غربالگری سلامت روان ۳ میلیون نفر در شرایط جنگی
مدیرکل دفتر سلامت روان وزارت بهداشت از غربالگری و ارائه مداخلات تخصصی سلامت روان به حدود ۳ میلیون نفر از ابتدای جنگ رمضان تاکنون خبر داد.
به گزارش خبرنگار مهر، محمدرضا شالبافان، در نشست خبری هفته سلامت روان حضورپیدا کرد و با اشاره به اقدامات این دفتر برای پاسخ‌گویی به نیازهای سلامت روان جامعه در شرایط بحران، گفت: در یک سال گذشته، کشور با بحران‌های متعددی از جمله حادثه بندر شهید رجایی، جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان مواجه بود و مدیریت پیامدهای روانی و اجتماعی این حوادث در دستور کار وزارت بهداشت قرار گرفت.
وی افزود: از ابتدای جنگ رمضان تاکنون، حدود ۳ میلیون نفر در برنامه‌های غربالگری سلامت روان و دریافت مداخلات تخصصی مورد نیاز قرار گرفته‌اند.
مدیرکل دفتر سلامت روان وزارت بهداشت، با اشاره به راه‌اندازی خدمات مشاوره سلامت روان در خط ۱۹۰ گفت: در میانه جنگ رمضان، بخش نهم این خط به ارائه خدمات سلامت روان در شرایط بحران اختصاص یافت و در برخی روزها به حدود ۵ هزار تماس پاسخ داده شد.
شالبافان ادامه داد: این خدمات با همکاری روان‌شناسان دانشگاه‌های علوم پزشکی سراسر کشور و با مشارکت متخصصان دارای حداقل مدرک کارشناسی ارشد ارائه شد. استقبال مردم از این خدمت، با وجود تازه‌راه‌اندازی بودن آن، قابل توجه بود.
وی با بیان اینکه مداخلات سلامت روان در بحران‌ها و بلایا در سطح کشور گسترش یافت، تصریح کرد: این خدمات سه گروه اصلی را پوشش داد؛ نخست، افرادی که در مناطق آسیب‌دیده یا مورد حمله قرار گرفته بودند؛ دوم، افرادی که در پی بحران و آسیب‌های ناشی از آن برای دریافت خدمات جسمی به بیمارستان‌ها مراجعه می‌کردند؛ و سوم، افرادی که با علائم اختلالات سلامت روان به مراکز خدمات جامع سلامت مراجعه داشتند.
غربالگری اختلال استرس پس از سانحه در مراکز سلامت
شالبافان با اشاره به توسعه برنامه‌های غربالگری سلامت روان در مراکز خدمات جامع سلامت کشور گفت: با همکاری مرکز مدیریت شبکه، غربالگری اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) در سامانه یکپارچه بهداشت کشور، در کنار غربالگری اضطراب، افسردگی و سایر مشکلات روانی، تعریف شد.
وی افزود: اکنون علائم اولیه اختلال استرس پس از سانحه و افکار خودکشی نیز در کنار سایر مشکلات سلامت روان مورد بررسی قرار می‌گیرد تا افراد نیازمند خدمات تخصصی، شناسایی و به مسیر مناسب دریافت خدمات هدایت شوند.
مدیرکل دفتر سلامت روان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی با اشاره به توسعه برنامه «سراج» (سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد) اظهار کرد: این برنامه الگویی یکپارچه برای ارائه خدمات سلامت روان است که از مراکز خدمات جامع سلامت آغاز می‌شود و در سطح تخصصی‌تر، خدمات روان‌پزشکی، روان‌شناسی و مددکاری اجتماعی را در اختیار افرادی قرار می‌دهد که به خدمات گسترده‌تر و مداخلات بین‌بخشی نیاز دارند.
وی ادامه داد: شمار مراکز سراج در پایان سال گذشته ۱۰۴ مرکز بود و با افتتاح مرکز شماره ۱۵ در شهرستان میناب در اردیبهشت ۱۴۰۵ و توسعه بعدی این برنامه، تعداد مراکز فعال به ۱۰۵ مرکز افزایش یافت.
