شرکت ملی پست نگذارد طراحان تمبرها فراموش شوند
طراحان تمبر به‌عنوان خالقان کوچک‌ترین سند پستی، در معرض فراموشی اند و شرکت ملی پست در کنار خدمات دیگر نباید بگذارد این اتفاق بیفتد. چون بیم آن می رود با حذف تمبر از مراسلات پستی شاهد کم رنگ شدن نام طراحان و فراموشی بخشی از تاریخ پست باشیم...
سفیر ارجان؛ زهرا کُرد- پُست، سندی زنده از تمدن ایران باستان است. از زمانی که چاپارها در ۲۵۰۰ سال پیش فواصل ۲۴ کیلومتری چاپارخانه‌ها را با اسب طی می‌کردند تا اخبار حکومتی را به گستره بی‌کران ایران برسانند. از ظهور نخستین تمبر موسوم به « تمبر باقری» در دوران ناصرالدین شاه تا به اکنون، تمبر به مثابه یک سند تاریخی، تابلویی مینیاتوری از وقایع و شخصیت‌های تاثیرگذار بوده‌است.
تابلویی که طراحانش هنرمندانی تاریخ‌دان هستند. هنرمندانی که به ظرایف و چارچوب‌های اصولی طراحی تمبر ایران و جهان واقف بوده و با تکیه بر همین آگاهی، سند مصوری از تاریخ را بر ورقه‌های پستی خلق می‌کنند.
سفیر ارجان در گفت‌وگو با تعدادی از طراحان تمبر وضعیت امروز این هنرمندان پستی را بررسیده است:
تصویر اثر انگشتی خط خورده با توضیح تمبر « پیکار با بی‌سوادی» اثر « مرتضی ممیز» یکی از شناخته‌شده‌ترین تمبرهای تاریخی است که با نگاهی مینیمال سواد و گسترش سوادآموزی در سال ۱۳۴۸ را نشان می‌دهد. اما هنرمند بودن تنها پیش‌شرط لازم برای طراح تمبر بودن نیست. «علی‌اکبر نصرآبادی» رئیس سابق شورای تمبر، طراح تمبر را چنین تعریف می‌کند:« اساسا طراح تمبر فردی است که در کنار تحصیلات آکادمیک رشته های هنری، اشراف تاریخی بر وضعیت تمبر ایران و جهان داشته باشد. علاوه بر آن، آگاهی از چارچوب‌های اساسی محتوا و استانداردهای فنی تمبر از مهم‌ترین ویژگی‌های یک طراح به‌شمار می‌آید..»
با بررسی تمبرهای ایران در ادوار پیش و پس از انقلاب غیبت نام طراحان تمبر به چشم می خورد. غیبتی که بخشی از تاریخ پست ایران را متاثر کرده‌است.
نصرآبادی در توضیح درج نشدن نام طراحان به سفیر ارجان می‌گوید:« پیش از انقلاب طراحی تمبر به عنوان رشته‌ای مجزا و تخصصی در چارت تشکیلات پست مطرح نبود. بنابراین نام طراح هم قید نمی‌شد. از طرفی ماهیت کار طراحان تمبر پیش از انقلاب با تعریف امروزه از طراحی تمبر یکسان نیست. به‌همین دلیل است که در آن دوره شاهد کلاژ تصاویر، استفاده از تابلوهای هنرمندان و تصاویر شاه و خاندانش در قالب تمبر هستیم.»
با این وجود اطلاعات متقن و دقیقی از طراحان تمبر سال‌های نخست پس از انقلاب هم در دست نیست و تنها نام « محمد مهروان» را در کتاب‌های تمبر به عنوان طراح دهه شصت می توان دید. گمنامی و فقر اطلاعاتی در مورد طراحان، با وضعیت فعلی تمبر در ایران بی‌ارتباط نیست.
نصرآبادی یادآور می شود: « هر تمبر پس از چاپ به ۱۹۲ کشور عضو اتحادیه جهانی پست ارسال می‌شود و در ایجاد تصویر و تصور جهانی نسبت به ایران نقش به‌سزایی دارد.»
او معتقد است: « در چنین روزهایی که درگیر جنگ تحمیلی هستیم، تمبر می‌توانست تصویر واقعی کشورمان را نشان دهد. اما با انتصاب افراد غیر مرتبط با جهان تمبر در سمت ریاست شورای تمبر به این قابلیت بی بدیل تمبر بی‌توجهی شدهاست.»
