«شادگان» از پایتخت خرما تا قطب گردشگری؛ نقشه راه احیای تالاب
اهواز - ظرفیت‌های بی‌نظیر شادگان فراتر از تالاب است؛ بهره‌گیری از اقتصاد و صنایع تبدیلی خرما می‌تواند این شهرستان را به قطب توسعه پایدار و اشتغالزایی در جنوب غرب تبدیل کند.
سفیر ارجان گروه استان ها – معصومه مجدم: شادگان، سرزمینی با پیشینه‌ای غنی از کشاورزی و پیوند دیرینه انسان با طبیعت، از دیرباز یکی از کانون‌های ارزشمند میراث طبیعی و کشاورزی در جنوب غرب ایران بوده است. این پهنه جغرافیایی با برخورداری از تالاب بین‌المللی شادگان، گستره‌های سرسبز نی‌زار، نخلستان‌های پهناور و تنوع زیستی کم‌نظیر، مجموعه‌ای ارزشمند از ظرفیت‌های طبیعی، اقتصادی و فرهنگی را در خود جای داده است.
شادگان نه‌تنها زیستگاهی مهم برای گونه‌های متنوع جانوری و گیاهی، بلکه بخشی جدایی‌ناپذیر از هویت تاریخی و معیشت مردم منطقه به شمار می‌رود؛ ظرفیتی که با برنامه‌ریزی هدفمند می‌تواند زمینه‌ساز توسعه پایدار و رونق اقتصادی این منطقه باشد.
نخلستان‌های شادگان که روزگاری با حدود پنج میلیون اصله نخل، جلوه‌ای باشکوه از توان کشاورزی منطقه را به نمایش می‌گذاشتند، امروز با جمعیتی کمتر از یک میلیون و ۸۰۰ هزار اصله، ضرورت توجه جدی به احیا و بازسازی این میراث ارزشمند را یادآوری می‌کنند.
کاهش منابع آب، تغییرات اقلیمی و چالش‌های مدیریت منابع آبی، ضرورت اتخاذ راهکارهای پایدار برای تأمین حقابه، بهبود بهره‌وری آب و حفاظت از اراضی کشاورزی را بیش از پیش آشکار کرده است. با این حال، برخورداری شادگان از دانش بومی کشاورزی، تجربه نسل‌های متمادی در پرورش نخل و ظرفیت‌های طبیعی گسترده، فرصت مناسبی برای بازگشت تدریجی رونق به این پهنه فراهم می‌کند.
صیانت از منابع آبی و احیای نخلستان‌ها می‌تواند علاوه بر حفظ تعادل زیست‌محیطی و جلوگیری از گسترش شوری خاک، زمینه‌ساز تقویت گردشگری طبیعی، توسعه صنایع‌دستی و ایجاد فرصت‌های شغلی پایدار باشد. در این مسیر، توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی خرما، بهبود زنجیره عرضه و بسته‌بندی محصولات کشاورزی و حمایت از تولیدکنندگان محلی، نقشی تعیین‌کننده در افزایش ارزش افزوده و ارتقای جایگاه اقتصادی شادگان خواهد داشت.
پیوند میان حفاظت محیط‌زیست و رونق اقتصادی، این امکان را فراهم می‌کند که منابع طبیعی منطقه نه‌فقط به‌عنوان میراثی برای حفظ، بلکه به‌عنوان سرمایه‌ای برای پیشرفت نسل‌های آینده دیده شوند.
شادگان همچنان از ظرفیت‌های قابل‌توجهی برای تبدیل‌شدن به الگویی از توسعه پایدار در جنوب غرب کشور برخوردار است. تحقق این چشم‌انداز به همکاری نهادهای مسئول، مشارکت جوامع محلی، مدیریت علمی منابع آب و سرمایه‌گذاری در بخش کشاورزی و گردشگری وابسته است. با اتخاذ سیاست‌های هماهنگ و بهره‌گیری از توان بومی منطقه، می‌توان مسیر احیای نخلستان‌ها، حفاظت از تالاب و تقویت معیشت کشاورزان را هموار کرد؛ مسیری که در آن، صیانت از میراث طبیعی شادگان با امید به آینده‌ای آبادتر، پویاتر و پایدارتر پیوند می‌خورد.
