نابینایان و شهر نادسترس؛ فاصله توانستن تا فرصت برابر
تبریز- موانع آموزشی و شهری همچنان دسترسی نابینایان به فرصت‌های برابر در تحصیل، اشتغال و مشارکت اجتماعی را دشوار کرده و استقلال آنان را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
سفیر ارجان گروه استان‌ها؛ هلنا عطائی: دسترسی به کتاب و آموزش، امکان اشتغال و برخورداری از فضای شهری ایمن، از جمله عواملی هستند که می‌توانند مسیر زندگی افراد دارای آسیب بینایی را تحت تأثیر قرار دهند. با وجود پیشرفت فناوری‌های جبرانی و افزایش توجه به حقوق افراد دارای معلولیت، موانع محیطی و آموزشی همچنان در بخش‌هایی از زندگی این افراد حضور دارند؛ موانعی که گاهی بیش از خود محدودیت بینایی، فرصت یادگیری، استقلال و مشارکت اجتماعی را کاهش می‌دهند.
در آذربایجان شرقی، کتابخانه مرکزی تبریز با فعالیت بخش نابینایان خود، تلاش می‌کند بخشی از این موانع را کاهش دهد. تأمین کتاب‌های بریل و گویا، کمک به دسترسی به منابع آزمون‌های استخدامی، فراهم کردن بازی‌های فکری مناسب‌سازی‌شده و توجه به فناوری‌های نوین، بخشی از فعالیت‌هایی است که این مجموعه در مسیر توانمندسازی افراد دارای آسیب بینایی دنبال می‌کند.
با این حال، تجربه این کتابخانه نشان می‌دهد که فراهم کردن منابع مطالعاتی، اگرچه ضروری است، به‌تنهایی برای دستیابی به مشارکت برابر در جامعه کافی نیست. کیفیت آموزش در مدارس، شیوه سنجش توانایی‌های دانش‌آموزان، امکان رفت‌وآمد مستقل در شهر و دسترسی به فناوری‌های متناسب با نیاز کاربران نیز در این مسیر اهمیت دارد.
در آستانه روز جهانی عصای سفید، بررسی فعالیت‌های بخش نابینایان کتابخانه مرکزی تبریز و دیدگاه مسئولان آموزش‌وپرورش استثنایی آذربایجان شرقی، تصویری از ظرفیت‌ها و چالش‌های پیش روی افراد دارای آسیب بینایی ارائه می‌دهد؛ چالش‌هایی که رفع آن‌ها نیازمند همکاری نهادهای فرهنگی، آموزشی و اجرایی است.
کتاب؛ پلی برای خروج از انزوا و افزایش مشارکت اجتماعی
روح‌الله ساعی، مسئول بخش نابینایان کتابخانه مرکزی تبریز در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به نقش منابع مطالعاتی در زندگی افراد دارای آسیب بینایی، معتقد است فعالیت این بخش فراتر از امانت دادن کتاب است و می‌تواند به افزایش آگاهی، تقویت ارتباطات اجتماعی و حضور فعال‌تر این افراد در جامعه کمک کند.
ساعی اظهار کرد: کتاب برای بسیاری از مراجعه‌کنندگان صرفاً وسیله‌ای برای مطالعه نیست، بلکه راهی برای ارتباط با دنیای پیرامون و دسترسی به اطلاعاتی است که ممکن است در شرایط عادی دستیابی به آن‌ها دشوار باشد.
وی با اشاره به تجربه مراجعه‌کنندگان ساکن مناطق روستایی افزود: افرادی از روستاها به این کتابخانه مراجعه کرده‌اند که به دلیل نگاه‌های سنتی و محدودیت‌های محیط زندگی خود، فرصت کمتری برای حضور در فعالیت‌های اجتماعی داشته‌اند. برای برخی از این افراد، کتابخانه تنها راه ارتباط با دنیای گسترده‌تر اطلاعات و دانش بوده است.
مسئول بخش نابینایان کتابخانه مرکزی تبریز ادامه داد: ارسال کتاب‌های بریل و گویا برای این افراد، امکان دسترسی به اطلاعات و افزایش آگاهی را فراهم می‌کند و به آن‌ها فرصت می‌دهد تا در مباحثات و فعالیت‌های اجتماعی نقش مؤثرتری داشته باشند.
این تجربه نشان می‌دهد که دسترسی به منابع اطلاعاتی را نمی‌توان صرفاً خدمتی فرهنگی دانست؛ زیرا محرومیت از اطلاعات ممکن است فرصت‌های تحصیلی، شغلی و اجتماعی افراد را نیز محدود کند. از این منظر، کتابخانه‌های ویژه نابینایان علاوه بر مأموریت فرهنگی، در کاهش فاصله دسترسی به دانش و تقویت مشارکت اجتماعی نیز نقش دارند.
حمایت مطالعاتی از نابینایان برای ورود به بازار کار
یکی از زمینه‌های فعالیت بخش نابینایان کتابخانه مرکزی تبریز، کمک به اعضایی است که برای شرکت در آزمون‌های استخدامی آماده می‌شوند؛ مسیری که دسترسی به منابع تخصصی و آگاهی از فرایندهای استخدامی در آن اهمیت دارد.
