قصه مرکبات از رنج باغدار تا سود بازار؛ طلای نارنجی برند مازندران
ساری- مرکبات مازندران در حالی روانه بازار می‌شود که افزایش هزینه‌های تولید، نوسان قیمت و چالش‌های صادرات، سهم باغداران از سود طلای نارنجی را ارسال کاهش داده است.
سفیر ارجان گروه استان‌ها - علیرضا نوری کجوریان: فصل برداشت مرکبات در مازندران نزدیک است و این زمان برای باغداران تنها به معنای جمع‌آوری محصول یک سال تلاش نیست بلکه مرحله‌ای تعیین‌کننده برای بازگشت سرمایه، جبران هزینه‌های تولید و تأمین معیشت خانوارهای کشاورز به شمار می‌رود.
با این حال، افزایش هزینه‌های برداشت، بسته‌بندی، حمل‌ونقل و نگهداری، در کنار نوسان قیمت‌ها و دشواری‌های صادرات، این پرسش را مطرح می‌کند که چه میزان از ارزش نهایی محصول به تولیدکننده می‌رسد.
مازندران با برخورداری از سطح گسترده باغ‌های مرکبات، یکی از قطب‌های مهم تولید این محصولات در کشور محسوب می‌شود و ظرفیت حضور در بازارهای خارجی را نیز دارد. با وجود این، برخورداری از محصول باکیفیت به‌تنهایی برای تضمین درآمد مناسب باغدار کافی نیست بلکه زمان برداشت، شیوه عرضه، امکانات نگهداری، هزینه انتقال و دسترسی به بازارهای هدف نیز در سرنوشت اقتصادی محصول نقش دارند.
در چنین شرایطی، سامان‌دهی بازار مرکبات نیازمند نگاهی فراتر از میزان تولید است؛ نگاهی که از مشکلات باغدار در زمان فروش آغاز شود، به مدیریت فنی برداشت و آماده‌سازی محصول برسد و در نهایت، سیاست‌های قیمت‌گذاری و توسعه صادرات را در بر بگیرد.
هزینه‌های تولید در برابر قیمت فروش
نخستین حلقه زنجیره مرکبات، باغداری است که در طول سال برای نگهداری درختان، آبیاری، تغذیه، مبارزه با آفات و آماده‌سازی باغ هزینه می‌کند و در فصل برداشت باید محصول خود را به فروش برساند.
در این مرحله، دستمزد کارگران، تهیه جعبه و سبد، هزینه حمل محصول و مخارج درجه‌بندی و بسته‌بندی نیز به هزینه‌های قبلی اضافه می‌شود؛ هزینه‌هایی که در تعیین سود نهایی تولیدکننده نقش مستقیمی دارند.
علی بالی یکی از باغداران غرب مازندران که سال قبل محصول مرکبات و کیوی خود را به صورت چکی فروخت و هنوز موفق به دریافت وجه آن نشده است، می گوید: باغداری سراسر ضرر و زبان هست و هشت باغدار همیشه گروه ۹ آن هست و دخل و خرج جور در نمی آید
وی در گفت‌وگو با خبرنگار مهر افزود: پارسال به طعم قیمت بالا محصول را به صورت چکی فروختم که در موعد مقرر چک وصول نشد و همچنان درگیر آن هستم.
این باغداران از پیشنهاد قیمت حدود ۴۰ تا ۵۰ هزار تومان برای هر کیلوگرم مرکبات در آستانه فصل جدید برداشت گلایه کرد و افزود: البته ارزیابی این رقم به نوع مرکبات، کیفیت محصول، محل تحویل و شرایط معامله بستگی دارد، اما مسئله اصلی آن است که باغدار پس از کسر هزینه‌های تولید و برداشت، چه میزان درآمد واقعی به دست می‌آورد.
وی افزود: هزینه جعبه و سبد، حمل‌ونقل، درجه‌بندی، نگهداری محصول و مشکلات فروش هرساله گریبان باغدار را می گیرد و باغدار در شرایطی محصول خود را به بازار عرضه می‌کند که تأخیر در فروش یا نبود امکانات مناسب نگهداری می‌تواند احتمال افت کیفیت و فساد محصول را افزایش دهد.
بالی یادآور شد: از سوی دیگر، هزینه‌های آماده‌سازی و انتقال محصول نیز باعث می‌شود قیمت پیشنهادی خریدار به‌تنهایی معیار مناسبی برای سنجش سودآوری تولید نباشد.