نماینده مردم شادگان در مجلس شورای اسلامی در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به ظرفیت‌های منحصربه‌فرد شهرستان اظهار کرد: یکی از مزیت‌های نسبی شادگان، کشاورزی و نخلداری است، در کنار آن گردشگری در عرصه تالاب بین‌المللی وجود دارد که می‌تواند فرصت خوبی برای توسعه گردشگری و صنایع‌دستی باشد؛ مواد اولیه صنایع‌دستی از تالاب و نخیلات تأمین می‌شود لذا در این سه حوزه فرصت بسیار خوب و بی‌نظیری در شادگان فراهم است.
هاشم خنفری گفت: برای احیای نخیلات و توسعه آن ها، باید زیرساخت ها فراهم شود لذا علاوه بر حفظ وضع موجود اشتغال، باید جهت توسعه اشتغال، این فرصت‌ها را خلق کنیم که بهترین، موثرترین و اساسی‌ترین اقدام، تأمین حقابه برای نخیلات و کشاورزی است.
وی با اشاره به وضعیت خاص جغرافیایی شادگان تصریح کرد: با توجه به طبیعت شادگان که در انتهای حوزه مارون واقع شده، هرگونه رهاسازی نامتعارف که از بالادست سد مارون از جمله شهرستان‌های بهبهان، ماهشهر، رامشیر و بندر امام صورت می گیرد، باعث شده آب به انتها نرسد. این مسئله خسارت‌های جبران‌ناپذیری برای کشاورزان به همراه دارد و آسیب‌های جدی به زیرساخت‌های کشاورزی وارد کرده که از جمله آن می توان تبدیل زمین‌ها به شور زار، عدم وفور و تأمین محصول مورد نیاز را نام برد که انگیزه را برای ادامه شغل اصلی و اجدادی از کشاورز می‌گیرد.
نماینده مردم شادگان در مجلس شورای اسلامی افزود: باید آب را به صورت پایدار تامین کنیم که در این راستا اقدام مهم و اساسی انجام داده‌ایم. انتقال آب از دو حوزه کارون و جراحی را مد نظر قرار داده و پیگیری کرده‌ایم به گونه‌ای که طرح توجیهی مطالعاتی آن منجر به اخذ مجوز ماده ۲۳، مجوز محیط‌زیست و موافقت‌های لازم از سازمان برنامه و بودجه و وزارت نیرو شد. اکنون در مرحله مطالعات نهایی جزئی برای اجرای پروژه هستیم. همچنین ردیف اعتباری با اعتبار اولیه ۲۰۰ میلیارد تومان برای پروژه را در بودجه سال ۱۴۰۵ پیش‌بینی کرده‌ایم.
خنفری با بیان اینکه وفور آب بر کمیت و کیفیت خرما اثرگذار است تصریح کرد: با گذر زمان و به دلیل شرایط سخت از جمله نبود آب بسیاری از نخیلات را از دست داده‌ایم لذا تامین آب پایدار کیفیت خرما و میزان تولید آن را بیشتر خواهد کرد.
وی با اشاره به بسته‌بندی سنتی خرما گفت: شادگان در سال‌های متعدد رتبه اول کشور در تولید خرما را داشته و ۴۰ درصد خرمای خوزستان را تامین می‌کند لذا باید بر روی این محصول فراوری صورت گیرد تا بتوان آن را به چند محصول دیگر تبدیل کرد که در این راستا تلاش شده تا واحدهای فرآوری شادگان ایجاد شود زیرا این اقدام می تواند در حوزه اقتصاد و معیشت تأثیرگذار باشد، یعنی فرصت‌های شغلی، درآمدهای بیشتر و منابع مالی جدیدی تعریف کند.
نماینده مردم شادگان در مجلس شورای اسلامی تصریح کرد: با توجه به پیگیری‌های متعددی که صورت گرفت و موقعیت شهرستان، مجوز پایانه صادرات خرما در شهر دارخوین اخذ شده و علاوه بر مسئولین، سرمایه‌گذار نیز از این بخش بازدید داشته و در حال انجام مطالعات هستند؛ دارخوین مرکز پنج شهرستان است لذا می‌تواند به لحاظ مرزی، دریایی، هوایی در این بخش موثر باشد. هفته آینده برای بررسی بیشتر این موضوع جلسه ای در تهران خواهیم داشت.
