تهدید به مرگ ۹۰ میلیون ایرانی و روایت استاد هاروارد از «ننگ تاریخی» ترامپ/ «دستور زبان جنایت»؛ فروپاشی هنجارهای فراملی
وضعیتی که امروز با آن روبرو هستیم نوع دیگری و از برخی جهات حادتر از شکست است...رئیس‌جمهور مستقر آمریکا خود تهدید به ارتکاب نسل‌کشی می‌کند —به نام این کشور، با ارتش آن، که در یک صبح سه‌شنبه علیه ۹۰ میلیون نفر ایرانی به جهان اعلام شد... این یک بحران هنجاری است. وقتی شفاف‌ترین پرونده هیچ پیامد حقوقی تولید نمی‌کند، چه بلایی سر هنجار می‌آید؟ نه به طور آنی —هنجارها با دوام‌تر از نقض‌های یکباره هستند و م
گروه اندیشه: تنظیم، اصلاح و ویرایش: فروزان آصف نخعی: در ۸ آوریل ۲۰۲۶ ماتیاس ریسه در وبسایت مرکز حقوق بشر کار-رایان در دانشگاه کندی هاروارد ، مقاله ای نوشت در باره جنگ تمدنی که ترامپ آغاز کرده است. مقاله ماتیاس ریسه کالبدشکافی حقوقی و فلسفیِ رویکردهای تهاجمی جدید واشنگتن علیه ایران محسوب می‌شود. متن با دست‌مایه قرار دادن بیانیه رئیس‌جمهور آمریکا مبنی بر «محو کامل و بازگشت‌ناپذیر یک تمدن» (خطاب به ملت ۹۰ میلیونی ایران)، مفهوم «ننگ تاریخی» در ادبیات سیاسی آمریکا را بازتعریف می‌کند؛ ننگی که برخلاف واقعه پرل هاربر، نه حاصل حمله‌ای بیرونی به آمریکا، بلکه زاییده تهدید علنی و فراملیِ یک جمعیت غیرنظامی توسط قدرتمندترین ارتش جهان است.
نویسنده با بهره‌گیری از اندیشه سیاسی هانا آرنت، تأکید می‌کند که کنش سیاسی به‌محض وقوع «برگشت‌ناپذیر» است. فارغ از اینکه اقدام نظامی متعاقب آن رخ دهد یا خیر، تهدید ترامپ به خودی خود کارکرد خود را در تسخیر روانی جهان ایفا کرده است. بر پایه فلسفه زبان و آرای جی. ال. آستین، این بیانیه یک توصیف ساده نیست، بلکه یک «کنش گفتاری اجراگر» و ابزاری برابرساز با تروریسم فکری است که با ایجاد ارعاب گسترده در میان ۹۰ میلیون غیرنظامی، صریحاً پروتکل اول الحاقی کنوانسیون‌های ژنو را نقض می‌کند. مقاله با ارجاع به محاکمات تاریخی نورنبرگ و محکومیت یولیوس اشترایشر، یادآور می‌شود که «ادبیات نابودی تمدنی» صرفاً مقدمه یا نشانه جنایت نیست، بلکه خود یکی از ابزارهای اصلی تحقق نسل‌کشی و جنایت علیه بشریت به شمار می‌رود.
بخش عمیق‌تر این واکاوی به «پاردوکس شفافیت بدون مسئولیت‌پذیری» اختصاص دارد. در حالی که دادگاه‌های بین‌المللی (مانند یوگسلاوی، سودان و غزه) همواره با چالشِ پیچیده و گاه غیرممکنِ اثباتِ «قصد مجرمانه» (Genocidal Intent) روبرو بوده‌اند، در پرونده اخیر، رئیس‌جمهور آمریکا قصد خود برای نابودی یک تمدن را به صورت کتبی و علنی صادر کرده است. با این حال، به دلیل بن‌بست‌های ساختاری نظیر عدم عضویت آمریکا در اساسنامه رم، تحریم قضات دیوان کیفری بین‌المللی (ICC)، حق وتوی شورای امنیت و رای مصونیت دیوان عالی آمریکا، این شفاف‌ترین اتهام تاریخ حقوق بین‌الملل، بدون پاسخگویی باقی می‌ماند. نویسنده این وضعیت را تجلی نهایی «استثناباوری آمریکایی» (Exemptionalism) و یک «بحران هنجاری» می‌داند که اصل بنیادیِ «جهانی بودن حقوق بشر» را تهی و بی‌معنا می‌سازد.
