آلودگی هوای تهران از کجا می‌آید؟
سیاهه انتشار تهران نشان می‌دهد سهم منابع دیگری از جمله کشاورزی، صنایع و نیروگاه‌ها نیز در انتشار ذرات معلق به عنوان آلاینده اصلی هوای تهران در روزهای سرد سال قابل توجه است.
به گزارش سفیر ارجان، با بازگشت آلودگی هوا به تهران در روزهای سرد سال، بار دیگر توجه‌ها به منابع انتشار آلاینده‌ها جلب شده است؛ منابعی که اگرچه خودروها و وسایل نقلیه همچنان سهم قابل‌توجهی در آلودگی هوای پایتخت دارند، اما سیاهه انتشار تهران نشان می‌دهد سهم منابع دیگری از جمله کشاورزی، صنایع و نیروگاه‌ها نیز در انتشار ذرات معلق به عنوان آلاینده اصلی هوای تهران در روزهای سرد سال قابل توجه است.
سفیر ارجان نوشت: سیاهه انتشار یکی از ابزارهای علمی برای شناسایی منابع آلاینده و تعیین سهم هر یک در آلودگی هواست؛ ابزاری که می‌تواند مبنای تصمیم‌گیری و تدوین برنامه‌های اجرایی برای کاهش آلودگی باشد. به کمک این مطالعات، می‌توان مشخص کرد کدام منابع بیشترین سهم را در انتشار آلاینده‌ها دارند و اقدامات کنترلی باید بر چه بخش‌هایی متمرکز شوند؟
بر اساس آخرین سیاهه انتشار تهران که در سال ۱۴۰۴ منتشر شده و داده‌های آن به سال ۱۴۰۱ مربوط است، منابع متحرک حدود ۴۶ درصد از انتشار ذرات معلق را به خود اختصاص می‌دهند. پس از آن، بخش کشاورزی با سهم ۲۱ درصدی، صنایع با ۱۸ درصد و نیروگاه‌ها با ۱۴ درصد قرار دارند. سهم بخش مسکونی در این برآورد یک درصد و سهم بخش تجاری صفر درصد اعلام شده است.
البته مقایسه مستقیم این نتایج با سیاهه انتشار سال ۱۳۹۶ امکان‌پذیر نیست چراکه در مطالعه جدید، علاوه بر به‌روزرسانی داده‌ها و روش محاسبه، منابع و مراحل تازه‌ای نیز به بررسی‌ها اضافه شده است. در سیاهه قبلی، سهم خودروها از آلاینده‌های گازی ۸۳ درصد و از ذرات معلق ۶۱ درصد برآورد شده بود؛ ارقامی که به دلیل تفاوت در دامنه و روش مطالعات، نمی‌توان آن‌ها را به‌طور مستقیم با نتایج جدید مقایسه کرد.
فاطمه کریمی - مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهران - با اشاره به روند تهیه سیاهه انتشار جدید توضیح داده است که داده‌های این مطالعه مربوط به سال ۱۴۰۱ است اما تکمیل و انتشار آن در سال ۱۴۰۴ انجام شده است.
به گفته او، در مقایسه با سیاهه سال ۱۳۹۶، روش‌شناسی، داده‌های ورودی و مراحل بررسی بهبود یافته است و برخی منابع نیز برای نخستین بار در مطالعه جدید مورد توجه قرار گرفته‌اند.
یکی از نکات قابل توجه در سیاهه جدید، بررسی سهم کشاورزی در انتشار ذرات معلق است. این بخش با سهم ۲۱ درصدی پس از منابع متحرک قرار گرفته است و نشان می‌دهد بررسی آلودگی هوای تهران نباید صرفاً به منابع داخل شهر محدود شود. استفاده از کودهای شیمیایی و انتشار آمونیاک در اراضی کشاورزی و حتی فضاهای سبز شهری می‌تواند در شکل‌گیری آلاینده‌ها نقش داشته باشد همچنین فعالیت‌های کشاورزی در مناطقی مانند شهریار، شهرری، اسلامشهر و ورامین، بسته به شرایط جوی و جهت وزش باد، می‌تواند بر کیفیت هوای تهران اثر بگذارد.
در این مطالعه، محدوده بررسی منابع انتشار تا شعاع ۵۰ کیلومتری مرکز تهران در نظر گرفته شده است همچنین برای نخستین بار برخی پیش‌سازهای ذرات معلق از جمله ترکیبات آلی فرار، اکسیدهای نیتروژن و آمونیاک مورد توجه قرار گرفته‌اند؛ موادی که می‌توانند در واکنش‌های شیمیایی جو و تشکیل آلاینده‌های ثانویه نقش داشته باشند. سوزاندن پسماندها و فعالیت‌های مرتبط با شن و ماسه نیز از دیگر منابعی هستند که در مراحل جدید بررسی شده‌اند.