شالبافان با اشاره به همکاری بخش‌های مختلف وزارت بهداشت، دانشگاه‌های علوم پزشکی، انجمن‌های علمی و سازمان‌های مردم‌نهاد در توسعه این برنامه گفت: درخواست دانشگاه‌های علوم پزشکی برای راه‌اندازی مراکز جدید همچنان ادامه دارد که نشان‌دهنده نیاز مناطق مختلف به این خدمات است.
وی تأکید کرد: خدمات ارائه‌شده در خط ۱۹۰، مراکز خدمات جامع سلامت و مراکز سراج رایگان است. خدمات سراج نیز در ساختار ارجاع شبکه بهداشت و درمان تعریف شده و امکان دسترسی افراد نیازمند به خدمات تخصصی سلامت روان را فراهم می‌کند.
ضرورت شنیدن روایت بیماران روان‌پزشکی و خانواده‌های آنان
شالبافان با تأکید بر ضرورت ارتقای سواد سلامت روان در جامعه گفت: یکی از درخواست‌های مهم ما از رسانه‌ها این است که پیام گفت‌وگو با بیماران روان‌پزشکی و خانواده‌های آنان را به مردم منتقل کنند؛ زیرا جامعه امروز بیش از گذشته به شنیدن و شنیده‌شدن نیاز دارد.
وی با اشاره به شعار امسال سازمان جهانی بهداشت و برنامه‌های اطلاع‌رسانی وزارت بهداشت افزود: فرهنگ شنیدن روایت‌های افراد و فراهم‌کردن فرصت گفت‌وگو درباره مشکلات روانی، می‌تواند به عبور جامعه از بحران‌ها کمک کند. در همین راستا، پویش «بازگشت به آرامش پس از بحران» نیز طراحی و اطلاع‌رسانی شده است.
مدیرکل دفتر سلامت روان وزارت بهداشت، با اشاره به نتایج مطالعه‌ای که به گفته وی در ماه‌های اخیر نهایی شده و در یکی از مجلات معتبر به چاپ رسیده است، اظهار کرد: اطلاعات مردم درباره نیاز به دریافت کمک در زمینه سلامت روان و برخی باورهای نادرست درباره بیماری‌های روان‌پزشکی وضعیت مناسبی دارد، اما همچنان فاصله‌گرفتن از بیماران روان‌پزشکی و تمایل‌نداشتن به گفت‌وگو با آنان درباره مشکلاتشان، از چالش‌های موجود است.
وی افزود: لازم است فرهنگ گفت‌وگو، شنیدن و شنیده‌شدن در خانواده‌ها و جامعه تقویت شود تا افراد بتوانند بدون ترس از قضاوت و طردشدن، درباره مشکلات سلامت روان خود صحبت کنند و برای دریافت کمک تخصصی اقدام کنند.
شالبافان همچنین با اشاره به اهمیت شناخت اختلال استرس پس از سانحه گفت: اگرچه آگاهی عمومی درباره اضطراب، افسردگی و وسواس افزایش یافته است، شناخت اختلال استرس پس از سانحه همچنان نیازمند اطلاع‌رسانی بیشتر است و رسانه‌ها می‌توانند در شناسایی علائم و افزایش آگاهی عمومی نقش مؤثری داشته باشند.
شالبافان با اشاره به نتایج آخرین پیمایش انجام‌شده در سال ۱۴۰۱، افسردگی را شایع‌ترین اختلال روانی در کشور دانست و بر ضرورت گسترش پوشش خدمات روان‌درمانی، تأمین داروهای روان‌پزشکی و هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول برای ارتقای سلامت روان جامعه تأکید کرد.
وی با بیان اینکه افسردگی در صدر اختلالات روانی قرار دارد، اظهار کرد: پس از افسردگی، اختلالات اضطرابی و سایر اختلالات روانی نیز از مشکلات شایع جامعه هستند.