خنفری درخصوص توسعه صنایع‌دستی گفت: با توجه به نیروی ماهری که در حوزه کشاورزی، صید و صیادی، تالاب و حوزه صنایع‌دستی وجود دارد، می‌توانیم از محصولات خرما و شاخ و برگ نخل برای صنایع‌دستی و یا حتی به عنوان مواد اولیه خوراک شرکت‌ها استفاده کرد. از سوی دیگر باید کار را از حالت سنتی خارج کرده و به سمت مدرنیته، فرآوری‌ها، مکانیزاسیون خطوط تولید و بسته‌بندی خرما پیش رویم.
وی تأکید کرد: به سرمایه‌گذار قول دادیم که از ظرفیت بانک‌های کشور برای اعطای تسهیلات متناسب با حجم سرمایه‌گذاری استفاده کنیم. قطعاً بانک‌ها آمادگی دارند زیرا طرح بسیار خوبی است و می‌تواند در توسعه صادرات محصولات کشاورزی و خرما برای خوزستان و جنوب کشور نقش ایفا کند.
نماینده مردم شادگان در مجلس شورای اسلامی به سفر اخیر معاون وزیر جهاد کشاورزی اشاره کرد و افزود: از طرح ۱۰ هزار هکتاری مقام معظم رهبری بازدید داشتیم که متاسفانه ۲ هزارهکتار از طرح ناقص بود و مصوب شد سازمان جهاد کشاورزی این موضوع را پیگیری و طرح را اجرایی کند. البته در جهت استفاده بهینه از ظرفیت آبی که منتقل می‌شود، باید اقداماتی صورت گیرد.
خنفری تاکید کرد: با تمام توان در کنار سرمایه‌گذار خواهیم ایستاد و هر فردی که علاقه‌مند است در حوزه‌های مختلف گردشگری متناسب با ظرفیت تالاب و نخیلات سرمایه‌گذاری کند، ما در کنار ایشان هستیم و به گرمی دست‌شان را می‌فشاریم، در سطح ملی، استانی و شهرستانی تمام موضوعات مرتبط با سرمایه‌گذاری را برایش رقم زده و تسهیل‌گری خواهیم کرد.
وی ادامه داد: با ورود سرمایه گذار به حوزه گردشگری، یک نوع گردشگری متفاوتی نسبت به سایر شهرستان‌های کشور در استان خواهیم داشت و می‌توانیم شادگان را به پایتخت گردشگری خرما در خوزستان تبدیل کنیم. از مردم خوزستان نیز دعوت می کنم برای جشنواره شکرانه برداشت خرما حضور پیدا کنند تا از ظرفیت‌های گردشگری شادگان و تالاب بیشتر مطلع شوند.
سرپرست میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شادگان در جمع خبرنگاران با اشاره به ظرفیت نخلستان‌ها و تبیین رویکرد جدید گردشگری شادگان بیان کرد: مسیر ورودی شادگان از سمت دارخوین تا نقاط انتهایی شهرستان، به دلیل بهره‌مندی از رودخانه‌های کارون و جراحی، پتانسیل کم‌نظیری است و نخیلات متنوعی در این مسیر وجود دارد؛ در گذشته ۷۲ نوع خرما در این منطقه کشت می‌شد که اگرچه امروزه برخی از آنها به دلایل متعدد از جمله نبود صرفه اقتصادی از چرخه تولید خارج شده‌اند.
ابراهیم مرزوقی، نخل را هویتی برای مردم این شهرستان برشمرد و گفت: نخلداری و علم نگهداری آن به عنوان یک هویت ملی و ریشه فرهنگی مردم شادگان ثبت شده است به گونه ای که هرجا می‌خواهند نخلداری خوبی صورت گیرد از ظرفیت کشاورزان شادگان استفاده می شود.
وی ادامه داد: رویکرد ما عبور از طبیعت‌گردی و تالاب‌گردی صرف، به سمت آشنایی با فرهنگ و سبک زندگی بومی است؛ شعار ما این است که گردشگر نه تنها تالاب، بلکه تجربه شادگانی بودن و زیست بومی این منطقه را لمس کند؛ در این مسیر نیازمندی‌هایی وجود دارد که مهمترین آنها آموزش مردم بومی است. از سوی دیگر ایجاد اقامتگاه های بوم گردی در شهرستان ضروری است و در این راستا علاوه بر آموزش مردم، همراهی دولت از طریق مختلف مثل پرداخت تسهیلات لازم است.