در نهایت، متن با تحلیل «دستور زبان جنایت»، پرده از ترکیب هوشمندانه و خطرناکِ «تخریب تمدنی» و «الفاظ خیرخواهانه» (مانند دعا برای مردم) برمی‌دارد و نشان می‌دهد که چطور قدرتمندان در طول تاریخ (از استعمارگران تا معماران آپارتاید) همواره تهاجم خود را در قالب «رهایی‌بخشی» صورت‌بندی کرده‌اند. در ادامه نویسنده با استناد به نظریه جودیت باتلر درباره «ارزش حیات و سوگ‌پذیری انسان‌ها»، نتیجه‌گیری می‌کند که سکوت و منفعل بودن نهادهای فراملی در برابر تهدید مستقیم به نابودی تمدنی ایران، به معنای همدستی در جنایت و پایان یافتن اعتبار اخلاقیِ حقوق بین‌الملل در جهان پس از جنگ جهانی دوم خواهد بود.
در ۷ آوریل ۲۰۲۶، رئیس‌جمهور ایالات متحده در شبکه‌های اجتماعی نوشت: «امشب یک تمدن کامل نابود خواهد شد و هرگز دوباره بازنخواهد گشت.» او درباره ایران و جمعیت ۹۰ میلیونی آن سخن می‌گفت. هنگامی که ژاپن در ۷ دسامبر ۱۹۴۱ به پرل هاربر حمله کرد، فرانکلین دلانو روزولت، رئیس‌جمهور آمریکا، از «روزی که در ننگ باقی خواهد ماند» سخن گفت. راه‌های متعددی وجود دارد که روزها در ننگ باقی بمانند و مطمئناً تهدید یک رئیس‌جمهور مستقر به ارتکاب نسل‌کشی در زمره آن‌هاست.
البته شباهت با پرل هاربر در عدم تقارن خود نیز افشاگر است. روزولت در حال توصیف حمله‌ای بود که از بیرون به آمریکا وارد شده بود. آنچه ما اکنون توصیف می‌کنیم، رئیس‌جمهور آمریکاست که یک جمعیت غیرنظامی خارجی ۹۰ میلیونی را به حمله تهدید می‌کند. این ننگ، کاری نیست که با ایالات متحده انجام شده باشد، بلکه چیزی است که توسط آن، توسط رهبر منتخبش، به نام آن، با ارتش آن و در برابر دیدگان کل جهان تهدید می‌شود.
یکی از مضامین اصلی در فهم هانا آرنت، نظریه‌پرداز سیاسی، از سیاست این بود که کنش سیاسی با این ویژگی از سایر اشکال فعالیت بشری متمایز می‌شود که برگشت‌ناپذیر است. کنش سیاسی پس از انجام، قابل بازگشت نیست؛ تنها می‌توان برای آن کفاره داد یا به آن پاسخ گفت. اظهارات ترامپ، صرف‌نظر از اینکه چه اقدام نظامی در پی آن بیاید یا نیاید، به این معنا از همین حالا برگشت‌ناپذیر است. مهم نیست این هفته چگونه به پایان برسد، سخنان او پیشاپیش کار خود را در جهان کرده است.
کنش گفتاری که از همین حالا یک جرم است
برای درک اینکه چرا چنین است، بررسی ماهیت این بیانیه گره‌گشاست. به تعبیر جی. ال. آستینِ فیلسوف، این یک «بیان توصیفی» —توصیف یک واقعیت— نیست، بلکه یک «بیان اجراگر» (Performative) است: کنشی گفتاری که با ادا شدنش، کاری را در جهان انجام می‌دهد. و آنچه انجام می‌دهد، ایجاد ارعاب و ترور است.