جای اطلس طراحان تمبر در موزه ۱۸ هزار متری ارتباطات خالی است و جا دارد این کاستی جبران شود. اطلسی که در کنار زنده نگه‌داشتن نام طراحان تمبر، تاریخ و وقایع پشت هر تمبری را ثبت و ضبط کند.
با این‌حال به گفته نصرآبادی « اتاق اورجینال» موزه ارتباطات خواستار آن است که اتاق اورجینال که از زمان کرونا بسته شد بار دیگر به روی عموم مردم باز باشد چون منبع قابل اتکایی برای پژوهش در مورد طراحان تمبر به‌حساب می‌آید.
به گفتۀ مدیر وقت موزه ارتباطات این اتاق در سایر کشورهای عضو اتحادیه پست مشابهی ندارد و با دارابودن تاریخی مصور از تمبرهای نیم‌قرن اخیر،یک نمایشگاه منحصربه‌فرد از تمبر است.
نصرآبادی دلیل شکل‌گیری این اتاق را «آشنایی مردم با روند طراحی تمبر» عنوان می‌کند و از روزهایی می‌گوید که امکان بازدید عمومی از تابلوهای تمبر و فرآیند طراحی تمبر فراهم بود. تابلوهایی که شامل نسخه نقاشی تمبر، نخستین نسخه چاپی و امضای وزیر وقت ارتباطات است و از سال ۱۳۵۷ تا ۱۳۹۸ گردآوری شدهاست.
در طبقه نخست شاهکار معماری« نیکلای مارکف»، اتاق کار دو نفر یا به‌عبارتی تنها طراحان وقت تمبر ایران قرار دارد. «مهناز طاهری» و «عبدالامیر صراف‌زادگان » زوجی اند که به مدت بیست‌وپنج سال به‌عنوان طراح تمبر در مجموعه پست و وزارت ارتباطات مشغول به‌کار بوده و بالغ بر ۳۵۰ تمبر را به اتفاق یکدیگر طراحی کرده‌اند.
طراحانی که هر دو تحصیلات آکادمیک هنر داشته و طراحی تمبر « سال پیامبر اعظم» توسط این دو نفر، برگزیده « جشنواره بین‌المللی چین» در سال ۱۳۸۷ شد. صراف‌زادگان در پاسخ با چرایی درج نشدن نام طراحان در تمبر می‌گوید:" الگوی ثابتی درباره آوردن نام طراحان نیست. مثلا در تمبر مشترکی که با کشور مراکش داشتیم، نام طراح تمبر مراکش آمده بود. اما خیلی مرسوم نیست و شاید یکی از دلایل گمنامی طراحان تمبر همین موضوع باشد."
اما طاهری نظری متفاوت در مورد گمنامی طراحان تمبر دارد و معتقد است:« از آنجا که در گذشته طراحی تمبر به‌شکل امروز مرسوم نبوده و عمده کارها با دست انجام می‌شد، اطلاعات دقیقی از کسی که یک نقاشی یا تصویر را به‌صورت تمبر درآورده نیست و شاید این مهم دلیلی بر ناشناخته بودن نام طراحان نیم قرن اخیر باشد.»
در میان تمبرهای چند دهه گذشته، برخی اسامی تنها یکبار به عنوان طراح تمبر دیده می‌شوند و صراف‌زادگان در این مورد به سفیر ارجان می‌گوید:" همه تمبرهای منتشره را الزاما طراحان تمبر خلق نکرده اند. بلکه در بعضی موارد نظیر تمبر هشتاد سالگی موزه ملی از پوستر یک رویداد یا تابلوی هنری به‌جای طراحی برای تمبر استفاده شده است.»
نکته جالب توجه تمبرهایی که توسط این زوج طراحی شدهاست، کنار هم قرار گرفتن دو نگاه متفاوت در تمبر است. نگاهی که سبب شدهاست طاهری در تمبرهایی با محوریت میراث فرهنگی و صنایع‌دستی به زنان نگاه ویژه‌ای داشته باشد و حضور بانوان را در تمبرهایش شاهد هستیم.
با توجه به این که زمان کمی به بازنشستگی تنها طراحان تمبر ایران باقی مانده جا دارد شرکت ملی پست برای آموزش طراحان جایگزین برنامه‌ای در دستور کار قرار داهند تا کوله‌بار تجربه و دانش معدود هنرمندان پستی بدون انتقال به نسل آینده بر زمین گذاشته نشود.