سرپرست میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شادگان عنوان کرد: شهرستان شادگان دارای سه شهر دارخوین، شادگان و خنافره است که این یک ظرفیت شهری برای زیرساخت های لازم ایجاد بوم گردی بشمار می رود چرا که گردشگر می تواند با طی کردن مسافت کوتاه حدودا ۱۰ دقیقه‌ای از شهر خارج و به طبیعت روستا برسد. در حال حاضر یکی از نقاط ضعف، ناتوانی نگهداشت گردشگر در شب است که این مسئله نیازمند حمایت دولتی در اعطای تسهیلات و آموزش پیوسته به مردم بومی است.
مرزوقی نرخ بیکاری در شادگان را ۴۵ درصد اعلام و تصریح کرد: این آمار نگران‌کننده، شادگان را به دومین شهرستان بیکار در دومین استان بیکار کشور تبدیل کرده است. در آمایش سرزمینی، شادگان به عنوان یک منطقه کشاورزی تعریف شده و تلاش برای صنعتی شدن با موانع متعددی روبرو است؛ احاطه تالاب بر شهرستان و قوانین سخت‌گیرانه محیط زیستی باعث شده تا در صدور مجوز برای صنایعی همچون فاز دوم فولاد و پتروپالایش با چالش جدی مواجه شویم اما ایجاد ظرفیت های گردشگری می تواند به اشتغالزایی و کاهش نرخ بیکاری کمک کند.
ضرورت تدوین دو سند راهبردی گردشگری
وی گردشگری را سومین صنعت پولساز جهان دانست و گفت: با توجه به دارا بودن بندر تجاری متصل به دریا، تالاب و ظرفیت‌های آبی، شهرستان شادگان قابلیت تبدیل شدن به قطب گردشگری آبی را دارد. با این حال، فقدان هدف‌گذاری و تدوین سند، باعث شده تا در مسیر توسعه گردشگری با چالش مواجه باشیم البته پیگیر تصویب سند مقصد گردشگری فرهنگی هستیم تا شادگان به یک پکیج کامل از فرهنگ مردم تبدیل شود؛ همچنین سند گردشگری آبی نیز باید تدوین شود تا توسعه شهرستان رقم خورد.
سرپرست میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شادگان افزود: در حال حاضر در مناطقی مانند روستای صراخیه، گردش مالی موجود تمام روستا و مردم را درگیر نمی‌کند، در حالی که با یک هدف‌گذاری صحیح می‌توان شاهد رونق اقتصادی پایداری بود که تمام جغرافیا و مردم شهرستان از حضور گردشگر منتفع شوند. در ایجاد ظرفیت های گردشگری هدف استفاده از سرمایه گذارهای کلان نیست چرا که به دنبال کارگر پروری نیستیم و قصد داریم هر خانه به یک بوم‌گردی کوچک تبدیل شود.
مرزوقی با بیان اینکه در صراخیه، طرح هادی روستایی بر اساس گردشگری طراحی شده، اظهار کرد: باید در این راستا بین دستگاه های متولی هم افزایی صورت گیرد تا نتیجه مطلوب حاصل شود.
وی با اشاره به برگزاری جشنواره شکرانه برداشت خرما گفت: این جشنواره ۲۹ مهرماه با هدف پیوند گردشگری، صنعت و کشاورزی برگزار خواهد شد. البته در حوزه خرما، ضعف های پژوهشی و اندیشکده مشهود است که باید در دستور کار قرار گیرد چرا که پژوهش در حوزه خرما بر کیفیت و کمیت این محصول و مرتفع کردن چالش ها اثرگذار خواهد بود.
مدیر جهاد کشاورزی شادگان در گفتگو با خبرنگار مهر بیان کرد: شادگان که نام آن از ریشه «فلاح» و ارتباط با کشاورزی نشأت گرفته، دارای توپوگرافی و ویژگی‌های جغرافیایی خاصی است که آن را به یک زیستگاه مهم جانوری و گیاهی تبدیل کرده است. این شهرستان از دو رودخانه دائمی مارون و کارون تغذیه می‌شود به‌طوری که رودخانه مارون حدود ۴۰ هزار هکتار از اراضی بخش مرکزی و رودخانه کارون نیز حدود ۱۰ هزار هکتار از اراضی دارخوین را آبیاری می‌کنند.
