سلامت روان پشت دیوار کمبودها؛ نسخه بهزیستی برای عبور از بحران
رئیس سازمان بهزیستی کشور با اشاره به چهار چالش سلامت روان، از توسعه مشاوره تخصصی، افزایش حمایت مالی از مراجعان و اختصاص ۸۰ میلیارد تومان برای پیگیری افراد در معرض خطر خودکشی خبر داد.
به گزارش سفیر ارجان سیدجواد حسینی رئیس سازمان بهزیستی کشور در نشست تخصصی بهره‌گیری از تجربه‌های زیسته در حوزه سلامت روان با تأکید بر ضرورت بازنگری در نظام ارائه خدمات سلامت روان و اجتماعی، چهار چالش اصلی این حوزه را عقب‌ماندگی ساختاری و اداری، ضعف یکپارچگی نظام سلامت، پایین بودن پذیرش اجتماعی خدمات سلامت روان و اجتماعی و افزایش نیاز به مداخلات روان‌شناختی در شرایط پرشتاب و پیچیده امروز عنوان کرد.
وی با بیان اینکه سلامت مفهومی جامع و یکپارچه است، اظهار کرد: سلامت باید در ابعاد زیستی، روانی، اجتماعی و معنوی مورد توجه قرار گیرد و در کنار آن مدیریت یکپارچه‌ای در حوزه‌های درمان، پیشگیری و توانبخشی حاکم باشد در حالی که در هر دو زمینه یعنی توجه جامع به ابعاد سلامت و یکپارچگی مدیریت آن با چالش‌هایی مواجه هستیم.
حسینی افزود: برای نمونه در بیمارستان‌ها نیز در کنار درمان به موضوع توانبخشی آن‌گونه که باید توجه نمی‌شود و این مسئله نشان می‌دهد که نگاه یکپارچه به ابعاد مختلف سلامت هنوز به‌طور کامل شکل نگرفته است.
عقب‌ماندگی ساختاری در توجه به سلامت روان و اجتماعی
رئیس سازمان بهزیستی کشور با اشاره به ضرورت تخصیص منابع متناسب با اهمیت هر یک از ابعاد سلامت تصریح کرد: اگر سلامت روانی و اجتماعی را از نظر عوامل مؤثر بر سلامت حدود ۸۰ درصد در نظر بگیریم باید بررسی کنیم که آیا به همین نسبت، اعتبار، ساختار و اختیار در اختیار این حوزه قرار گرفته است یا خیر.
وی ادامه داد: در حال حاضر از نظر نیروی انسانی، تجهیزات، منابع و ساختارهای اداری، تناسبی میان جایگاه سلامت روانی و اجتماعی و میزان برخورداری این حوزه از امکانات وجود ندارد و با نوعی عقب‌ماندگی ساختاری و اداری مواجه هستیم.
حسینی، دومین چالش را ضعف یکپارچگی در نظام سلامت دانست و گفت: اگر سلامت زیستی را از سلامت روانی و اجتماعی جدا کنیم از یکپارچگی عملکرد فاصله می‌گیریم. لازم است میان این ابعاد پیوند برقرار شود و سلامت روانی و اجتماعی نیز در کنار سلامت زیستی، جایگاه متناسبی در سیاست‌گذاری و ارائه خدمات داشته باشد.
پذیرش اجتماعی خدمات سلامت روان هنوز کافی نیست
رئیس سازمان بهزیستی کشور، سومین چالش را به موضوع جامعه‌پذیری و پذیرش اجتماعی خدمات سلامت روان و اجتماعی مرتبط دانست و اظهار کرد: مردم در حوزه سلامت زیستی به متخصصان مراجعه می‌کنند و معمولاً توصیه‌ها و نسخه‌های درمانی را می‌پذیرند اما در حوزه سلامت روانی به‌ویژه سلامت اجتماعی با پذیرش کمتری مواجه هستیم و حتی درباره مفهوم سلامت اجتماعی نیز ابهام وجود دارد.
وی افزود: سلامت اجتماعی یکی از مأموریت‌های اصلی سازمان بهزیستی است اما کمتر درباره این موضوع از ما سؤال می‌شود و بیشتر پرسش‌ها به خدمات و مداخلات مشخص محدود می‌ماند. این مسئله نشان می‌دهد که باید برای شناخت و پذیرش عمومی سلامت اجتماعی و اهمیت آن در زندگی مردم تلاش بیشتری صورت گیرد.
حسینی با اشاره به شرایط پیچیده زندگی امروز گفت: جامعه با تغییرات سریع، عمیق و گاه غافلگیرکننده در ابعاد مختلف زندگی مواجه است. در چنین شرایطی، اضطراب‌ها و تعارض‌های فراگیر می‌توانند افزایش پیدا کنند و زمینه بروز اختلالات روان‌شناختی را فراهم آورند؛ موضوعی که ضرورت مداخلات تخصصی و خدمات پیشگیرانه را دوچندان می‌کند.
