نقشه پیچیده واقعیت اجتماعی
فرهاد بیانی؛ هستی‌شناسی رئالیسم انتقادی با اهمیت دادن به پدیده‌ها، ساختارها و مکانیسم‌های فرافردی می‌کوشد نشان دهد نمی‌توان برای شناخت جهان اجتماعی تنها به مطالعه انگیزه‌ها، کنش‌ها و باورهای فردی اکتفا کرد بلکه ساختارها، مکانیسم‌ها و موجودیت‌های اجتماعی فرافردی نیز وجود دارند که اتفاقا در صورت‌بندی، تغییر و بازتولید واقعیت اجتماعی و رویدادهای موجود در جامعه نقش بسیار مهمی دارند و نمی‌توان در تحلیل
سرویس دین و اندیشه سفیر ارجان ایران (سفیر ارجان)، فرهاد بیانی- عضو هیئت علمی موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، در این یادداشت درباره هستی‌شناسی در رئالیسم انتقادی پرداخته است. در ادامه آن را بخوانید.
همان‌طور که در سلسله نوشتارهای پیشین اشاره شد، در رئالیسم انتقادی، هستی‌شناسی مقدم بر معرفت‌شناسی بوده و واجد اهمیتی و ماهیت مستقلی است. از نظر رئالیست‌های انتقادی، هستی‌شناسی اجتماعی واقعیت هم واجد بعد لازم بوده و هم ماهیت طبقه‌بندی شده دارد (بسکارa، ۱۹۹۸: ۴۱). این طبقه‌بندی از نظر روی بسکار دست کم در دو ساحت روی می‌دهد: نخستین ساحت مربوط به لایه های سه‌گانه‌ای است که شامل ساختارها یا مکانیسم ها، رویدادهایی که این مکانیسم‌ها ایجاد می‌کنند و زیرمجموعه‌های این رویدادها که واقعا به تجربه درآمده اند، هست. روی بسکار این رویکرد چند لایه‌ای واقعیت را نقشه هستی‌شناختی می‌نامد. بسکار به ترتیب این سه لایه را واقعی، رویدادی و تجربی می‌نامد (بسکار، ۲۰۰۸: ۲).
لایه واقعی شامل مکانیسم‌ها، رویدادها و تجارب است، یعنی تمام واقعیت. این لایه یک تعامل پیچیده میان نظام‌های پویا، باز و طبقه بندی شده مادی و غیرمادی است. جایی که ساختارهای ویژه نیروهای علی خاص، تمایلات یا شیوه های عملی را خلق می کنند که بسکار آنها را «مکانیسم های مولد» می نامد (بسکار، ۲۰۰۸: ۱۷۰). لایه رویدادی مشتمل بر رویدادهایی است که رخ داده (رخ نداده) و همچنین لایه تجربی حاوی آن دسته از رویدادهایی که مشاهده شده یا تجربه‌اند. این تمایز کمک می ند تا از یک سو متوجه باشیم که نباید تمام رخدادها را به امور مشاهده شده تقلیل دهیم و از سوی دیگر از فروکاستن مکانیسم‌های علی به رخدادها پرهیز کنیم (مینگرز، ۲۰۰۶: ۲۲). می‌توان این لایه بندی سه گانه در باب ماهیت هستی‌شناختی واقعیت از منظر رئالیسم انتقادی را چنین نشان داد:
ساحت دوم این طبقه‌بندی مربوط به خود ابژه‌ها است (بسکارb، ۱۹۹۸: ۶۶) جایی که نیروهای علی در یک لایه می‌توانند توسط سایر لایه‌ها زیرین خلق شوند. مثلا لایه واکنش‌های شیمیایی (لایه بالاتر) توسط لایه ظرفیت اتمی (لایه پایین تر) خلق می شود. یک قشر از قشر دیگری پیدایش می‌یابد، همان چیزی که بسکار «ماتریالیسم نیروهای نوظهور» می‌نامد (مینگرز، ۲۰۰۶: ۲۲). پیدایش یا ظهور عبارت است از اینکه یک امر کیفی (کیفیتی) جدید در یک سطح پدیدار می‌شود که با مکانیسم‌هایی که در سطح دیگر کار می‌کنند، قابل توضیح نیست (دنرمارک، ۲۰۰۱: ۵).