شالبافان پوشش خدمات روان‌درمانی و روان‌پزشکی در مراکز دولتی گفت: خدمات روان‌درمانی در مراکز دولتی ارائه می‌شود و خدمات پزشکی و روان‌پزشکی نیز مانند سایر تخصص‌ها در بخش دولتی و از طریق سازوکارهای مربوط به پوشش خدمات درمانی در دسترس است؛ با این حال، لازم است پوشش این خدمات در بخش دولتی گسترش یابد و در بخش خصوصی نیز سازوکارهای مشخص و مبتنی بر شواهد علمی برای مدیریت منابع مالی حوزه سلامت تعریف شود.
وی با اشاره به نیاز روزافزون جامعه به خدمات سلامت روان افزود: اقدامات خوبی در این زمینه انجام شده است، اما همچنان به گسترش پوشش خدمات و تسریع اقدامات نیاز داریم. بخش‌های مختلف وزارت بهداشت نیز در این زمینه پیگیری‌های مستمری دارند.
ضرورت رسیدگی فوری به کمبود داروهای روان‌پزشکی
وی در پاسخ به پرسشی درباره وضعیت تأمین داروهای روان‌پزشکی و مشکلات بیماران نیازمند این داروها اظهار کرد: موضوع تأمین داروهای روان‌پزشکی به توجه ویژه نیاز دارد و بخش‌های مختلف وزارت بهداشت، به دستور وزیر بهداشت، این موضوع را پیگیری می‌کنند. همچنین انجمن‌های علمی مرتبط نیز به‌طور مستمر وضعیت تأمین این داروها را رصد کرده و درخواست‌ها و پیشنهادهای خود را برای رفع مشکلات مطرح می‌کنند.
شالبافان با اشاره به مشکلات موجود در صنعت داروسازی کشور گفت: مشکلات عمومی تأمین دارو بر بخش‌های مختلف این صنعت تأثیر گذاشته است، اما کمبود داروهای روان‌پزشکی به‌ویژه نیازمند توجه جدی و فوری است.
وی ادامه داد: برخی داروها با کمبودهای جدی مواجه‌اند و در بعضی موارد ممکن است داروهای جایگزین، دست‌کم به‌طور موقت، وجود داشته باشند؛ با این حال، نمی‌توان برای همه بیماران جایگزینی دارو را به‌سادگی انجام داد. برخی بیماران، به‌ویژه مبتلایان به اختلالات روان‌پزشکی، ممکن است امکان تغییر دارو حتی به داروی مشابه را نداشته باشند. بنابراین، لازم است دسترسی به داروهای مورد نیاز این بیماران با سرعت بیشتری بهبود یابد.
وی با تأکید بر ضرورت حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر و افراد دارای معلولیت جسمی و روانی گفت: سازمان بهزیستی به‌عنوان یکی از نهادهای اصلی حمایت از افراد دارای معلولیت و بیماران مزمن، در این زمینه فعالیت‌هایی انجام می‌دهد؛ در عین حال، وزارت بهداشت نیز برنامه‌های ویژه‌ای برای ارتقای سلامت روان جامعه دارد.
شالبافان افزود: در تعامل با انجمن‌های مرتبط، جلساتی برگزار شده و دغدغه‌ها و راهکارهای پیشنهادی بررسی شده است؛ چراکه حمایت از این گروه‌ها موضوعی بین‌بخشی است و به همکاری دستگاه‌های مختلف نیاز دارد.
وی با اشاره به برخی حمایت‌های درمانی از افراد مبتلا به اختلالات روان‌پزشکی اظهار کرد: در برنامه‌های سالانه وزارت بهداشت، اقداماتی برای حمایت از این بیماران پیش‌بینی می‌شود و برخی داروها و خدمات درمانی نیز با پوشش حمایتی گسترده‌تر و در مواردی به‌صورت رایگان ارائه می‌شوند؛ با این حال، گسترش این حمایت‌ها ضروری است.
