان، سال‌هاست با نوسانات سطح آب روبه‌روست؛ اما کاهش سطح آب در دهه‌های اخیر توجه دانشمندان و متخصصان محیط زیست را بیش از گذشته به خود جلب کرده است.
در بخش‌های شمالی و شمال شرقی خزر، به‌ویژه در امتداد سواحل قزاقستان، عمق دریا بسیار کم است و معمولاً بین ۳ تا ۶ متر قرار دارد. به همین دلیل، حتی کاهش چند متری سطح آب می‌تواند مناطق گسترده‌ای از بستر دریا را از آب خارج کند.
تازه‌ترین نشانه این تغییر، مشاهده جزایر جدید در نزدیکی جزیره کولالی در جریان یک بررسی هوایی است. این جزایر تنها یک پدیده جغرافیایی تازه نیستند، بلکه نشانه‌ای از تغییرات گسترده‌ای هستند که در حال رخ دادن در یکی از مهم‌ترین پهنه‌های آبی منطقه است.
جزایر جدید چگونه در دریای خزر ظاهر شدند؟
دانیار آکیمژانوف، فعال محیط زیست قزاقستان، در جریان یک بررسی هوایی از یکی از جزایر تازه شکل‌گرفته در نزدیکی کولالی تصویربرداری کرده است. به گفته او، این جزیره نسبتاً کوچک است، اما نمونه‌ای استثنایی محسوب نمی‌شود.
آکیمژانوف می‌گوید طی ۴ تا ۵ سال گذشته چندین جزیره جدید در این بخش از دریای خزر مشاهده و ثبت شده‌اند. برخی از این جزایر حتی حدود یک کیلومتر طول و بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ متر عرض دارند.
حیات وحش نیز خیلی زود خود را به این سرزمین‌های تازه آشکارشده رسانده است. به گفته این فعال محیط زیست، گرازهای وحشی در برخی از آنها دیده شده‌اند و گرگ‌ها نیز در فصل زمستان و از طریق یخ خود را به این مناطق می‌رسانند.
با این حال، همه این خشکی‌های تازه پدیدار شده الزاماً به جزایر دائمی تبدیل نخواهند شد. کارشناسان می‌گویند سرنوشت آنها به عواملی مانند شکل بستر دریا، امواج، تغییرات سطح آب ناشی از باد و روند آینده سطح دریای خزر بستگی دارد.
سطح آب خزر طی ۳۰ سال ۲.۴۵ متر کاهش یافته است
دریای خزر با پنج کشور ایران، روسیه، قزاقستان، جمهوری آذربایجان و ترکمنستان هم‌مرز است و بیش از ۸۰ درصد آب ورودی آن از رودخانه ولگا تأمین می‌شود.
سطح آب این دریا در طول تاریخ بارها افزایش و کاهش یافته است، اما روند فعلی نگرانی‌های تازه‌ای ایجاد کرده است.
بر اساس داده‌های اندازه‌گیری، سطح آب دریای خزر در بخش قزاقستان از ۲۶.۸۲- متر در سال ۱۹۹۶ به ۲۹.۲۷- متر در سال ۲۰۲۵ رسیده است. این یعنی سطح آب در فاصله حدود سه دهه، ۲.۴۵ متر کاهش یافته و به طور متوسط سالانه حدود ۸ تا ۹ سانتی‌متر پایین رفته است.
این روند در سال ۲۰۲۶ نیز ادامه داشته است. طبق اطلاعات مؤسسه تحقیقات قزاقستان در دریای خزر، میانگین سطح آب در ایستگاه پایش جزیره کولالی در ژوئیه ۲۰۲۶ به ۲۹.۴۲- متر رسید که پایین‌ترین سطح ثبت‌شده در کل دوره بررسی این ایستگاه محسوب می‌شود.
بیش از ۱۶ هزار کیلومتر مربع از سطح آب کاسته شده است
شدت عقب‌نشینی آب تنها در اعداد مربوط به سطح دریا دیده نمی‌شود. تصاویر ماهواره‌ای نیز تغییرات گسترده خط ساحلی را نشان می‌دهند.