اگرچه تا اینجای این نوشتار بر بعد لازم واقعیت اجتماعی تاکید کردیم اما باید به این حقیقت نیز اشاره کرد که بخش فربهی از فرایند تولید دانش محصول فعالیت انسان‌هاست و در بُعدی که بسکار بُعد متعدی می‌نامد، رخ می‌دهد (بسکار، ۱۹۸۹: ۱۸). در حقیقت با تصدیق کار جامعه شناسان، می‌توان گفت عملکرد علم یک فرایند اجتماعی است که از نظریه‌ها، نتایج، ناهنجاری ها و گمان های موجود درباب ابژه‌های لازم (غیرمتعدی) معرفت بهره می‌برد تا معرفت صیقل یافته‌ای درباب این ابژه‌ها خلق کند. این تمایز روی بسکار به ما کمک می‌کند تا نسبیت معرفتی علم و این واقعیت که معرفت همواره ماهیت تاریخی و اجتماعی دارد را بپذیریم بدون اینکه، از یک سو، وجه هستی‌شناختی ابژه های معرفت را انکار کنیم و، از سوی دیگر، در دام داوری نسبی‌گرایانه گرفتار آییم (مینگرز، ۲۰۰۶: ۲۲).
استدلال روی بسکار در باب ماهیت هستی‌شناسی واقعیت اجتماعی در گام اول ناظر به مخالفت با رویکرد فردگرایی روش شناختی است که بسیار مورد حمایت پوپر بوده است؛ که بر طبق آن باید تمام تبیین‌ها بر اساس کنش‌ها، باورها و انگیزه‌های کنشگران فردی انجام شود (مینگرز، ۲۰۰۶: ۲۴). هستی‌شناسی رئالیسم انتقادی با اهمیت دادن به پدیده‌ها، ساختارها و مکانیسم‌های فرافردی می‌کوشد نشان دهد نمی‌توان برای شناخت جهان اجتماعی تنها به مطالعه انگیزه‌ها، کنش‌ها و باورهای فردی اکتفا کرد بلکه ساختارها، مکانیسم‌ها و موجودیت‌های اجتماعی فرافردی نیز وجود دارند که اتفاقا در صورت‌بندی، تغییر و بازتولید واقعیت اجتماعی و رویدادهای موجود در جامعه نقش بسیار مهمی دارند و نمی‌توان در تحلیل و شناخت پدیده‌های اجتماعی نسبت به آنها بی‌تفاوت بود یا آنها را انکار کرد.
زنجان- نشست نقد و بررسی رمان «بشکوچ» در حوزه هنری زنجان، فرصتی شد تا چالش‌های تبدیل مستندات تاریخی به روایت داستانی واکاوی شود.
فرهاد بیانی؛ هستی‌شناسی رئالیسم انتقادی با اهمیت دادن به پدیده‌ها، ساختارها و مکانیسم‌های فرافردی می‌کوشد نشان دهد نمی‌توان برای شناخت جهان اجتماعی تنها به مطالعه انگیزه‌ها، کنش‌ها و باورهای فردی اکتفا کرد بلکه ساختارها، مکانیسم‌ها و موجودیت‌های اجتماعی فرافردی نیز وجود دارند که اتفاقا در صورت‌بندی، تغییر و بازتولید واقعیت اجتماعی و رویدادهای موجود در جامعه نقش بسیار مهمی دارند و نمی‌توان در تحلیل و شناخت پدیده‌های اجتماعی نسبت به آنها بی‌تفاوت بود یا آنها را انکار کرد.