رئیس سازمان بهزیستی کشور با تشریح راهبردهای این سازمان برای ارتقای خدمات سلامت روان اظهار کرد: نخستین راهبرد، تخصصی‌سازی حوزه مشاوره و روان‌شناسی است. بر این اساس، مراکز مشاوره و مشاوران باید به سمت ارائه خدمات تخصصی‌تر حرکت کنند تا مردم بتوانند متناسب با نیاز خود، به خدمات حرفه‌ای و هدفمند دسترسی داشته باشند.
وی ادامه داد: در حال حاضر، مراکز مشاوره در قالب ۱۰ تیپ فعالیت می‌کنند و تلاش ما این است که این مراکز به سمت الگوی تخصصی حرکت کنند؛ به‌گونه‌ای که همانند مطب پزشکان، مراکز تخصصی در حوزه‌هایی مانند سالمندی، پیشگیری از خودکشی، ازدواج و اوتیسم شکل بگیرند و نیروی انسانی متخصص در این زمینه‌ها تربیت شود.
حسینی با اشاره به ظرفیت دانشگاه‌ها در تربیت نیروی متخصص گفت: در شورای عالی انقلاب فرهنگی، کمیسیون بهزیستی اجتماعی تشکیل شده و نخستین جلسه آن با حضور وزیران بهداشت و علوم برگزار شده است. در این چارچوب، بر ضرورت توجه دانشگاه‌ها به تربیت متخصصان روان‌شناسی در حوزه‌هایی مانند خودکشی و اوتیسم تأکید داریم؛ چراکه برای پاسخ‌گویی به نیازهای جامعه، باید نیروی انسانی متخصص و متناسب با این نیازها تربیت شود.
وی با اشاره به ظرفیت موجود خدمات مشاوره‌ای افزود: حدود ۱۵ هزار مشاور در مراکز مشاوره فعالیت دارند و برنامه تربیت مشاوران متخصص نیز دنبال شده است. در حوزه سالمندی، این برنامه به تربیت حدود چهار هزار نفر رسیده است. همچنین ۵۱۰ مرکز مشاوره دولتی در این شبکه فعالیت می‌کنند.
حسینی از رتبه‌بندی مراکز مشاوره به‌عنوان یکی دیگر از اقدامات این سازمان نام برد و گفت: رتبه‌بندی مراکز مشاوره را در دستور کار داریم و سال گذشته مراکز در دو سطح رتبه یک و دو دسته‌بندی شدند. در ادامه این روند، رتبه‌بندی مشاوران نیز مدنظر قرار گرفته است تا کیفیت خدمات و صلاحیت‌های حرفه‌ای ارائه‌دهندگان خدمات مورد توجه بیشتری قرار گیرد.
رئیس سازمان بهزیستی کشور همچنین بر ضرورت ساماندهی فرایند صدور مجوز فعالیت مراکز مشاوره تأکید کرد و افزود: در این حوزه باید وضعیت مجوزدهی و مسئولیت دستگاه‌ها ساماندهی شود. در حال حاضر، سازمان بهزیستی مسئول صدور مجوز مراکز مشاوره است و وزارت ورزش و جوانان نیز در حوزه مشاوره ازدواج فعالیت دارد.
وی فراگیرسازی خدمات مشاوره و مقابله با فقر دسترسی به این خدمات را دومین راهبرد اساسی سازمان بهزیستی عنوان کرد و گفت: برای تحقق این هدف، آموزش‌های ارتقایی و پیشگیرانه را در دستور کار قرار داده‌ایم.
حسینی افزود: آموزش خانواده، آموزش‌های مرتبط با دوره نوجوانی، مهارت‌های والدگری و مهارت‌های زندگی از جمله محورهای این برنامه‌هاست. در سال گذشته حدود ۵۰۰ هزار نفر از این آموزش‌ها بهره‌مند شدند و امسال تلاش کرده‌ایم این آموزش‌ها را در قالب یک بسته آموزشی مشخص تدوین کنیم تا از طریق مراکز مشاوره در اختیار گروه‌های هدف قرار گیرد.
رئیس سازمان بهزیستی کشور با تأکید بر ضرورت عبور از رویکرد مرکزمحور به اجتماع‌محور اظهار کرد: خدمات مشاوره نباید صرفاً به مراجعه افراد به مراکز یا مطب‌ها محدود بماند، بلکه باید رویکردی فعال اتخاذ کنیم و خدمات را به بستر زندگی مردم ببریم.
وی ادامه داد: در چارچوب طرح سلام، ۲۷۵۰ مرکز سلام محله در کشور ایجاد شده است که از ظرفیت تسهیلگران حرفه‌ای برخوردارند. این مراکز می‌توانند بستری برای ارائه خدمات پیشگیرانه، مشاوره و راهنمایی باشند و بسته‌های آموزشی طراحی‌شده نیز از طریق همین ظرفیت در اختیار مردم قرار گیرند.