بر اساس داده‌های مؤسسه تحقیقات قزاقستان در دریای خزر، بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵، مساحت پوشیده از آب در بخش مورد مطالعه در شمال شرقی دریای خزر حدود ۱۶ هزار و ۳۸۴ کیلومتر مربع کاهش یافته است.
بین سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۶ نیز تصاویر ماهواره‌ای نشان داده‌اند که با عقب‌نشینی آب، بخش‌های جدیدی از بستر دریا در اطراف جزیره کولالی و مجمع‌الجزایر تیولنی آشکار شده است.
این تغییرات در مناطق کم‌عمق اهمیت بیشتری دارند؛ زیرا شیب بستر در بخش شمال شرقی خزر بسیار ملایم است. بنابراین کاهش حتی چند متر از سطح آب می‌تواند خط ساحلی را کیلومترها جابه‌جا کند و شکل جغرافیایی منطقه را تغییر دهد.
تغییرات اقلیمی و مصرف آب چه نقشی دارند؟
سطح دریای خزر در گذشته نیز نوسان‌های شدیدی داشته است. برای مثال، از دهه ۱۹۳۰ تا ۱۹۷۷ سطح آب حدود ۳ متر کاهش یافت. سپس طی دو دهه بعد، تقریباً ۲.۵ متر افزایش پیدا کرد.
اما دانشمندان معتقدند شرایط کنونی با دوره‌های تاریخی گذشته تفاوت‌هایی دارد. تحقیقات انجام‌شده نشان می‌دهد افزایش دمای منطقه و در نتیجه افزایش تبخیر، یکی از مهم‌ترین عوامل کاهش سطح آب در دهه‌های اخیر است.
کاهش میزان بارندگی نیز در این روند نقش دارد، هرچند اثر آن نسبت به افزایش تبخیر کمتر ارزیابی شده است.
فعالیت‌های انسانی نیز می‌تواند وضعیت را پیچیده‌تر کند. سدها جریان رودخانه‌هایی را که به دریای خزر می‌ریزند تغییر می‌دهند و آب رودخانه‌ها نیز برای کشاورزی، آبیاری و سایر مصارف انسانی برداشت می‌شود. نحوه مدیریت مخازن نیز می‌تواند بر میزان آبی که در نهایت به خزر می‌رسد تأثیر بگذارد.
فک خزری؛ قربانی دیگر عقب‌نشینی آب
کاهش سطح آب تنها یک مسئله جغرافیایی نیست و می‌تواند پیامدهای جدی برای حیات وحش داشته باشد. یکی از مهم‌ترین گونه‌های در معرض خطر، فک خزری است؛ گونه‌ای که در هیچ نقطه دیگری از جهان زندگی نمی‌کند.
جمعیت این جانور طی حدود یک قرن از نزدیک به یک میلیون رأس به حدود ۱۰۰ هزار رأس کاهش یافته است.
عقب‌نشینی آب دریا اکنون زیستگاه‌های فصلی این فک‌ها را نیز تغییر می‌دهد. آسل بایموکاانووا، پژوهشگر فک‌های خزری، می‌گوید مساحت محل‌های استراحت و خروج فصلی این حیوانات از سال ۱۹۹۵ بیش از ۱۵ برابر کاهش یافته است.
در سال ۲۰۲۱، بایموکاانووا و گروهی از پژوهشگران در جزیره کوچکی که بعدها «نیو دورنف» نام گرفت، هزاران فک خزری را مشاهده کردند. اما هنگامی که پژوهشگران در سال ۲۰۲۳ دوباره به منطقه بازگشتند، شکل جزیره به میزان قابل توجهی تغییر کرده بود و حتی در برخی زمان‌ها امکان دسترسی زمینی به آن وجود داشت. این جزیره در ادامه به سرزمین اصلی متصل شد.
برای فک‌ها، این اتفاق به معنای از دست رفتن یک پناهگاه طبیعی بود. جزیره‌ای که زمانی از خشکی جدا بود و محل امنی برای استراحت فک‌ها فراهم می‌کرد، دیگر همان ویژگی را نداشت.