در بخش صادرات نیز هزینه حمل‌ونقل، دسترسی به امکانات مناسب نگهداری و هماهنگی برای ارسال محموله‌ها از جمله مسائل تأثیرگذار است. ارسال بخشی از محصولات از مسیرهایی مانند آستارا و دیگر گذرگاه‌های مرزی، ضرورت توجه به زیرساخت‌های لجستیکی و حفظ کیفیت محصول در مسیر انتقال را برجسته می‌کند.
بنابراین، برای بهبود وضعیت اقتصادی باغداران باید علاوه بر قیمت خرید محصول، هزینه‌های حلقه‌های مختلف زنجیره فروش نیز بررسی شود. در همین زمینه، مدیریت برداشت و ارائه توصیه‌های فنی به باغداران از وظایفی است که جهاد کشاورزی شهرستان‌ها بر عهده دارد.
مدیریت برداشت و نظارت بر کیفیت
در سطح شهرستان‌ها، برنامه‌ریزی برای برداشت مرکبات تنها به برآورد میزان محصول محدود نمی‌شود و آموزش باغداران، رعایت زمان مناسب برداشت، انتقال اصولی و نگهداری صحیح را نیز شامل می‌شود. اجرای توصیه‌های فنی در این مراحل می‌تواند از کاهش کیفیت محصول جلوگیری کند و زمینه عرضه مناسب‌تر آن را به بازار فراهم آورد.
علی نوری‌نژاد، مدیر جهاد کشاورزی سوادکوه شمالی، با اشاره به ظرفیت تولید مرکبات این شهرستان گفت: پیش‌بینی می‌شود امسال ۴۱ هزار تن مرکبات از سطح یک‌هزار و ۵۹۰ هکتار از باغ‌های این شهرستان برداشت شود.
وی در گفت وگو با خبرنگار مهر افزود: مرکبات از محصولات مهم کشاورزی منطقه به شمار می‌رود و توجه به مدیریت صحیح مراحل تولید و برداشت، در حفظ کیفیت محصول و بهبود شرایط عرضه آن نقش دارد.
نوری‌نژاد ادامه داد: رعایت توصیه‌های فنی در زمان برداشت، حمل‌ونقل و نگهداری محصول ضروری است و بی‌توجهی به این مراحل می‌تواند موجب افت کیفیت و کاهش ارزش اقتصادی مرکبات شود.
در کنار مدیریت فنی باغ‌ها، نظارت بر واحدهای سورتینگ و مراکز آماده‌سازی محصول نیز اهمیت دارد. مرکبات پس از برداشت ممکن است مراحل جداسازی، درجه‌بندی و آماده‌سازی را پشت سر بگذارد و هرگونه استفاده از روش‌های غیرمجاز در این فرایند، علاوه بر تأثیر بر کیفیت محصول، می‌تواند سلامت مصرف‌کننده و اعتبار بازار را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
معصومه صفری اوریمی، مدیر جهاد کشاورزی قائم‌شهر، با اشاره به تشدید بازرسی از واحدهای سورتینگ مرکبات گفت: درباره ممنوعیت رنگ‌آمیزی غیرمجاز نارنگی و پرتقال و استفاده از مواد تأییدنشده به واحدهای مربوطه تذکر داده شد.
صفری اوریمی ادامه داد: در یکی از واحدهایی که بازدید داشتیم سطل‌های مورد استفاده برای رنگ‌آمیزی جمع‌آوری شد و شبکه بهداشت نیز برای پیگیری قانونی موضوع پرونده تشکیل داد.
نظارت بر مراکز آماده‌سازی محصول زمانی اثربخش‌تر خواهد بود که در کنار برخورد با تخلفات، ضوابط فنی و بهداشتی به‌صورت شفاف در اختیار فعالان این بخش قرار گیرد. رعایت این الزامات می‌تواند به حفظ کیفیت و ماندگاری محصول کمک کند و از بروز مشکلاتی که اعتبار مرکبات مازندران را در بازارهای داخلی و خارجی تحت تأثیر قرار می‌دهد، جلوگیری کند.
در سطح استانی نیز این موضوع با ضرورت مدیریت بازار، تعیین زمان مناسب برداشت و حمایت از تولیدکننده ارتباط پیدا می‌کند؛ مسائلی که در سیاست‌گذاری بخش کشاورزی و برنامه‌ریزی برای توسعه صادرات جایگاه ویژه‌ای دارند.
قیمت منصفانه و زمان برداشت مرکبات
گستردگی باغ‌های مرکبات در مازندران، مدیریت این محصول را به موضوعی اقتصادی و راهبردی برای استان تبدیل کرده است. در این میان، تعیین قیمت متناسب با هزینه‌های تولید، جلوگیری از برداشت زودهنگام و حفظ کیفیت محصول در مسیر عرضه، از محورهای مهم سامان‌دهی بازار محسوب می‌شود.