ساماندهی مشاوره آنلاین و افزایش یاری‌برگ‌های مشاوره
حسینی با اشاره به گسترش خدمات مشاوره اینترنتی گفت: در حوزه مشاوره آنلاین با بی‌سامانی‌هایی مواجه بودیم به همین دلیل، شیوه‌نامه ارائه خدمات مشاوره اینترنتی تدوین شده است و به‌زودی بارگذاری خواهد شد تا ارائه این خدمات در چارچوب مشخصی ساماندهی شود.
وی افزود: خدمات مشاوره آنلاین می‌تواند به فراگیرسازی مشاوره کمک کند و دسترسی گروه‌های مختلف مردم به خدمات تخصصی را افزایش دهد البته این خدمات باید در چارچوب ضوابط مشخص و با توجه به کیفیت و صلاحیت ارائه‌دهندگان آن توسعه یابد.
رئیس سازمان بهزیستی کشور همچنین با اشاره به اقدامات این سازمان برای افزایش عدالت در دسترسی به خدمات مشاوره‌ای اظهار کرد: سال گذشته ۴۰ میلیارد تومان یاری‌برگ مشاوره برای کمک به اقشار کم‌برخوردار و تسهیل دسترسی آنان به خدمات مشاوره اختصاص یافت که این رقم در سال جاری به ۱۰۰ میلیارد تومان افزایش پیدا کرده است.
اختصاص ۸۰ میلیارد تومان برای پیگیری وضعیت افراد در معرض خطر خودکشی
حسینی با اشاره به ضرورت تقویت مداخلات پس از اقدام به خودکشی گفت: در تهران، طرحی برای پیگیری وضعیت افرادی اجرا شد که اقدام به خودکشی کرده بودند، اما این اقدام به فوت آنان منجر نشده بود. بر اساس نتایج اعلام‌شده از این طرح میزان خودکشی ۱۳ درصد کاهش یافت.
وی ادامه داد: برای پیگیری مستمر وضعیت این افراد و جلوگیری از تکرار اقدام، ۸۰ میلیارد تومان اعتبار اختصاص داده‌ایم و شیوه‌نامه مربوط به این برنامه نیز تدوین شده است تا امکان توسعه آن به سراسر کشور فراهم شود.
رئیس سازمان بهزیستی کشور تأکید کرد: پیگیری وضعیت افراد پس از اقدام به خودکشی، در کنار مداخلات تخصصی و حمایت‌های روان‌شناختی و اجتماعی، می‌تواند در پیشگیری از تکرار این اقدام نقش مهمی داشته باشد.
حرکت از آسیب‌شناسی به پیشگیری از اختلالات روان‌شناختی
حسینی، تغییر رویکرد از تمرکز صرف بر آسیب‌ها به سمت پیشگیری را از دیگر جهت‌گیری‌های سازمان بهزیستی برشمرد و گفت: باید پیش از آنکه مشکلات به مرحله آسیب و اختلال برسند، برای شناسایی عوامل خطر و مداخله به‌موقع اقدام کنیم.
وی افزود: در همین راستا، غربالگری هشت اختلال در کودکان و نوجوانانِ جامعه هدف سازمان بهزیستی به‌صورت آزمایشی در پنج استان آغاز شده است و برنامه داریم پس از ارزیابی نتایج، این طرح را به تمام کودکان در سراسر کشور گسترش دهیم.
رئیس سازمان بهزیستی کشور در پایان بر ضرورت تقویت خدمات پیشگیرانه، توسعه دسترسی به مشاوره تخصصی و ایجاد پیوند میان خدمات روانی، اجتماعی و زیستی تأکید کرد؛ رویکردی که می‌تواند زمینه پاسخ‌گویی مؤثرتر به نیازهای سلامت روان جامعه را فراهم کند.
حسینی در پایان گفت: ما در راستای اجرای طرح بانک زمان نسبت به تدوین شیوه‌نامه اجرایی و انعقاد تفاهم‌نامه همکاری با مجمع خیرین اقدام نموده‌ایم تا با بهره‌گیری از پلتفرم بانک زمان، خدمات اجتماعی را ساماندهی کنیم.هدف از این طرح، جایگزینی زمان به جای پول در مبادلات خدمات محلی است. در این پلتفرم، افراد دارای مهارت و تخصص، خدمات خود را به صورت داوطلبانه به هم‌محلی‌های خود ارائه می‌دهند. در مقابل، به ازای هر ساعت خدمتی که فرد ارائه می‌دهد، در حساب کاربری او زمان ذخیره می‌شود بدین ترتیب، افرادی که توان مالی پرداخت هزینه خدمات را ندارند، می‌توانند با استفاده از زمان‌های ذخیره‌شده خود، خدمات مورد نیازشان را به صورت رایگان دریافت کنند.یکی از حوزه‌های کلیدی خدمات در این بانک زمان، ارائه خدمات تخصصی روان‌شناسی و مشاوره به ساکنین محلات است.