با وجود این، منابع متحرک همچنان یکی از مهم‌ترین کانون‌های انتشار آلاینده‌ها در تهران به شمار می‌روند. طبق نتایج سیاهه انتشار، این منابع حدود ۹۷ درصد از انتشار مونوکسید کربن را به خود اختصاص می‌دهند. در مقابل، نیروگاه‌ها با سهمی حدود ۶۳ درصدی، مهم‌ترین منبع انتشار دی‌اکسید گوگرد در برآورد ارائه‌شده هستند. تفاوت سهم منابع در انتشار آلاینده‌های مختلف نشان می‌دهد که برای مقابله با آلودگی هوا، نمی‌توان تنها بر یک منبع یا یک سیاست کنترلی تمرکز کرد.
در تهران، ۱۹ ایستگاه فعال سنجش آلودگی هوا و ۳۵ ایستگاه سنجش آلودگی صوتی وجود دارد. همچنین با راه‌اندازی شش ایستگاه جدید سنجش کیفیت هوا، ظرفیت پایش حدود ۳۰ درصد افزایش یافته است. شرکت کنترل کیفیت هوای تهران با استفاده از اطلاعات سیاهه انتشار، داده‌های هواشناسی و مدل‌های شیمی و انتقال آلاینده‌ها، امکان پیش‌بینی وضعیت آلودگی هوا تا ۷۲ ساعت آینده را نیز دنبال می‌کند.
بررسی و اجرای راهکارهایی مانند ایجاد محدوده‌های کم‌انتشار، توسعه تاکسی‌های برقی و هیبریدی و استفاده از اتوبوس‌ها و موتورسیکلت‌های برقی نیز از جمله اقداماتی است که در مسیر کاهش آلودگی هوا مطرح شده‌اند. با این حال، اثربخشی این اقدامات به میزان انطباق آن‌ها با منابع اصلی انتشار و اجرای مستمر سیاست‌های کنترلی وابسته است.
از سوی دیگر، تهیه سیاهه انتشار به تهران محدود نمانده است. احمد طاهری - رئیس مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست - اعلام کرده است که سیاهه انتشار کشوری بر مبنای داده‌های سال ۱۴۰۳ در سال ۱۴۰۵ رونمایی خواهد شد. این مطالعه قرار است منابع اصلی انتشار آلاینده‌ها را در مقیاس ملی بررسی کند و علاوه بر کلان‌شهرها، منابعی مانند کشاورزی، سوزاندن پسماندها، الگوهای حمل‌ونقل و اثر انتقال آلودگی میان شهرها را نیز در نظر بگیرد.
در این رویکرد، توجه به آلاینده‌های ثانویه نیز اهمیت دارد؛ آلاینده‌هایی که به‌طور مستقیم از یک منبع منتشر نمی‌شوند بلکه بر اثر واکنش‌های شیمیایی در جو شکل می‌گیرند. ازن در فصل گرم سال و ذرات معلق ریز در فصل سرد، از جمله مواردی هستند که بررسی پیش‌سازهای آن‌ها می‌تواند به شناخت دقیق‌تر عوامل مؤثر بر آلودگی هوا کمک کند.
سعید محمودی - معاون محیط زیست انسانی سازمان حفاظت محیط زیست - نیز از تهیه سیاهه انتشار برای شهرهای دارای مشکل آلودگی هوا از جمله شهرهای کوچک‌تر خبر داده است.
به گفته او، دسترسی عمومی به اطلاعات کیفیت هوا و وضعیت پایش می‌تواند به افزایش آگاهی و آموزش محیط زیستی کمک کند. در همین راستا، طراحی سامانه یا اپلیکیشنی برای نمایش وضعیت آلودگی در مناطق مختلف در دستور کار قرار گرفته است؛ ابزاری که می‌تواند اطلاعات مربوط به آلودگی زمستانی و گردوغبار تابستانی را در اختیار مردم قرار دهد و زمینه مشارکت عمومی در کاهش آلودگی را فراهم کند.
صدیقه ترابی - معاون سابق محیط زیست انسانی سازمان حفاظت محیط زیست - نیز با تأکید بر اینکه تهیه سیاهه انتشار نقطه آغاز کار است، بر ضرورت استفاده از نتایج آن در سیاست‌گذاری و برنامه‌های اجرایی تأکید کرده است. به این ترتیب، ارزش سیاهه انتشار تنها به شناسایی سهم منابع محدود نمی‌شود، بلکه زمانی آشکار خواهد شد که داده‌های آن به تصمیم‌های مشخص، اقدامات قابل‌اندازه‌گیری و کاهش واقعی آلاینده‌ها منجر شود.
در نهایت، با بازگشت آلودگی هوا در روزهای سرد سال، نتایج سیاهه انتشار بار دیگر نشان می‌دهد که مدیریت این معضل نیازمند نگاهی فراتر از خودروهاست؛ نگاهی که در کنار کنترل منابع متحرک، سهم صنایع، نیروگاه‌ها، کشاورزی و سایر منابع را نیز در نظر بگیرد و بر اساس داده‌های علمی، برای هر یک برنامه‌ای روشن و قابل ارزیابی تعریف کند.