ساعی در این باره گفت: یکی از مهم‌ترین فعالیت‌های حمایتی این بخش در سال‌های اخیر، تأمین منابع مورد نیاز داوطلبان آزمون‌های استخدامی بوده است. این افراد علاوه بر دسترسی به منابع تخصصی، درباره شیوه شرکت در آزمون‌ها نیز راهنمایی دریافت کرده‌اند.
وی افزود: فراهم شدن امکان مطالعه منابع مرتبط و آشنایی با فرایند آزمون‌ها به تعدادی از اعضای کتابخانه کمک کرده است تا از سهمیه قانونی سه‌درصدی استخدام افراد دارای معلولیت استفاده کنند و به اشتغال دست یابند.
اهمیت این موضوع در آن است که برخورداری از سهمیه قانونی به‌تنهایی برای تضمین فرصت برابر استخدامی کافی نیست. داوطلبان باید بتوانند منابع آزمون را در قالبی متناسب با شرایط خود مطالعه کنند و در فرایند ارزیابی نیز امکان سنجش توانایی‌هایشان بدون موانع غیرضروری فراهم باشد.
ازاین‌رو، حمایت از اشتغال افراد نابینا به مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ نیاز دارد؛ از دسترس‌پذیر کردن منابع و اطلاع‌رسانی درباره فرصت‌های استخدامی تا مناسب‌سازی آزمون‌ها و فراهم کردن محیط کار قابل استفاده. تجربه کتابخانه مرکزی تبریز نشان می‌دهد که خدمات مطالعاتی می‌تواند بخشی از این مسیر را هموار کند، اما تحقق اشتغال پایدار به همکاری نهادهای آموزشی، استخدامی و اجرایی نیز نیاز دارد.
کتاب در دشوارترین شرایط؛ روایتی از تاب‌آوری
ساعی در روایت دیگری به تجربه بانویی در اسکو اشاره کرد که با وجود نابینایی، ناشنوایی و ابتلا به سرطان خون، ارتباط خود با کتاب‌های بریل را حفظ کرده بود.
به گفته وی، این بانو در دوره‌های ۱۰روزه، سه کیف مخصوص کتاب‌های بریل را مطالعه می‌کرد و اعضای خانواده‌اش او را سرزنده‌ترین فرد خانه می‌دانستند.
این روایت، از نگاه مسئول بخش نابینایان کتابخانه مرکزی تبریز، نشان می‌دهد که مطالعه می‌تواند در شرایط دشوار زندگی نیز زمینه‌ای برای حفظ ارتباط فرد با دنیای پیرامون و تقویت روحیه او فراهم کند.
اهمیت چنین تجربه‌ای را باید در نقش مکمل فعالیت‌های فرهنگی در کیفیت زندگی افراد دارای معلولیت جست‌وجو کرد. دسترسی به کتاب، فرصت یادگیری و امکان پیگیری علایق شخصی می‌تواند به حفظ استقلال فردی و تقویت احساس مشارکت در زندگی کمک کند.
بازی‌های فکری؛ تمرین برابری از دوران کودکی
فعالیت‌های بخش نابینایان کتابخانه مرکزی تبریز به منابع مطالعاتی محدود نیست و بخشی از امکانات آن برای آموزش مهارت‌های شناختی و تقویت تعامل کودکان و نوجوانان دارای آسیب بینایی طراحی شده است.
ساعی با اشاره به اهمیت شناخت محیط برای کودکان نابینای مادرزاد اظهار کرد: این کودکان بخش مهمی از شناخت خود از محیط را از طریق لمس و شنیدن به دست می‌آورند؛ به همین دلیل، بازی‌های فکری مناسب‌سازی‌شده می‌توانند علاوه بر سرگرمی، به تقویت درک فضایی، شناخت موقعیت اشیا و افزایش توانایی تعامل با دیگران کمک کنند.
وی با اشاره به بازی‌هایی مانند منچ و ماروپله توضیح داد: در این بازی‌ها از صفحه‌ها و مهره‌های مناسب‌سازی‌شده، از جمله مهره‌های پایه‌دار، استفاده می‌شود تا کودک نابینا بتواند موقعیت مهره‌ها را تشخیص دهد و در جریان بازی مشارکت کند.
به گفته وی، هنگامی که کودک نابینا امکان بازی با همسالان بینای خود را پیدا می‌کند، علاوه بر تمرین مهارت‌های شناختی و حرکتی، تجربه‌ای از مشارکت برابر نیز به دست می‌آورد.
فراهم کردن فرصت‌های مشترک برای بازی، یادگیری و فعالیت گروهی از دوران کودکی می‌تواند به افزایش اعتمادبه‌نفس و کاهش احساس جدایی از جامعه کمک کند. در این مسیر، مناسب‌سازی ابزارهای آموزشی و تفریحی باید به‌عنوان بخشی از فرایند فراگیرسازی مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا حضور در یک محیط مشترک زمانی به مشارکت واقعی منجر می‌شود که فرد بتواند در فعالیت‌های آن نیز نقش مؤثری داشته باشد.