اسدالله تیموری‌یانسری، سرپرست سازمان جهاد کشاورزی مازندران، با اشاره به ظرفیت باغ‌های مرکبات استان گفت: حدود ۱۲۰ هزار هکتار از اراضی کشاورزی مازندران به باغ‌های مرکبات اختصاص دارد و این محصول یکی از ظرفیت‌های مهم اقتصادی استان به شمار می‌رود.
وی در گفت وگو با خبرنگار مهر افزود: در تعیین قیمت مرکبات باید هزینه‌های تولید و سود متعارف باغدار مورد توجه قرار گیرد و برنامه‌ریزی بازار به‌گونه‌ای باشد که تولیدکننده متحمل زیان نشود.
تیموری‌یانسری ادامه داد: سامان‌دهی بازار و اتخاذ تدابیر لازم برای مدیریت عرضه و قیمت محصولات کشاورزی، از موضوعاتی است که باید متناسب با شرایط تولید و نیاز بازار دنبال شود.
سرپرست سازمان جهاد کشاورزی مازندران با اشاره به زمان برداشت مرکبات تأکید کرد: پیش‌بینی می‌شود برداشت این محصول از هفته نخست آبان آغاز شود و باغداران، به‌ویژه در برداشت نارنگی، از شتاب‌زدگی پرهیز کنند.
وی افزود: برداشت تدریجی و در زمان مناسب، به حفظ کیفیت محصول کمک می‌کند و زمینه عرضه مناسب‌تر مرکبات به بازارهای داخلی و خارجی را فراهم می‌آورد.
تیموری‌یانسری با اشاره به ضرورت رعایت ضوابط فنی در تولید و صادرات مرکبات گفت: زمان برداشت باید براساس معیارهای فنی مشخص شود و تصمیم‌گیری‌های سلیقه‌ای در این زمینه می‌تواند کیفیت محصول و اعتماد خریداران بازارهای هدف را تحت تأثیر قرار دهد.
وی ادامه داد: تدوین شاخص‌های تخصصی برای تشخیص زمان مناسب برداشت مرکبات و کیوی، همراه با رعایت استانداردهای لازم، می‌تواند به بهبود کیفیت محموله‌های صادراتی کمک کند.
وی با اشاره به ضرورت اصلاح الگوی کشت افزود: کاهش وابستگی به یک رقم خاص و حرکت تدریجی به سمت ارقام مقاوم‌تر و سازگار با شرایط اقلیمی، باید در برنامه‌ریزی بلندمدت بخش باغبانی مورد توجه قرار گیرد.
سرپرست سازمان جهاد کشاورزی مازندران همچنین بر اهمیت حفظ بازارهای صادراتی تأکید کرد و گفت: صادرات تنها به ارسال محصول محدود نمی‌شود، بلکه استمرار کیفیت، رعایت استانداردها و حفظ اعتماد خریداران نیز باید مورد توجه باشد.
بر اساس گزارش‌های اعلام‌شده درباره صادرات مرکبات و کیوی مازندران، ۲۹۴ محموله از این محصولات به وزن مجموع ۶ هزار و ۳۷۵ تن ارسال شده است. در این گزارش، سهم کیوی ۱۱۹ محموله به وزن ۲ هزار و ۷۴۲ تن و سهم نارنگی ۱۷۵ محموله به وزن ۳ هزار و ۶۳۳ تن اعلام شده است.
توجه به استانداردهای آماده‌سازی محصول، از جمله موضوع رنگ‌آمیزی مرکبات، یکی دیگر از محورهای مرتبط با حفظ کیفیت و اعتبار صادراتی است، موضوعی که نیازمند دستورالعمل‌های روشن و هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول است.
ضوابط رنگ‌آمیزی و حفظ ماندگاری محصول
رنگ و ظاهر مرکبات ممکن است در انتخاب محصول از سوی خریدار تأثیرگذار باشد، اما آماده‌سازی محصول باید در چارچوب مقررات فنی و بهداشتی صورت گیرد. استفاده نادرست از روش‌های تغییر رنگ می‌تواند بر کیفیت و ماندگاری محصول اثر بگذارد و در صورت عرضه به بازارهای صادراتی، اعتبار محصول منطقه را نیز با مشکل مواجه کند.
محمدابراهیم تولایی، معاون هماهنگی امور اقتصادی استانداری مازندران افزود: رعایت دما و شرایط فنی در فرایند آماده‌سازی مرکبات اهمیت دارد و بی‌توجهی به این موارد می‌تواند عمر نگهداری محصول را کاهش دهد و روند افت کیفیت یا فساد را سرعت ببخشد.