کتاب «تشییع خورشید»؛ مجموعه اشعار بین‌المللی در سوگ رهبر شهید منتشر شد
در این نشست نهال نفیسی، عبدالرضا حسینی و نریمان صفاپور حجری سردبیر مجلهٔ الگورا صحبت می‌کنند.
«رسانه و روان‌کاوی» با عبور از تاریخ سینما و تلویزیون تا شبکه‌های اجتماعی، کار، سیاست دیجیتال، جنسیت مجازی، بازی‌های ویدئویی و هوش مصنوعی، درصدد است تا نشان دهد رسانه‌ها چگونه در شکل‌گیری میل، اضطراب، خیال و رابطه انسان با دیگری دخالت می‌کنند.
مهلت ارسال آثار به پانزدهمین دوره جایزه ادبی یوسف و بیست‌وهشتمین کنگره سراسری شعر دفاع مقدس و مقاومت، ویژه استان تهران، تا ۱۵ آبان‌ماه ۱۴۰۵ تمدید شد.
کمیته ملی جایزه نوبل لورییت در ایران، فراخوان نخستین دوره جایزه بین‌المللی نوبل لورییت ۲۰۲۶ را در بخش‌های ادبیات و هنرهای تجسمی منتشر کرد.
نشست علمی و آیین رونمایی از کتاب «اسطوره‌ها، حماسه و فرهنگ» با همکاری بنیاد ایران‌شناسی و انتشارات سروش برگزار می‌شود.
مقالات مجموعۀ حاضر به بررسی این پرسش می‌پردازند که آیا اقدامات چین در عرصۀ جهانی می‌تواند امپریالیستی طبقه‌بندی شود یا خیر. این مقالات در کنار یکدیگر دیدگاه‌هایی متنوع را دربارۀ چین عرضه می‌کنند و از منظر علوم سیاسی، اقتصاد، تاریخ و روابط بین‌الملل به موضوع می‌نگرند.
انجمن آثار و مفاخر فرهنگی آیین بزرگداشت حافظ شیرازی، شاعر و عارف برجسته ایرانی را با حضور جمعی از چهره‌های نامدار حافظ‌پژوهی، دوشنبه ۲۰ مهرماه ۱۴۰۵ برگزار می‌کند.
با حضور استادان زبان و ادبیات فارسی، نشست رونمایی و جشن امضای «یکی رفت یکی آمد و دیگر آثار نویافته از صادق هدایت» برگزار می‌شود.
در نخستین نشست بررسی و تدوین پیشنهادهای اصلاحی آیین‌نامه اجرایی قانون ممنوعیت به‌کارگیری اسامی، عناوین و اصطلاحات بیگانه، بر ضرورت بازنگری، اصلاح و روزآمدسازی مقررات مرتبط تاکید شد.
نخستین مواجهه مخاطب با شعر، مواجهه با زبان است. ویژگی بارز «تداعی»، سادگی و صمیمیت زبانی است؛ زینب احمدی عواطف زنانه خود را با لحنی روان و به دور از تصنع بیان می‌کند؛ سهل و ممتنع بودن اشعار او به معنای تهی بودن از صنایع ادبی نیست؛ او در تداعی بر آن بوده که برخلاف دیگر شاعران هم نسل خود که غالبا سعی دارند فقر مضمون و اندیشه را در سایه استفاده افراطی از آرایه ها و لفاظی های بی مورد پنهان کنند، خودش باشد.
کتاب «مِثلی» شامل ۲۱ روایت از نویسندگان و فعالان فرهنگ و هنر درباره نخستین مواجهه آنها با خبر شهادت رهبر انقلاب، به کوشش مهدی پیرهادی و از سوی انتشارات میخ منتشر شد.
«کاوه» نشریه‌ای فارسی که از سال ۱۹۱۶ تا ۱۹۲۲ میلادی به مدیریت سیدحسن تقی‌زاده در برلین منتشر شد و پس از پایان جنگ جهانی اول، از موضوعات سیاسی به مباحث فرهنگی، تاریخی و ادبی روی آورد.
