کرمانشاه در آینه کتاب‌ها؛ آنچه هست و آنچه باید نوشته شود
کرمانشاه- کرمانشاه در طول سال‌ها موضوع پژوهش‌ها و نوشته‌های بسیاری بوده و بخشی از تاریخ، فرهنگ، جامعه و هویت این سرزمین در کتاب‌ها و منابع مکتوب ثبت شده است؛ با این حال آنچه تاکنون گردآوری و پژوهش شده پایان راه شناخت کرمانشاه نیست. در میان منابعی که برای پژوهشگران گردآوری شده همچنان بخش‌هایی از تاریخ و هویت این استان نیازمند مطالعه، ثبت و مستندسازی است؛ مسئله‌ای که ضرورت توجه دوباره به داشته‌ها و
سرویس استان‌های سفیر ارجان ایران (سفیر ارجان) - سمیه نوری: درباره کرمانشاه بسیار نوشته شده است؛ درباره تاریخ و گذشته این سرزمین، فرهنگ و جامعه آن، اقوامی که در آن زیسته‌اند و تحولات مختلفی که در طول زمان بر این منطقه گذشته است. طی سال‌ها پژوهشگران و نویسندگان تلاش کرده‌اند بخش‌های مختلف این استان را ثبت و بررسی کنند و حاصل این تلاش‌ها مجموعه‌ای قابل توجه از کتاب‌ها، پژوهش‌ها و منابع مکتوبی است که هر کدام از زاویه‌ای به شناخت کرمانشاه کمک می‌کنند.
با وجود این تلاش‌ها و منابعی که در طول سال‌ها گردآوری و تولید شده، هنوز نمی‌توان گفت همه ابعاد کرمانشاه در منابع مکتوب به یک اندازه شناخته و بررسی شده است. برخی بخش‌های تاریخ، فرهنگ، جامعه و هویت این استان همچنان به پژوهش و مستندسازی بیشتری نیاز دارد؛ مسئله‌ای که وقتی منابع موجود و مجموعه‌های تخصصی کرمانشاه‌شناسی را بررسی می‌کنیم، بیشتر به چشم می‌آید. پرسش اینجاست که کرمانشاه در منابع مکتوب تا چه اندازه شناخته شده است و در کنار آنچه تاکنون ثبت شده چه بخش‌هایی هنوز نیازمند پژوهش است؟
شکل‌گیری یک مرکز برای شناخت کرمانشاه
رئیس کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد و اطلاع‌رسانی دانشگاه رازی درباره شکل‌گیری مرکز کرمانشاه‌شناسی دانشگاه رازی به خبرنگار سفیر ارجان گفت: کرمانشاه از استان‌های تاریخی و باستانی ایران است و تنوع تاریخی، قومی، فرهنگی و اجتماعی بالایی دارد. اقوام مختلفی در این استان زندگی می‌کنند و همین تنوع، شناخت عمیق‌تر و انجام پژوهش‌های بیشتر درباره مسائل تاریخی، قومی و اجتماعی آن را ضروری می‌کند.
محمود مرادی افزود: در ایران و خارج از کشور، تحقیقات فراوانی درباره مسائل مختلف کرمانشاه انجام شده و لازم بود این تحقیقات، اسناد و مدارک تا جایی که امکان دارد گردآوری شود؛ به همین دلیل این مجموعه با عنوان مرکز کرمانشاه‌شناسی شکل گرفت.
وی با اشاره به اینکه در برخی استان‌های دیگر نیز پیش از این اقدام مشابهی انجام شده است، بیان کرد: هدف این است که پژوهشگران و محققان بتوانند به منابع مورد نیاز خود دسترسی داشته باشند و مرکز کرمانشاه‌شناسی چنین شرایطی را برای آنان فراهم کند. به گفته وی، این بخش را می‌توان میراثی ارزشمند و ماندگار برای جامعه کرمانشاهی و پژوهشگران این استان دانست.
چه چیزهایی در مرکز کرمانشاه‌شناسی نگهداری می‌شود؟
وی ادامه داد: مرکز کرمانشاه‌شناسی دانشگاه رازی حدود سه هزار منبع اطلاعاتی را در خود جای داده است؛ مجموعه‌ای که بخش برجسته آن را منابع کتابی تشکیل می‌دهد اما تنها به کتاب محدود نیست.
مرادی در توضیح منابع موجود در این مرکز اظهار داشت: منابع کتابی در این مجموعه برجسته‌تر هستند، هرچند عکس‌هایی از افراد تأثیرگذار تاریخی نیز در مرکز وجود دارد. همچنین اسناد پژوهشی به‌ویژه در حوزه آمایش سرزمینی استان از دیگر منابع قابل توجه این مجموعه است. در میان منابع این مرکز، کلیات آثار سید عبدالکریم غیرت کرمانشاهی، چاپ ۱۳۳۸ نیز قرار دارد که از قدیمی‌ترین منابع موجود در این مجموعه به شمار می‌رود. در کنار این منابع، قرآن قدیمی نیز در ویترین مرکز نگهداری می‌شود؛ بخشی از داشته‌هایی که در کنار کتاب‌ها و اسناد، تصویری از منابع گردآوری‌شده برای مطالعه کرمانشاه ارائه می‌کند.