پروتکل اول الحاقی به کنوانسیون‌های ژنو «اقدامات یا تهدیدات به خشونت که هدف اصلی آن‌ها ایجاد ارعاب در میان غیرنظامیان است» را ممنوع می‌کند.
بیانیه ترامپ —که در صبحِ مهلت خودخواسته، خطاب به مخاطبان میلیونی و از سوی فرمانده کل فرامینی صادر کرد که ارتشش فعالانه در حال حمله به ایران است— دقیقاً چنین تهدیدی است. این صدای پس‌زمینه نیست؛ یک سلاح است.
۹۰ میلیون ایرانی که آن را خواندند، شنیدند یا گزارش آن به دستشان رسید، سنگینی عظیم آن را به عنوان یک واقعیت فیزیکی احساس کردند. پریشانی نزدیکان آن‌ها در خارج از کشور نیز —افرادی که صبح آن سه‌شنبه بیدار شدند تا بفهمند رئیس‌جمهوری با قدرت نظامی بی‌رقیب سوگند یاد کرده تمدن آن‌ها از امروز جان سالم به در نخواهد برد— یک آسیب ثانویه یا اتفاقی نیست؛ بلکه اثر اصلی و قابل‌پیش‌بینی این بیانیه است.
دادگاه‌های نورنبرگ که مجرمان اصلی جنگی نازیسم را محاکمه کردند، این بعد از زبان و جنایت را درک می‌کردند. یولیوس اشترایشر، تبلیغات‌چی آلمانی، نه به خاطر دستور مستقیم حتی یک قتل، بلکه به خاطر تحریک مداوم یک جمعیت به سمت نسل‌کشی از طریق گفتار محکوم شد.
نورنبرگ این اصل را پایه‌گذاری کرد که سخنانی که هدفشان نابودی یک ملت است، بار کیفری دارند. و این اصل یکی از دستاوردهای بنیادی نظم حقوقی پس از جنگ است. این اصل بر این درک بنا شد که زبانِ نابودی تمدنی صرفاً نشانه‌ای از جنایت نیست، بلکه یکی از ابزارهای آن است. بیانیه ترامپ با صراحتی که تبلیغات اشترایشر هرگز نداشت، واجد این آستانه است.
پارادوکس شفافیت بدون مسئولیت‌پذیری
اینگرید برک فریدمن، مفسر حقوقی، درست می‌گوید: بیانیه ترامپ روشن‌ترین نمونه از «قصد اعلام‌شده برای نسل‌کشی» در حقوق کیفری بین‌المللی مدرن است — و به احتمال قریب به یقین هرگز محاکمه نخواهد شد. نظم حقوقی پس از جنگ جهانی دوم به شیوه‌های مهمی حول مسئله اثبات نیات مجرمان شکل گرفت.
دادگاه کیفری بین‌المللی برای یوگسلاوی سابق سال‌ها صرف جمع‌آوری ارتباطات شنودشده، زنجیره‌های فرماندهی و شهادت‌های دست‌دوم کرد تا مشخص کند فرماندهان در سربرنیتسا چه می‌دانستند و چه دستوری دادند. اتهام نسل‌کشیِ دیوان کیفری بین‌المللی علیه عمر البشیر، رئیس‌جمهور سودان، در مرحله قرار بازداشت نزدیک بود فروبپاشد، زیرا قصد مجرمانه را نمی‌شد به تنهایی از رفتارهای سیستماتیک استنباط کرد.
در ارزیابی‌های جاری درباره اینکه آیا نیروهای اسرائیلی در غزه مرتکب نسل‌کشی شده‌اند یا خیر، توجه تحلیلی قابل توجهی به این معطوف شده که آیا بیانات مقامات ارشد اسرائیلی می‌تواند به عنوان مدرکِ قصد نسل‌کشی تفسیر شود یا خیر.
در هر یک از این پرونده‌ها، مسئله اثبات، عظیم و غالباً غیرقابل‌عبور بوده است. اما در اینجا، رئیس‌جمهور مستقر ایالات متحده قصد خود را —به صورت کتبی، خطاب به میلیون‌ها مخاطب، در صبح روزی که تهدید به انجام آن کرده— منتشر کرده است.