انگ اجتماعی مانع مراجعه برای درمان اختلالات روانی است
وی درباره ضرورت کاهش انگ اجتماعی مرتبط با اختلالات روان‌پزشکی اظهار کرد: انگ اجتماعی در این حوزه همچنان نگران‌کننده است. گاهی افرادی که برای دریافت خدمات روان‌شناسی یا روان‌پزشکی مراجعه می‌کنند، با واکنش‌هایی مانند اینکه «مشکلی نداری» یا «خودت را ضعیف نگیر» مواجه می‌شوند؛ در حالی که اختلالات روانی نیز مانند بیماری‌های جسمی ممکن است به دلایل مختلف ایجاد شوند و نباید آنها را به ضعف یا ناتوانی فرد نسبت داد.
شالبافان با تأکید بر نقش افزایش سواد سلامت روان در کاهش انگ اجتماعی افزود: جامعه باید شناخت بیشتری درباره اختلالات روانی پیدا کند. همچنین لازم است افراد فرصت داشته باشند درباره تجربه‌های خود از مشکلات سلامت روان و روند درمان صحبت کنند.
وی ادامه داد: به اشتراک گذاشتن تجربه‌های مثبت افرادی که با دریافت خدمات روان‌شناسی و روان‌پزشکی بهبود یافته‌اند، می‌تواند به کاهش انگ اجتماعی کمک کند. خانواده نیز محیط مهمی برای حمایت از افراد و فراهم کردن فضایی امن برای گفت‌وگو درباره مشکلات روانی است.
ضرورت هماهنگی دستگاه‌ها برای ارتقای سلامت روان
شالبافان در پاسخ به پرسشی درباره تعدد مداخلات دستگاه‌ها و ضرورت ایجاد هماهنگی در برنامه‌های سلامت روان گفت: وزارت بهداشت در حوزه سلامت مسئولیت دارد و بخش مهمی از مأموریت آن به ارتقای سلامت روان در سطح ملی مربوط می‌شود. دانشگاه‌های علوم پزشکی، شبکه‌های بهداشتی و سایر بخش‌های مرتبط نیز در سطوح مختلف در این زمینه نقش دارند.
وی با بیان اینکه نهادهای متعددی در کشور در حوزه سلامت روان فعالیت می‌کنند، افزود: لازم است این دستگاه‌ها در کنار یکدیگر و به‌صورت هم‌افزا اقدام کنند تا خدمات با بیشترین اثربخشی و کمترین هزینه ارائه شود.
شالبافان با اشاره به برنامه «سراج» اظهار کرد: یکی از اهداف اصلی این برنامه، استفاده هماهنگ از ظرفیت دستگاه‌های مختلف در سطح ملی و شهرستانی است. این برنامه در سطح ملی با مشارکت دستگاه‌های ذی‌نفع و در سطح شهرستان‌ها با همکاری نهادهای مسئول و هماهنگی فرمانداری‌ها اجرا می‌شود.
وی ادامه داد: تجربه اجرای این برنامه در مناطق تحت پوشش نشان داده است که هماهنگی میان بخش‌های مختلف می‌تواند به کاهش بستری بیماران روان‌پزشکی، افزایش سواد سلامت روان، کاهش اقدام به خودکشی و خودکشی منجر به مرگ و افزایش شناسایی بیماران روان‌پزشکی کمک کند.
مدیرکل دفتر سلامت روان وزارت بهداشت تأکید کرد: دستیابی به نتایج مؤثر در حوزه سلامت روان مستلزم همکاری بین‌بخشی، استفاده از تجربه‌های موفق و بومی‌سازی مداخلات متناسب با فرهنگ و نیازهای جامعه است.
شالبافان با اشاره به ضرورت تکمیل چرخه ارجاع خدمات سلامت روان گفت: در مناطقی که مراکز سراج راه‌اندازی شده و فعالیت مؤثری دارند، بخش‌های مختلف از جمله آموزش‌وپرورش، سازمان بهزیستی، هلال‌احمر و سایر نهادها می‌توانند از مسیر ارجاع منظم و ساختارمند برای دریافت خدمات تخصصی روان‌شناسی و روان‌پزشکی استفاده کنند.