چه کسانی به دنبال شناخت کرمانشاه هستند؟
مرادی تصریح کرد: این منابع تنها برای دانشجویان رشته‌های مرتبط با تاریخ مورد استفاده قرار نمی‌گیرد. مراجعه‌کنندگان مرکز شامل دانشجویان تاریخ و باستان‌شناسی، علوم سیاسی، اقتصاد و پژوهشگرانی از داخل و خارج استان هستند که به تاریخ و مسائل مختلف کرمانشاه علاقه دارند.
وی نویسندگان و پژوهشگران و استادان را نیز از دیگر کاربران این مرکز عنوان کرد و ادامه داد: پژوهشگران و دوستداران فرهنگ و تمدن کرمانشاه و کُرد نیز از مراجعه‌کنندگان مرکز هستند.
مرادی افزود: منابع این مرکز در حوزه‌های مختلف قومی، تاریخی و اجتماعی قابل استفاده است و هر پژوهشگر می‌تواند متناسب با موضوع مورد نیاز خود از آنها بهره بگیرد. وی در این زمینه به آثار نویسندگانی مانند محمدعلی سلطانی و اردشیر کشاورز اشاره می‌کند که مورد استفاده مراجعه‌کنندگان مرکز قرار گرفته‌اند.
آنچه هنوز درباره کرمانشاه باید پژوهش شود
مرادی بیان کرد: وجود منابع متعدد به این معنا نیست که پرونده شناخت کرمانشاه بسته شده است. مرادی معتقد است با وجود پژوهش‌ها و بررسی‌های مختلفی که تاکنون درباره استان انجام شده، هنوز بخش‌هایی وجود دارد که نیازمند مطالعه و پژوهش است.
وی با تأکید بر جایگاه تاریخی و فرهنگی کرمانشاه افزود: با وجود پژوهش‌های مختلفی که درباره این استان صورت گرفته، هنوز حق کرمانشاه آن‌طور که باید ادا نشده و خلأهای فراوانی وجود دارد که باید درباره آنها پژوهش شود. به این ترتیب مسئله فقط افزایش تعداد کتاب‌های موجود نیست؛ بخشی از موضوع به این بازمی‌گردد که چه اندازه از تاریخ، فرهنگ و مسائل اجتماعی استان موضوع پژوهش قرار گرفته و چه بخش‌هایی همچنان نیازمند بررسی و مستندسازی است.
منابع جدید؛ مسئله‌ای که بودجه را هم درگیر کرده است
مرادی گفت: یکی از چالش‌های مرکز، تأمین منابع جدید است. محدودیت بودجه کتابخانه‌ها باعث شده امکان تزریق منابع جدید به مرکز آن‌طور که باید و شاید فراهم نباشد. با این حال تلاش شده از مسیرهای مختلف برای تکمیل مجموعه استفاده شود و هر پژوهشی که انجام شده تا جایی که امکان داشته حداقل یک نسخه از آن وارد کتابخانه یا مرکز کرمانشاه‌شناسی شود.
منابعی که قرار است در دسترس پژوهشگر بمانند
مرادی درباره دسترسی پژوهشگران به منابع موجود در مرکز بیان کرد: این مجموعه منابع خود را سیستمی کرده و پژوهشگران می‌توانند از طریق اینترنت به کتابخانه و مرکز متصل شوند و از وجود منابع مورد نیاز خود اطلاع پیدا کنند. این امکان دسترسی اولیه پژوهشگر به مجموعه را فراهم می‌کند؛ مجموعه‌ای که از کتاب و اسناد پژوهشی تا عکس‌های تاریخی را دربرمی‌گیرد و برای گروه‌های مختلف پژوهشگران مورد استفاده است.
همکاری برای تکمیل منابع کرمانشاه‌شناسی
رئیس کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد و اطلاع‌رسانی دانشگاه رازی ادامه داد: تکمیل چنین مجموعه‌ای تنها از مسیر کتابخانه امکان‌پذیر نیست. مرادی از همکاری مرکز با مجموعه‌های مختلف استان خبر داد؛ از کتابخانه‌های عمومی، استانداری و فرمانداری گرفته تا شهرداری کرمانشاه، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و میراث فرهنگی.
وی همچنین به ارتباط نزدیک با آموزش و پرورش اشاره کرد و گفت: سالانه تعداد زیادی از دانش‌آموزان شهرستان‌ها و شهر کرمانشاه از مدارس برای بازدید به این مرکز مراجعه می‌کنند. این ارتباط‌ها علاوه بر آشنایی گروه‌های مختلف با مرکز، می‌تواند در معرفی آن به‌عنوان مجموعه‌ای متعلق به مردم کرمانشاه نقش داشته باشد.