رافائل لمکین که واژه «نسل‌کشی» را وضع کرد و زندگی خود را وقف تدوین کنوانسیونی نمود که تعریف آن را در بر دارد، می‌دانست که این جرم مستلزم اثبات یک حالت ذهنی خاص است: قصد نابودی یک گروه به عنوان یک کل یا بخش. او از تجربیات تلخ خود می‌دانست که اثبات چنین چیزی در مراحل حقوقی چقدر دشوار خواهد بود. او نمی‌توانست تصور کند که روزی یک رئیس دولت به سادگی آن را اعلام کند.
نظم حقوقی بین‌المللی دقیقاً برای پاسخ به چنین بیانیه‌ای ساخته شده بود. این نظم در طول هشت دهه، ابزارها، نهادها، دکترین‌ها و تعاریفی را توسعه داد دقیقاً برای اینکه با چنین زبانی —«امشب یک تمدن کامل نابود خواهد شد و هرگز دوباره بازنخواهد گشت»— با مسئولیت‌پذیری و پاسخگویی رفتار شود. اما این نظم نمی‌تواند به فردی که آن را زبان آورده دست یابد.
مایکل ایگناتئف، تاریخ‌نگار، در مجموعه مقالات تاثیرگذار خود در سال ۲۰۰۵ با عنوان استثناگرایی آمریکایی و حقوق بشر ، الگویی ساختاری را شناسایی کرد که آن را «استثناباوری» (Exemptionalism) نامید —حمایت ایالات متحده از قوانین و نهادهای بین‌المللی برای دیگران، در حالی که خود را از نیروی الزام‌آور آن‌ها مستثنی می‌کند. ایگناتئف مدیر مؤسس هیئت علمی مراکزی بود که اکنون مرکز حقوق بشر کار-رایان نامیده می‌شود. آنچه امروز به نظاره نشسته‌ایم، رسیدن استثناباوری آمریکایی به نقطه پایانی منطقی خود است.
ایالات متحده عضو اساسنامه رم نیست. دولت ترامپ مقامات دیوان کیفری بین‌المللی، از جمله نه قاضی و دادستان ارشد را تحریم کرده است. شورای امنیت سازمان ملل مجاز است صرف‌نظر از عضویت کشورها، وضعیت‌ها را به دیوان ارجاع دهد، اما از نظر ساختاری عاجز از اقدام علیه یک عضو دائم دارای حق وتوست. و رای دیوان عالی در پرونده ترامپ علیه ایالات متحده (۲۰۲۴) امکان تعقیب داخلی برای اقدامات رسمی را، هرچقدر هم که آشکارا غیرقانونی باشند، مسدود می‌کند. این‌ها اتفاقات تصادفیِ لحظه حال نیستند؛ این‌ها معماری انباشته‌شده کشوری است که قوانین را ساخت در حالی که اطمینان حاصل می‌کرد این قوانین نمی‌توانند علیه خودش به کار گرفته شوند.
این صرفاً یک خلأ در اجرای قانون نیست؛ هرچند خلأهای اجرایی خود نگران‌کننده‌اند. این یک بحران هنجاری است. وقتی شفاف‌ترین پرونده هیچ پیامد حقوقی تولید نمی‌کند، چه بلایی سر هنجار می‌آید؟ نه به طور آنی —هنجارها با دوام‌تر از نقض‌های یکباره هستند و ما باید در برابر اعلام مرگ زودهنگام آن‌ها مقاومت کنیم— اما به مرور زمان، وقتی قدرتمندترین کشور دامنگیرترین مدرک ممکن از قصد را تولید می‌کند و سیستم کاری جز مستندسازی آن از دستش برنمی‌آید، هنجار از درون پوک می‌شود. اقتدار آن به طور علنی رد نمی‌شود؛ بلکه به سادگی نشان داده می‌شود که تابع چنان استثنای قدرتی است که اصلِ همه‌شمولی و جهانی بودن آن زیر سؤال می‌رود.