دسترس‌پذیری؛ از محوطه کتابخانه تا بخش نابینایان
کتابخانه مرکزی تبریز با هدف تسهیل تردد افراد دارای معلولیت و نابینایان، مناسب‌سازی شده است. در این مجموعه، از محوطه بیرونی تا بخش نابینایان، علائم و مسیرهای راهنمای ویژه تعبیه شده تا مراجعه‌کنندگان بتوانند با سهولت بیشتری مسیر خود را شناسایی کرده و به بخش مورد نظر برسند.
این اقدامات، دسترس‌پذیری فضاهای فرهنگی و فراهم‌کردن امکان استفاده آسان‌تر از خدمات کتابخانه را برای افراد دارای معلولیت مورد توجه قرار می‌دهد. پیش‌بینی علائم راهنما در بخش‌های مختلف مسیر، گامی در جهت تسهیل رفت‌وآمد و تقویت استقلال نابینایان در استفاده از ظرفیت‌های فرهنگی کتابخانه مرکزی تبریز است.
هوش مصنوعی در کنار بریل؛ فناوری در خدمت استقلال
توسعه فناوری‌های نوین، از صفحه‌خوان‌ها و منابع شنیداری تا ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی، فرصت‌های تازه‌ای برای دسترسی افراد نابینا به اطلاعات ایجاد کرده است. با این حال، ساعی معتقد است استفاده از این فناوری‌ها نباید به کنار گذاشتن خط بریل منجر شود.
وی درباره چشم‌انداز آینده این حوزه گفت: رویکرد مطلوب، تلفیق فناوری‌های جدید با خط بریل است. هوش مصنوعی باید به توسعه و تسهیل استفاده از بریل کمک کند، نه اینکه جایگزین کامل آن شود؛ زیرا بریل برای افراد نابینا علاوه بر ابزار خواندن، امکان نوشتن و برخورداری از سواد نوشتاری مستقل را فراهم می‌کند.
مسئول بخش نابینایان کتابخانه مرکزی تبریز تأکید کرد: برنامه‌ریزی برای آینده باید نیازهای گروه‌های مختلف سنی را در بر بگیرد؛ از کودکان و نوجوانان تا سالمندان و بانوان نابینا که برای انجام امور روزمره و فعالیت‌های خانگی نیز ممکن است به ابزارها و آموزش‌های متناسب نیاز داشته باشند.
ساعی با تأکید بر ضرورت حضور افراد نابینا در فرایند سیاست‌گذاری افزود: طراحی خدمات و فناوری‌های مورد نیاز این گروه باید با مشارکت افراد متخصصی انجام شود که نیازهای واقعی نابینایان را در محیط‌های آموزشی، فرهنگی، شغلی و اجتماعی تجربه کرده‌اند.
این دیدگاه بر یک اصل مهم تأکید دارد؛ فناوری زمانی به افزایش استقلال منجر می‌شود که متناسب با نیازهای کاربران طراحی شده باشد. بنابراین، توسعه خدمات هوشمند در کتابخانه‌ها باید هم‌زمان با حفظ دسترسی به منابع بریل، صوتی و سایر قالب‌های قابل استفاده دنبال شود و انتخاب ابزار مناسب نیز بر اساس نیاز هر فرد صورت گیرد.
عدالت آموزشی؛ ضرورت سنجش توانایی دانش‌آموزان، نه میزان بینایی
در کنار دسترسی به کتاب و خدمات فرهنگی، آموزش رسمی یکی از مهم‌ترین عرصه‌هایی است که کیفیت مناسب‌سازی در آن می‌تواند بر آینده افراد دارای آسیب بینایی تأثیر بگذارد. دانش‌آموزان نابینا و کم‌بینا برای برخورداری از فرصت‌های برابر، به محتوای آموزشی قابل دسترس، محیط یادگیری ایمن و ابزارهای ارزشیابی متناسب با شرایط خود نیاز دارند.
فریبا سردارپور، رئیس آموزش‌وپرورش استثنایی آذربایجان شرقی در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به چالش‌های موجود در سنجش پیشرفت تحصیلی این دانش‌آموزان اظهار کرد: ارزشیابی مستمر، آزمون‌های پایانی و آزمون‌های هماهنگ در نظام آموزشی اجرا می‌شوند، اما بخشی از ابزارهای رایج سنجش هنوز برای استفاده دانش‌آموزان دارای آسیب بینایی مناسب‌سازی نشده‌اند.
وی افزود: در چنین شرایطی، برخی آزمون‌ها به‌جای آنکه صرفاً توانایی ذهنی، میزان یادگیری یا دانش دانش‌آموز را ارزیابی کنند، به مهارت بینایی او نیز وابسته می‌شوند؛ موضوعی که می‌تواند اعتبار و عدالت نتایج را تحت تأثیر قرار دهد.