کتیبه های ساسانی در مرودشت چه رازی از زندگی مردم باستان را فاش می کنند؟
کشف سنگ‌نوشته‌ای تدفینی از اواخر دوره ساسانی در شمال شهر باستانی استخر در دشت مرودشت فارس، اطلاعات تازه‌ای درباره شیوه‌های گورسپاری زرتشتیان و جایگاه دخمک‌ها و استودان‌ها در اواخر دوره ساسانی در اختیار پژوهشگران قرار داده است.
کشف سنگ‌نوشته‌ای تدفینی از اواخر دوره ساسانی در شمال شهر باستانی استخر در دشت مرودشت فارس، اطلاعات تازه‌ای درباره شیوه‌های گورسپاری زرتشتیان و جایگاه دخمک‌ها و استودان‌ها در اواخر دوره ساسانی در اختیار پژوهشگران قرار داده است.
به گزارش سفیر ارجان ، کتیبه‌های دوره ساسانی فقط نوشته‌هایی از روزگار گذشته نیستند؛ این آثار اطلاعاتی درباره آیین‌های تدفین، مناسبات خانوادگی و شیوه ثبت نام درگذشتگان در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهند. کتیبه تازه‌کشف‌شده در قابی تراش‌خورده و در ۵ سطر به خط پهلوی کتابی نگاشته شده و به یکی از گورسپاری‌های زرتشتیان این دوره مربوط است.
یک باستان‌شناس با اشاره به شناسایی نمونه‌های متعدد از این کتیبه‌ها به سفیر ارجان می‌گوید: «بخش قابل‌توجهی از کتیبه‌ها به افرادی تعلق دارد که از شاهان و درباریان نبوده‌اند و از همین رو در شناخت ابعاد کمتر شناخته‌شده جامعه ساسانی مؤثر است.»
ابوالحسن نجف‌زاده اتابکی درباره ویژگی کتیبه تازه‌شناسایی‌شده در محدوده شهر باستانی استخر می‌افزاید: «این کتیبه متعلق به اواخر دوره ساسانی است و به خط پهلوی کتابی نوشته شده؛ خطی که حروف آن به‌صورت پیوسته به یکدیگر متصل می‌شوند. نوشته‌ها معمولاً به شاهان و درباریان تعلق ندارند، بلکه نام و اطلاعات افرادی را ثبت کرده‌اند که از مردم عادی بودند. بررسی این کتیبه‌ها می‌تواند به شناخت افرادی کمک کند که در روایت‌های رسمی تاریخی کمتر از آنها یاد می‌شود.»
او با اشاره به دامنه شمالی شهر باستانی استخر می‌گوید: «در این محدوده کتیبه‌های متعددی شناسایی شده که به درگذشتگان مربوط‌اند. این آثار بخشی از شواهد باستان‌شناختی مربوط به شیوه‌های تدفین و یادکرد از مردگان در جامعه زرتشتی به شمار می‌روند. یکی از شیوه‌های تدفین، استفاده از محفظه‌هایی کوچک به نام دخمک است که عمقی در حدود ۲۰ سانتی‌متر داشته و استخوان‌های متوفی در آن قرار می‌گرفت. کتیبه‌ها اغلب با اشاره به دخمک یا جایگاه تدفین آغاز می‌شوند و سپس نام متوفی و گاهی نسبت خانوادگی او ذکر می‌شود. برای مثال، ممکن است نام شخص همراه با نام پدر یا مادرش در کتیبه آمده باشد. در بعضی موارد، فرد متوفی خود هزینه ساخت جایگاه را پرداخت کرده بود و در موارد دیگر، بازماندگان برای او چنین جایگاهی در نظر می‌گرفتند. در برخی نمونه‌ها نیز نوشته‌هایی از سوی کاتبان به متن اصلی افزوده شده است. بررسی این نوشته‌ها در کنار شواهد باستان‌شناختی می‌تواند شناخت دقیق‌تری از مناسک تدفین در دوره ساسانی به ما بدهد.»
شناسایی ۱۰ کتیبه در بررسی‌های میدانی
نجف‌زاده اتابکی با اشاره به بررسی‌های باستان‌شناختی انجام‌شده از سال ۱۳۹۰ تاکنون می‌گوید که در جریان این بررسی‌ها در دامنه کوهستانی مورد مطالعه و محدوده‌های اطراف آن تا شمال‌شرق کشور، ۱۰ کتیبه شناسایی شده است و بخش عمده این نمونه‌ها به دخمک‌ها و استودان‌ها مربوط می‌شوند.
پراکندگی کتیبه‌های تدفینی در ایران
پژوهش‌ها نشان می‌دهد بخش مهمی از کتیبه‌های تدفینی شناخته‌شده از دوره ساسانی در استان فارس به‌ویژه دشت مرودشت، دامنه‌های پیرامون شهر باستانی استخر و محدوده نقش‌رستم شناسایی شده‌اند. پژوهشگران می‌گویند دشت مرودشت با داشتن بیش از ۵۰ سنگ‌نبشته ساسانی، یکی از مهم‌ترین مناطق برای شناخت آثار و شیوه‌های تدفین زرتشتیان در دوره ساسانی به شمار می‌رود. در کنار این مناطق، نمونه‌هایی از نوشته‌های پهلوی مرتبط با تدفین در محوطه‌های دیگری از فارس از جمله پیرامون تخت‌جمشید، سمیرم و کازرون نیز در پژوهش‌های باستان‌شناختی بررسی شده‌اند.
این کتیبه‌ها که اغلب به زبان فارسی میانه و خط پهلوی نوشته شده‌اند، اطلاعاتی درباره نام درگذشتگان، نسبت‌های خانوادگی، ساخت یا تأمین هزینه جایگاه تدفین و باورهای مذهبی آن دوره در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهند. با وجود شناسایی نمونه‌های متعدد، هنوز نمی‌توان فهرستی جامع و قطعی از تمام کتیبه‌های تدفینی ساسانی در سراسر ایران ارائه کرد.