ادعای حقوق بین‌الملل حقوق بشر همواره «جهانی بودن» بوده است —نه به این معنای تجربی که به طور عمومی رعایت می‌شود، بلکه به این معنای هنجاری که شامل همگان می‌شود، هیچ‌کس فرای آن نمی‌ایستد، و ممنوعیت هدف قرار دادن غیرنظامیان نه ترجیحی در میان ترجیحات، بلکه یک محدودیت الزام‌آور بر اعمال قدرت نظامی است. وقتی جهان تماشا می‌کند که یک رئیس‌جمهور می‌گوید «من اصلاً نگران جرائم جنگی نیستم» و با هیچ پیامد حقوقی روبرو نمی‌شود، به این ادعای جهانی بودن آسیب‌هایی وارد می‌شود که هیچ تفسیر حقوقی، هرچقدر هم که دقیق باشد، نمی‌تواند آن را به طور کامل ترمیم کند.
معماری هنجاری زیر حمله آگاهانه
مفهوم «کشش پایبندی» (Compliance Pull) از توماس فرانکِ حقوق‌دان —این ایده که هنجارهای مشروع، صرف‌نظر از اجرای مستقیم، گرانش و جاذبه خود را تولید می‌کنند— برای درک آنچه در زمان واقعی در حال نابودی است محوری است. حقوق بین‌الملل بشردوستانه هرگز تنها به تهدید محاکمه متکی نبوده است؛ بلکه به فرهنگ خویشتن‌داری متکی بوده است: به حقوق‌دانان نظامی که هنجارها را به واقعیت عملیاتی ترجمه می‌کنند، به هزینه اعتباریِ نقض، و به درونی‌سازی قوانین در درون همان نهادهایی که قدرت شکستن آن‌ها را دارند.
تحت مدیریت پیت هگست، وزیر دفاع، این فرهنگ به طور آگاهانه برچیده شده است. حقوق‌دانان ارشد نظامی برکنار شده‌اند. دادستان‌های نظامی (JAG) —نگهبانان نهادی حقوق بشردوستانه در ارتش آمریکا، حرفه‌ای‌هایی که شغلشان گفتن این جمله است که «این دستور غیرقانونی است و من آن را منتقل نمی‌کنم»— تعویض یا حاشیه‌نشین شده‌اند. کشش پایبندی از طریق نهادها، فرهنگ‌های حرفه‌ای و وزن انباشته‌شده دکترین و رویه‌ها عمل می‌کند. وقتی آن نهادها به طور آگاهانه تهی می‌شوند، آنچه باقی می‌ماند صرفاً غیبتِ محدودیت نیست؛ بلکه جواز است —سیگنال صریحی که از راس قدرتمندترین ارتش روی زمین فرستاده می‌شود مبنی بر اینکه قوانین اختیاری هستند.
این نابودی چیزی است که ساختنش دهه‌ها زمان برده است. تحول پنتاگون از حملات سال ۱۹۹۱ به زیرساخت‌های عراق که آسیب‌های گسترده غیرنظامی به بار آورد، به رویکرد خویشتن‌دارانه‌تر سال ۱۹۹۹ در صربستان —از کار انداختن موقت نیروگاه‌ها به جای تخریب آن‌ها— نشان‌دهنده نوعی یادگیری هنجاری است که حقوق بین‌الملل بشردوستانه برای نیروی عملیاتی خود به آن متکی است.
آن حافظه نهادی اکنون زیر پا گذاشته شده است. رئیس‌جمهور وعده «تخریب کامل» می‌دهد و تحلیل تناسب را نه یک الزام حقوقی، بلکه یک زحمت بی‌فایده می‌داند.
دستور زبان جنایت: برکت و محو کردن
اینگرید برک فریدمن به نکته‌ای اشاره می‌کند که شایسته بسط فلسفی کامل‌تری است. پست ترامپ با «خداوند مردم بزرگ ایران را برکت دهد» به پایان می‌رسد؛ برکتی که بلافاصله پس از سوگند برای پایان دادن به تمدن آن‌ها می‌آید. این یک تناقض ساده یا یک فکر ثانویه نیست؛ بلکه الگویی شناخته‌شده با ریشه‌های عمیق در تاریخ نابودی تمدن‌هاست.