کتاب «یادداشت‌های صدیق‌الملک میرزا محمدخان رئیس نوری» حاوی یادداشت‌های میزا محمدخان صدیق‌الملک از مشاهیر رجال وزارت خارجه در عصر ناصری است که در پایان نسخه‌ای خطی از دیوان اشرف مازندرانی نوشته شده است. مهمترین وجه اهمیت این یادداشت‌ها، موقعیت اجتماعی و سیاسی نویسنده نامدار آن است.
نشست «تهران در کشاکش دیروز و فردا» با حضور احمد مسجدجامعی، داریوش شهبازی و محمدبی‌طرفان در موسسه تهران‌نامه برگزار می‌شود.
جان ال. اسپوزیتو، اسلام‌شناس آمریکایی و بنیان‌گذار مرکز تفاهم اسلامی‌ـ‌مسیحی دانشگاه جورج‌تاون، در ۸۶سالگی درگذشت. او که در جوانی برای کشیش‌شدن آموزش می‌دید، بیش از پنجاه سال از عمر علمی‌اش را صرف مطالعه‌ی اسلام و جوامع مسلمان کرد و در برابر تصویر یکپارچه و هراس‌آلودی ایستاد که در بخش‌هایی از غرب از این دین ساخته شده بود.
هرمزگان - کتابخانه تخصصی سینما و ادبیات انجمن سینمای جوانان بندرعباس، قفسه‌هایی برای دوستداران و مشتاقان سینما و ادبیات است، قفسه‌هایی که در آن هنر و ادبیات با یکدیگر همنشین شده‌اند.
«مرد بی‌اسلحه» فقط خاطرات یک دیپلمات نیست؛ متن، خواننده را با تناقضی روبه‌رو می‌کند که در قلب دیپلماسی نهفته است: گاهی برای رسیدن به یک نتیجه انسانی، دیپلمات ناچار می‌شود از ابزارهای سیاسی استفاده کند؛ اما آیا هر ابزار سیاسی با وظیفه اخلاقی و حقوقی یک نهاد بین‌المللی سازگار است؟
کولاکوفسکی در این کتاب به خواننده نمی‌گوید چگونه صادق‌تر، خوشبخت‌تر یا باوفاتر باشد، بلکه نشان می‌دهد که پشت هرکدام از این کلمه‌های آشنا، پیچیدگی‌هایی نهفته است که ارزش توقف و تأمل دارد.
ایلام- پانزدهم مهر، شصتمین سال فعالیت کتابخانه‌های سیار روستایی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان است. کتابخانه‌هایی که از پیچ‌وخم جاده‌ها گذشتند تا به رویاهای کودکان روستایی رنگ واقعیت بزنند.
سهراب سپهری، «سالک مدرنی» که واژگان را به رنگ‌های اشراق پیوند زد، مسیری را از «مرگ رنگ» تا «ما هیچ، ما نگاه» پیمود تا به مواجهه‌ای بی‌واسطه با هستی برسد. در این گفت‌وگو با سروش دباغ، از پیوند میان جسمانیت واژگان و بوم نقاشی سهراب می‌گوییم، ردپای سفرهای شرق دور را در ایماژهای بکر او می‌جوییم و در نهایت به یکی از بحث‌برانگیزترین نقاط نقد ادبی می‌پردازیم: آیا سهراب در سلوک اگزیستانسیال خود، از درد انسان انضمامی و دغدغه‌های اجتماعی غافل بود؟
ایرح افشار نامه‌نگاری‌های مفصلی با ایرانیان و فرنگیان اهل دانش و فرهنگ داشت و خوشبختانه با نظمی خاص و روحیه‌ای خستگی‌ناپذیر اغلب نامه‌های رسیده را حفظ کردند و اکنون صدها بلکه هزاران نامه از دیگران به این دو فرهنگ‌دوست پُرکار روزگار برجای‌مانده که بازتاب‌دهنده تصویر واقعی بخشی از تاریخ اجتماعی و فرهنگی و ادبی در این مملکت است.
