ابعاد جدیدی از آخرین همه‌گیری بزرگ طاعون در اروپای قرن نوزدهم آشکار شد
پژوهشی از دانشگاه اوبرتا د کاتالونیا (UOC) و دانشگاه خودمختار بارسلونا (UAB) که در مجله علمی PNAS منتشر شده، ماهیت زیستی یکی از آخرین همه‌گیری‌های بزرگ طاعون در اروپای غربی در قرن نوزدهم، یعنی شیوع طاعون در جزیره مایورکا در سال ۱۸۲۰، را از نو بررسی می‌کند. این پژوهش به درک بهتر چگونگی گردش و انتقال بیماری، روند تحول همه‌گیری‌ها و اهمیت قرنطینه و محدودیت رفت‌وآمد کمک می‌کند.
به گزارش سفیر ارجان ، در ماه مه ۱۸۲۰، شیوع طاعون در بخش شرقی جزیره مایورکا آغاز شد؛ همه‌گیری‌ای که به طور سنتی یکی از موارد پایانی طاعون خیارکی شناخته می‌شد. اکنون پژوهشی که در مجله معتبر علمی PNAS منتشر شده است، این برداشت را دوباره بررسی می‌کند. این تحقیق را خوانا ماریا پوخاداس مورا، پژوهشگر دانشگاه آزاد کاتالونیا (UOC) و محقق آکادمی ایکرئا، با همکاری پره پوییگ از دانشگاه خودمختار بارسلونا (UAB) و مرکز پژوهش‌های ریاضی (CRM) انجام داده‌اند.
این پژوهش شیوه انتقال طاعون را در دوره‌ای پیش از شکل‌گیری علم باکتری‌شناسی بازبینی می‌کند.
اسناد تاریخی نشان می‌دهند که وضعیت بیماران در این همه‌گیری به‌سرعت رو به وخامت می‌گذاشت. این ویژگی با تفسیرهای پیشین تفاوت دارد؛ تفسیرهایی که عامل اصلی شیوع را طاعون خیارکی و انتقال آن از طریق نیش کک‌های مرتبط با جوندگان می‌دانستند.
خوانا ماریا پوخاداس مورا، پژوهشگر گروه «جامعه، دولت و فرهنگ در تاریخ» (UOC-TRÀNSIC) و استاد دپارتمان هنر و علوم انسانی دانشگاه آزاد کاتالونیا، می‌گوید: «تحلیل ما شواهد تازه‌ای درباره همه‌گیری طاعون در مایورکا در سال ۱۸۲۰ ارائه می‌کند و نشان می‌دهد که شکل‌های ریوی و خونی بیماری می‌توانند نرخ بالای مرگ‌ومیر را توضیح دهند؛ نرخی که به ۷۸ درصد رسید.»
افزون بر این، داده‌های تاریخی نقش موش‌ها را به عنوان مخزن بیماری زیر سؤال می‌برند و نشان می‌دهند که انگل‌های خارجی بدن انسان، مانند کک و شپش، یا انتقال مستقیم بیماری از فردی به فرد دیگر، محتمل‌ترین راه‌های گسترش طاعون در سال ۱۸۲۰ بوده‌اند.
براساس این پژوهش، طاعون احتمالاً از طنجه در مراکش و به واسطه خدمه آلوده یک کشتی به مایورکا رسید. این افراد به صورت مخفیانه در منطقه سون سروِرا، در شرق جزیره، پیاده شدند.
سون سروِرا بندر نداشت و کالاها با قایق‌های کوچک پارویی به ساحل منتقل می‌شدند؛ شرایطی که احتمال رسیدن موش‌های آلوده کشتی به خشکی را کاهش می‌داد.
براساس یکی از محتمل‌ترین سناریوهای مطرح‌شده در پژوهش، کک‌های آلوده کشتی ساکنان سون سروِرا را گزیدند و این افراد پس از آن بیمار شدند. احتمال دیگر این است که بیماری در اثر تماس نزدیک با خدمه آلوده منتقل شده باشد.
پس از شیوع اولیه، طاعون می‌توانست به‌سرعت از طریق انگل‌های خارجی بدن انسان، مانند کک و شپش، گسترش یابد. انتقال مستقیم از فردی به فرد دیگر نیز می‌توانسته در انتشار شکل‌های خونی و ریوی بیماری نقش داشته باشد.