کسانی که چنین نابودی‌هایی را رقم زده‌اند، نادر است که خود را ویرانگر نامیده باشند. آن‌ها خود را رهایی‌بخش، کارگزاران تحولات دردناک اما ضروری، یا ابزارهای ناخواسته نیروهای تاریخیِ بزرگ‌تر از خود توصیف کرده‌اند. بایگانی‌های استعماری سرشار از ابراز نیات خیرخواهانه نسبت به ملل و اقوامی است که تمدن‌هایشان در حال برچیده شدن بود.
مأموران مدارس شبانه‌روزی از کمک به کودکان بومی برای رسیدن به پتانسل‌شان سخن می‌گفتند. معماران آپارتاید از توسعه جداگانه دم می‌زدند. کسانی که اخراج‌های منجر به نسل‌کشی ارامنه را سازماندهی کردند، از حفاظت از امپراتوری در برابر تهدیدات داخلی می‌گفتند.
زبانِ برکت و زبانِ محو کردن در طول تاریخ همزاد یکدیگر بوده‌اند ، زیرا نیاز روانی و سیاسی به روایتِ نابودی به عنوان «رهایی»، امری اتفاقی در جنایت نیست؛ بلکه مقوم و سازنده آن است. این همان چیزی است که به عاملان اجازه می‌دهد ادامه دهند، به جمعیت‌ها اجازه می‌دهد از آن‌ها حمایت کنند، و به ثبت تاریخی اجازه می‌دهد دهه‌ها بعد مورد مناقشه قرار گیرد.
ادعای ترامپ مبنی بر اینکه ایرانیان «حاضرند برای آزادی خود رنج بکشند» و قاب‌بندی حملات جاری به عنوان «اقدامات رهایی‌بخش» و نه تجاوز، از این دستور زبان با دقتی عجیب پیروی می‌کند. این یک اضافه صوری به یک تهدید صادقانه نیست؛ بلکه قاب بشردوستانه‌ای است که تهدید را به چیزی غیر از عریان‌گریِ تجاوز تبدیل می‌کند. این دستور زبانِ جنایت است و شایسته است به عنوان چنین چیزی شناسایی شود، صرف‌نظر از اینکه آیا هیچ دادگاهی هرگز چنین کند یا خیر.
زندگی چه کسانی به حساب می‌آید؟
جودیت باتلر، فیلسوف برجسته، در کتاب سال ۲۰۰۹ خود با عنوان قالب‌های جنگ: چه زمانی زندگی سوگ‌پذیر است؟ می‌پرسد زندگی چه کسانی سوگ‌پذیر تلقی می‌شود و مرگ چه کسانی به عنوان خسارتی ثبت می‌شود که نیازمند پاسخ اخلاقی است.
این صرفاً یک پرسش نظری نیست؛ یک پرسش تشخیصی است. سرعت و شدت نسبی که جامعه بین‌المللی در پاسخ به حمله روسیه به اوکراین نشان داد —در مقایسه با پاسخ‌های سنجیده‌تر، مناقشه‌برانگیزتر و با تاخیر به غزه و اکنون به ایران— پرسش‌های ناخوشایند اما اجتناب‌ناپذیری را برمی‌انگیزد درباره اینکه رنج چه کسانی به عنوان یک اضطرار جهانی ثبت می‌شود و رنج چه کسانی به عنوان یک مشکل منطقه‌ای، یک پیچیدگی ژئوپلیتیک، یا موضوعی که افراد عاقل می‌توانند درباره آن اختلاف نظر داشته باشند.
۹۰ میلیون ایرانی که در ۷ آوریل با سوگند ریاست‌جمهوری برای نابودی تمدنی بیدار شدند، یک انتزاع نیستند. آن‌ها انسان‌هایی هستند که بیمارستان‌هایشان به برق متکی است، تصفیه آبشان به برق متکی است، زنجیره تأمین غذایشان به پل‌ها و جاده‌ها متکی است، و کودکانشان به همه این‌ها متکی هستند. و هزاران نفر از آن‌ها همین اخیراً خود را در معرض خطر قرار دادند تا دست به اعتراض بزنند.