جمشید اسلامیان ادامه داد: این جریان آبی منجر به شکل‌گیری تالابی بزرگ شده است که از فضا حتی کره ماه قابل رویت است. این اکوسیستم از دو حلقه اصلی شامل تالاب و پوشش گیاهی نی، و در حاشیه آن، پهنه‌های وسیع نخیلات تشکیل شده که در کنار هم یک ساختار طبیعی و حفاظتی ایجاد کرده‌اند.
وی با بیان اینکه با وجود ظرفیت بالای این زیستگاه، جمعیت درختان نخل در منطقه با چالش جدی روبرو بوده است، تصریح کرد: در ادوار گذشته حدود ۵ میلیون اصله نخل در این منطقه مستقر بوده، اما با گذشت زمان و در اثر تغییرات اقلیمی، عدم تأمین پایدار آب به‌ویژه در بخش مرکزی و حوزه آبریز مارون و دستکاری‌های انسانی، این رقم به شدت کاهش یافته و اکنون به حدود یک میلیون و ۷۰۰ تا یک میلیون و ۸۰۰ هزار اصله نخل رسیده است.
نقش کلیدی شادگان در زنجیره ارزش خرما
مدیر جهاد کشاورزی شادگان بیان کرد: علیرغم کاهش جمعیت نخل‌ها، شادگان همچنان مرکز اصلی صنایع خرما در استان خوزستان است. این شهرستان با دارا بودن ۳۴ کارخانه از مجموع ۵۷ کارخانه بسته‌بندی خرما در خوزستان، نقش کلیدی در زنجیره ارزش این محصول دارد. از سوی دیگر اتحادیه استانی خرما نیز در این شهرستان مستقر بوده که نشان‌دهنده مرکزیت اداری و اقتصادی شادگان در این حوزه است.
به گفته اسلامیان، شادگان سالانه حدود ۱۵۰ هزار تن خرما و حدود ۳۰ هزار تن خارک تولید می‌کند که بخش عمده‌ای از آنها از طریق کارگاه‌های بسته‌بندی موجود، به بازارهای داخلی و جهانی صادر می‌شود.
وی با تاکید بر اینکه زنجیره تولید خرما در شادگان با شکاف‌های مهمی روبرو است افزود: نبود صنایع تبدیلی و تکمیلی از جمله اصلی‌ترین چالش‌ها است. فرآیند تولید در این منطقه عمدتاً به مرحله بسته‌بندی محدود شده و حلقه‌های میانی و نهایی زنجیره ارزش توسعه نیافته است.
مدیر جهاد کشاورزی شادگان به تنوع محصولات دیگر این شهرستان اشاره کرد و گفت: این شهرستان علاوه بر خرما، دارای ظرفیت‌های گسترده دیگری است که از جمله آن می توان به حدود ۴۰ تا ۴۵ هزار هکتار زمین زراعی که سالانه حدود ۴۰ تا ۴۵ هزار تن گندم تولید می‌کنند، خربزه شادگانی و بامیه اشاره کرد.
اسلامیان بیان کرد: فعالیت‌های دامپروری به‌ویژه پرورش گاو و گاومیش در حاشیه تالاب و همچنین پتانسیل‌های گردشگری ناشی از اکوسیستم تالاب و نخلستان، می‌تواند فرصت‌های جدیدی برای توسعه اشتغال و سرمایه‌گذاری در این شهرستان ایجاد کند.
رئیس هیئت‌مدیره کارگاه بسته‌بندی خرما در گفتگو با خبرنگار مهر با بیان اینکه ۳۵ سال در این حوزه فعالیت دارم، عنوان کرد: فرآیند تولید در کارگاه‌ها از خرید خرما آغاز شده و با مراحل آفت‌زدایی، درجه‌بندی، بسته‌بندی و در نهایت صادرات به کشورهای مقصد تکمیل می‌شود. در حال حاضر محصولات ما به کشورهایی نظیر استرالیا، کانادا، نیوزلند، ترکیه، لهستان و اندونزی صادر می‌شود که چیپس خرما بخش عمده صادرات به استرالیا را تشکیل می‌دهد.
احمد میرهاشمی ادامه داد: در این کارگاه حدود ۷۰ نفر در تایم هشت ساعته، کار بسته‌بندی و آماده‌سازی خرما برای صادرات به داخل و خارج از کشور را انجام می دهند.