قرنطینه چگونه مانع گسترش گسترده بیماری شد؟
با وجود سرعت گسترش بیماری، همه‌گیری به دلیل اجرای اقدامات سخت‌گیرانه قرنطینه پس از تأیید شیوع، به شکل گسترده‌تری منتشر نشد.
شهرهای آرتا، سون سروِرا و کاپدپرا تحت محاصره و محدودیت رفت‌وآمد قرار گرفتند و بعدتر ماناکور نیز به این محدوده‌ها افزوده شد. این اقدامات با حضور گسترده نیروهای نظامی همراه بود و رفت‌وآمد و تجارت میان شهرها را کاهش داد.
به‌گفته پژوهشگران، این اقدامات نشان می‌دهد که مقام‌های وقت از قابلیت سرایت بیماری آگاه بودند.
این پژوهش برداشت‌های سنتی درباره ناپدیدشدن طاعون از اروپای غربی را به چالش می‌کشد و نقش رفتار انسان را در گسترش بیماری برجسته می‌کند.
درمجموع، بیش از ۲۴۰۰ نفر از جمعیت ۷۵۰۰ نفری منطقه در این همه‌گیری جان باختند؛ رویدادی که از آن به عنوان آخرین شیوع بزرگ طاعون در اروپا در قرن نوزدهم یاد می‌شود.
این تحقیق با تأکید بر نقش رفتار انسان، جابه‌جایی جمعیت و انگل‌های خارجی بدن، تفسیرهای رایج درباره ناپدیدشدن طاعون از اروپای غربی را به بازنگری می‌گذارد.
اسناد روزانه چه چیزی را آشکار کردند؟
این پژوهش بر یک مجموعه اسناد تاریخی روزانه تکیه دارد که پیش‌تر بررسی نشده بود. در این اسناد، شمار مبتلایان، جان‌باختگان، بیماران در دوره نقاهت و بهبودیافتگان در طول همه‌گیری به صورت منظم ثبت شده بود.
تجربه همه‌گیری جهانی اخیر بار دیگر اهمیت چنین داده‌هایی را برجسته کرده است. پوخاداس مورا در این باره می‌گوید: «باید بر اهمیت وجود داده‌هایی تأکید کرد که امکان اندازه‌گیری و بازسازی روند زمانی یک همه‌گیری را فراهم می‌کنند. در مورد ما، داده‌های سال ۱۸۲۰ امکان تحلیل روند گسترش بیماری را فراهم می‌کنند و از ویژگی‌های استثنایی برخوردارند. این موضوع همچنان کاملاً به امروز مربوط است. دسترسی به داده‌های معتبر و به‌موقع، هم برای درک مسیر تحول یک همه‌گیری و هم برای پایش آن و تصمیم‌گیری ضروری است.»
پژوهشگران با ترکیب اسناد تاریخی و روش‌های پیشرفته کمی، اطلاعات تازه‌ای درباره ماهیت این همه‌گیری به دست آورده‌اند و امکان درک بهتر چگونگی تحول همه‌گیری‌های طاعون را در دورانی فراهم کرده‌اند که هنوز باکتری عامل بیماری شناسایی نشده بود.
این تحقیق همچنین نشان می‌دهد که ترکیب شواهد آرشیوی با مدل‌سازی ریاضی و آماری می‌تواند به بازسازی شرایط زیستی بیماری‌های گذشته و شناخت بهتر شیوه انتقال عوامل بیماری‌زا در جوامع تاریخی کمک کند.
مشخصات مقاله علمی: Puig, P., & Pujadas-Mora, J. M. (۲۰۲۶). The ۱۸۲۰ Mallorca plague was not a classic bubonic outbreak. Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS).
مشاهده مقاله علمی در وب‌سایت PNAS
این پژوهش در چارچوب پروژه‌ای درباره همه‌گیری‌ها، دولت و نابرابری‌های اجتماعی‌اقتصادی در قرن‌های نوزدهم و بیستم انجام شده است که وزارت علوم، نوآوری و دانشگاه‌های اسپانیا از آن حمایت می‌کند.