دیپلماسی انرژی؛ کلید مهار ناترازی گاز با واردات از ترکمنستان
با نزدیک شدن به فصل سرما، سفر رئیس‌جمهور به ترکمنستان فرصتی حیاتی برای تأمین گاز شمال و شمال‌شرق کشور و مهار ناترازی است.
به گزارش خبرنگار مهر با نزدیک شدن به فصل سرد، زنگ خطر ناترازی گاز بار دیگر به صدا درآمده است. اما این بار متفاوت از سال‌های گذشته، به گوش بخش خانگی هم می‌رسد. در شرایطی که کشور با کسری شدید گازی و آسیب‌دیدگی ظرفیت پالایشگاه پارس جنوبی مواجه است، سفر رئیس‌جمهور به ترکمنستان می‌تواند مسیر واردات گاز از نزدیک‌ترین و عملیاتی‌ترین شریک منطقه را هموار کند.
شبکه انرژی کشور در ماه‌های اخیر وارد حساس‌ترین برهه تاریخی خود شده است. کسری شدید گازی که به دلیل آسیب‌دیدگی ظرفیت پالایشگاه پارس جنوبی و ناترازی‌های انباشته سال‌های گذشته تشدید شده، تهدیدی مستقیم برای گرمایش خانه‌ها در استان‌های شمالی و شمال‌شرقی کشور نیز به شمار می‌رود. فاصله زیاد این مناطق شمالی و شمال شرق کشور از میادین گازی جنوب، به دلیل ناپایداری شبکه در بالاترین ریسک قطعی گاز قرار دارند.
ترکمنستان به عنوان چهارمین دارنده ذخایر گازی جهان، بیشترین ظرفیت زیرساختی صادرات گاز به ایران را در اختیار دارد. سابقه سه دهه روابط تجاری گاز میان دو کشور و تفاهم‌نامه امضا شده میان رهبر ملی ترکمنستان و رئیس‌جمهور ایران در سال ۱۴۰۳ برای افزایش ظرفیت تجارت گاز، نشان می‌دهد که مسیر همکاری از پیش هموار شده است.
تجربه موفق توافق سه‌جانبه ایران، ترکمنستان و جمهوری آذربایجان که از ابتدای سال ۱۴۰۲ اجرایی شد، نشان داد که سوآپ گاز می‌تواند بدون نیاز به سرمایه‌گذاری سنگین در خطوط لوله جدید، هم نیاز داخلی را تأمین کند و هم درآمد ترانزیتی برای کشور ایجاد نماید. در مدل سوآپ، گاز ترکمنستان در شمال‌شرق ایران تحویل داده می‌شود و ایران معادل آن را در نقاط مرزی دیگر تحویل می‌دهد. این سازوکار، هم ارزبری را به حداقل می‌رساند و هم انعطاف‌پذیری شبکه را در تأمین نیازهای فصلی افزایش می‌دهد.
برخلاف تصور رایج که ترکمنستان را شریکی محتاط در مذاکرات گازی می‌داند، شواهد میدانی نشان می‌دهد عشق‌آباد نه‌تنها از همکاری با ایران استقبال می‌کند، بلکه در شرایط حساس نیز آمادگی خود را نشان داده است. نمونه بارز این موضوع، آغاز صادرات برق ترکمنستان به ایران در میانه جنگ و شرایط اضطراری انرژی کشور در تابستان بود؛ این اقدام در کنار سایر اقدامات ترانزیت کالاهای اساسی، نشان داد ترکمنستان می‌تواند و می‌خواهد در تأمین امنیت اجتماعی و انرژی ایران نقش فعالی ایفا کند.
این پیشینه نشان می‌دهد مشکل اصلی، نه در طرف ترکمن، بلکه در طراحی سازوکارهای همکاری از سوی ایران بوده است. حال با دیپلماسی فعال دولت چهاردهم، زمینه برای تبدیل این آمادگی به قراردادهای عملیاتی فراهم شده است. بر اساس اعلام عبدالجلال ایری، نماینده استان گلستان و عضو کمیسیون عمران مجلس ظرفیت واردات روزانه حدود ۲۵ تا ۲۷ میلیون مترمکعب گاز از این کشور فراهم است.
با این حال، چالش‌هایی از قبیل ضرورت تعیین سازوکار مالی دوطرفه اشاره می‌کنند. تجربه سال‌های گذشته نشان داده که حتی توافق‌های امضاشده نیز بدون رفع این موانع، به قرارداد عملیاتی منتهی نشده است و باید در مذاکرات عالی‌رتبه حل شود.
سفر رئیس‌جمهور به ترکمنستان و دیدار با رهبر ملی این کشور، یک کنش دیپلماتیک سطح بالاست؛ اما تبدیل آن به دستاورد راهبردی، مستلزم رایزنی مستقیم و پیگیری جدی برای فعال‌سازی تفاهم‌نامه ۱۴۰۳ است. نتیجه‌بخش بودن این سفر در گرو نهایی‌سازی قرارداد واردات گاز و تعیین سازوکار مالی و بانکی دوطرفه است تا پیش از فصل سرد، بخشی از کسری گاز شمال و شمال‌شرق کشور جبران شود.
واردات گاز از ترکمنستان علاوه بر رفع ناترازی در بازه‌های اوج مصرف، به امنیت انرژی، تاب‌آوری شبکه، عدالت انرژی برای مردم شمال‌شرق کمک می‌کند. در شرایطی که زنگ خطر ناترازی به بخش خانگی نیز رسیده، تأمین پایدار انرژی یک ضرورت ملی است، نه یک انتخاب راهبردی.