آسمان در هنر حافظ؛ از رقص کواکب تا گاه‌شماری در دیوان خواجه شیراز
سید حجت‌الحق حسینی در بخش دوم گفتگو، بازتاب دقیق اصطلاحات نجومی، مناسک قمری و گاه‌شماری‌های کهن را در ابیات حافظ واکاوی کرده و پیوند عمیق شعر حافظ با نجوم کهن را نشان می‌دهد.
سفیر ارجان گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: خواجه حافظ شیراز نه تنها رندِ عالم‌سوز غزل، که آشنای دقیق به دانش‌های زمان خویش، به‌ویژه نجوم، هیئت و تقویم‌نگاری بوده است. در دیوان حافظ، اصطلاحات تخصصی اخترشناسی مانند «مقارنه»، «مقابله»، صورت‌های فلکی چون جوزا و ثریا، و گاه‌شماری‌های گوناگون مانند ماه آذار، قمری و ماه‌های شرعی، با چنان مهارت و تصویرپردازی هنرمندانه‌ای به کار رفته‌اند که شعر او را به گنجینه‌ای از دانش کیهانی بدل ساخته‌اند. در بخش نخست گفتگو با با سید حجت‌الحق حسینی ، به گاه‌شماری شمسی و اصطلاحات مربوط به آن در دیوان حافظ رسیده بودیم. در این بخش از گفت‌وگو به دیگر گاه‌شماری‌ها، زوایای پیدا و پنهان این دانش و جلوه‌های نجومی در آینۀ شعر حافظ بررسی شده است:
*آیا گاه‌شماری دیگری هم در دیوان حافظ به کار رفته است؟
ابر «آذاری» برآمد باد نوروزی وزید
وجه می می‌خواهم و مطرب که می‌گوید رسید
آدار به عبری و آذار به عربی، دوازدهمین ماه از سال دینی در تقویم/ گاه‌شماری عبری است. این ماه در زمستان است و ۲۹ روز دارد. در سال کبیسه این ماه ۳۰ روز جلوتر پدیدار می شود و آدار الف یا آدار ریشون(آدار نخستین) خوانده می‌شود و ماه پس از آن آدار ب یا آدارشنی گفته می‌شود. آدار ۱ و ۲ در هنگام فوریه و مارچ در تقویم میلادی گریگوری واقع می‌شوند.
گاه‌شماری هجری قمری بر پایه چرخش ماه است که توسّط مسلمانان در بسیاری از کشورهای اسلامی به عنوان سالنمای دینی و در اندک موارد سالنمای مدنی استفاده می شود. مناسک دین و عبادات فردی و اجتماعی بر پایه این تقویم سامان یافته است. سرآغاز گاه‌شماری هجری قمری ، روز جمعه اول محرّم سال یک هجری قمری است و مبدأ آن نیز همانند گاه شماری هجری شمسی، هجرت حضرت پیغمبر(ص) است. در این گاه شماری، هر سال ۱۲ ماه دارد که هرکدام با توجّه به ماه هلالی ۲۹ یا ۳۰ روزه هستند. ماه هلالی یک دور چرخش کرۀ ماه بر مدار خود مابین فاصلۀ زمانی مشاهدۀ دو هلال است که طول متوسّط آن ۲۹ روز و ۱۲ ساعت و ۴۴ دقیقه و ۲ ثانیه است. طول سال قمری حقیقی ۳۵۴ روز و ۸ ساعت و ۳۵ ثانیه است که در این گونه از بازشناخت سال، کبیسه معنا ندارد. نام ماه های این گاه‌شماری به ترتیب عبارتند از: محّرم، صفر، ربیع الاول، ربیع الثانی، جمادی الاول، جمادی الثانی، رجب، شعبان، رمضان، شوّال، ذیقعده و ذیحجّه.
شیدا از آن شدم که نگارم چو «ماه نو»
ابرو نمود و جلوه گری کرد و رو ببست
چو «ماه نو» رهِ نظّارگان بیچاره
زند به گوشه ابرو و در نقاب رود
ساقی بیار باده که رمزی بگویمت
از سّر اختران کهن سیر و «ماه نو»
استهلال، تلاش برای دیدار هلال ماه(ماهِ نو) است . این کار دارای ارزش علمی نجومی است. زیرا ماه قمری ممکن است ۲۹ یا ۳۰ روزه باشد و دیدار ماه نو گاه با دشواری و محاسبه نجومی همراه است. از نظر دینی نیز کاری مهم و مستحب به شمار می رود. همه مناسبت‌های دینی و مراسم عبادی فردی و جمعی، بر پایه گاه‌شماری قمری استوار است.
صباح جمعه سادس «ربیع اوّل» بود
که از دلم غم آن ماه روی شد زایل
به سال هفتصد و شصت و چار از هجرت
چو آب گشت به من حل حکایت مشکل
«روزه» هرچند که مهمان عزیز است ای دل
صحبتش موهبتی دان و شدن انعامی
«روزه» یکسو شد و عید آمد و دل‌ها برخاست
می ز خمخانه به جوش آمد و می‌باید خواست
ماه شعبان منه از دست قدح کاین خورشید
از نظر تا شب عید «رمضان» خواهد شد
زان باده که در مصطبه عشق فروشند
ما را دو سه ساغر بده و گو «رمضان» باش
گفتم ای «شام غریبان» طرّه شبرنگ تو
در سحرگاهان حذر کن چون بنالد این غریب
نماز «شام غریبان» چو گریه آغازم
به مویه‌های غریبانه قصّه پردازم
بیا به «شام غریبان» و آب دیده من بین
به سان باده صافی در آبگینه شامی
مراسم مذهبی ویژه شیعیان امامیّه است که در غروب روز عاشورای حضرت امام حسین(س) برگزار می‌شود.
چه مبارک سحری بود و چه فرخنده شبی
آن «شب قدر» که این تازه براتم دادند
آن «شب قدری» که گویند اهل خلوت امشب است
یارب این تأثیر دولت در کدامین کوکب است ؟
«شب قدر» است و طی شد نامۀ هجر
شب قدر یکی از شب های ماه رمضان است که از نظر مسلمانان مبارک ترین شب سال است. یکی از سوره های قرآن به نام قدر به وصف این شب پرداخته است.