کرمانشاه در پژوهش‌های کشور چه جایگاهی دارد؟
رئیس کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد و اطلاع‌رسانی دانشگاه رازی، جایگاه کرمانشاه را در پژوهش‌های تاریخی، ادبی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی، متأثر از پیشینه و موقعیت این استان می‌داند.
وی با اشاره به حضور نویسندگان برجسته در کرمانشاه گفت: این استان از گذشته مورد توجه تاریخ‌نگاران، ادیبان و پژوهشگران حوزه‌های مختلف بوده و قرار گرفتن کرمانشاه در مسیر شاهراه ارتباطی منطقه نیز موجب شده این استان همواره مورد توجه نویسندگان، مورخان، دانشمندان و ادیبان باشد.
با این حال همین سابقه و تنوع، به گفته وی ضرورت ادامه پژوهش‌ها را بیشتر می‌کند؛ چراکه هنوز همه ابعاد این استان در منابع موجود بازتاب پیدا نکرده است.
وقتی کتاب و کتاب‌پژوهی با چند چالش همزمان روبه‌روست
مرادی یکی از خلأهای حوزه کرمانشاه‌شناسی را کمبود پژوهشگرانی دانست که بتوانند در تولید منابع علمی، تاریخی، اجتماعی و فرهنگی رقابت ایجاد کنند. در کنار آن، گرانی کاغذ و مشکلات حوزه نشر نیز نویسندگان و ناشران را با چالش مواجه کرده است.
وی همچنین از خلأ جدی در زمینه کتاب، کتاب‌خوانی و کتاب‌پژوهی در کرمانشاه سخن گفت و تاکید کرد که باید برای این مسئله چاره‌اندیشی شود.
مرادی با اشاره به گسترش استفاده از اینترنت افزود: بسیاری از نویسندگان جذب فضای مجازی شده‌اند و کمتر به منابع چاپی روی می‌آورند؛ مسئله‌ای که ضرورت توجه بیشتر به کتابخانه‌های سنتی و شیوه‌های ارتباط آنها با نسل جدید را نشان می‌دهد.
آشتی دوباره نسل جوان با کتابخانه
مرادی برای جذب دانشجویان و نسل جوان به مطالعه و پژوهش درباره کرمانشاه، معتقد است باید از یک مسیر ریشه‌ای حرکت کرد. نسل امروز بیش از گذشته با اینترنت و فضای مجازی درگیر است و گرایش به این فضا افزایش یافته است.
وی تأکید کرد: باید کتابخانه‌های سنتی را با استفاده‌کنندگان آشتی داد؛ کاری که شدنی است اما به زمان و تلاش نیاز دارد.
مرادی بازدیدهای مختلف، نشست‌ها و جلساتی را که در مرکز برگزار می‌شود، از جمله راه‌های آشنایی بیشتر کاربران با این مجموعه دانست و گفت: می‌توان از این طریق مردم، به‌ویژه نسل جوان را با مرکزی که آن را میراث مردم کرمانشاه می‌داند، بیشتر آشنا کرد.
میراث مکتوبی که هنوز نیازمند همراهی است
در نگاه مرادی، حفظ میراث فرهنگی و تاریخی تنها به نگهداری آثار گذشته محدود نمی‌شود بلکه با شناخت هویت فرهنگی جامعه ارتباط دارد. وی تأکید دارد که مسئولان باید در حفظ این میراث کوشا باشند و اسناد و میراث مکتوب می‌توانند در حفظ هویت تاریخی، انتقال تجربه نسل‌ها و تقویت تاب‌آوری فرهنگی جامعه در برابر تهدیدها و مخاطرات فرهنگی نقش داشته باشند.
وی بر نقش پژوهشگران و مسئولان در تکمیل منابع کرمانشاه‌شناسی تأکید کرد و افزود: پژوهشگران و دانشمندان استان هرچه بیشتر بتوانند در شناخت هویت تاریخی، قومی و اجتماعی به مردم کمک کنند، این شناخت به خود آنان نیز کمک خواهد کرد.
مرادی تأکید کرد: برای گردآوری و شناسایی میراث مکتوب باید تلاش بیشتری صورت گیرد و مرکز کرمانشاه‌شناسی برای آنکه به معنای واقعی کلمه مرکزی برای شناخت کرمانشاه باشد، هنوز به همکاری پژوهشگران، مسئولان و مدیران نیاز دارد؛ همکاری‌ای که می‌تواند در گردآوری منابع، اسناد، عکس‌ها و آثار قدیمی نمود پیدا کند.
در نهایت، آنچه در مرکز کرمانشاه‌شناسی دانشگاه رازی گردآوری شده، بخشی از مسیر طی‌شده برای شناخت مکتوب استان را نشان می‌دهد؛ مسیری که با وجود تلاش‌های انجام‌شده، همچنان ادامه دارد. در این میان یک پرسش باقی می‌ماند. اگر قرار است کرمانشاه در منابع مکتوب به‌درستی شناخته شود، چه اندازه از این راه پیموده شده و چه اندازه از آنچه درباره تاریخ، فرهنگ و جامعه این استان باید ثبت شود، هنوز باقی مانده است؟