کهگیلویه‌وبویراحمد- شاهنامه در میان ایلات و عشایر کهگیلویه‌وبویراحمد، بخشی از شیوه زندگی، حافظه فرهنگی و حتی مناسبات اجتماعی آنان به شمار می‌رود. شاهنامه‌خوانی، به امانت بردن باسوادها برای خواندن ابیات فردوسی، بازتاب خرد، سلحشوری، دادگری و پایمردی شخصیت‌های شاهنامه در زندگی مردان و زنان ایل، همه و همه، این اثر حماسی در گذر سده‌ها را چنان با زیست عشایری درآمیخته که گویی بخشی از آن، در سیاه‌چادرهای زاگرس روایت شده است.
آکادمی نوبل این جایزه را به کارسون برای «مجموعه آثار جسورانه و خلاقانه‌اش که در گفت‌وگویی بازیگوشانه با سنت کلاسیک، شکل‌های تازه‌ای برای ادبیات معاصر آفریده است» اهدا کرد.
سیستان و بلوچستان - نشست روز شعر و ادبیات سیستان و بلوچستان با حضور جمعی از مسئولان، اهل قلم و علاقه‌مندان به کتاب و کتابخوانی، در حاشیه بیست‌ودومین نمایشگاه کتاب زاهدان برگزار شد. در این مراسم از پیشکسوتان عرصه شعر و ادبیات تجلیل و از چند عنوان کتاب جدید رونمایی شد.
علی میرانصاری با اشاره به گستردگی جغرافیایی کتابت و گردش نسخه‌های خمسه بیان کرد: یادداشت‌های حاشیه نسخه‌ها نشان می‌دهند که برخی از آنها در طول حیات خود، مناطق جغرافیایی بسیاری را طی کرده‌اند. جغرافیای کتابت خمسه با جغرافیای مخاطبان آن ارتباط مستقیم دارد؛ تا نیاز و زمینه پذیرش وجود نداشته باشد، کاتب دست به قلم نمی‌برد.
گیلان - مصطفی ملکیان استاد فلسفه، وظیفه شناسی را مهمترین محتوای آموزه‌های مولانا دانست و گفت: وظیفه شناسی به این معناست که هم به اخلاق فردی و هم به اخلاق جمعی توجه داشته باشیم.
فارس- دبیر رویداد «از شور عرفان مولانا تا راز غزل حافظ» از برگزاری ۱۱ برنامه به مناسبت زادروز حافظ خبر داد.
بوشهر- امید غضنفر، روزنامه‌نگار و شاعر ۶۱ ساله بوشهری پس از سال‌ها بیماری چشم از جهان فروبست.
محمدرضا شجریان صاحب یکی از ماندگارترین صداهای موسیقی ایران درباره شعر، موسیقی، آموزش و مسیر تحول آواز ایرانی دیدگاه‌های مشخص و گاه انتقادی داشت.
گارسِس با توجه به اینکه در روزگارِ ما رسانه‌ها، مقاله‌هایِ روان‌شناسانه، پژوهش‌هایِ دانشگاهی و... مدام درباره‌ی سودهایِ دوستی که مانند نوشدارویی جادویی می‌تواند تنهایی و بی‌قراریِ انسان را درمان کند، و به سلامتِ ذهن و روانِ انسان کمک کند می‌پردازند، باور دارد که جدا از جنبه‌ی شفابخشی که دوستی دارد، مسأله، درمان بودنِ آن نیست، مسأله بودنِ آن است.
کرمانشاه- سه مجموعه شعر از محسن حسینخانی شاعر کرمانشاهی با عنوان‌های «خزه بر سنگ»، «ببخشید، فراموشتان کرده‌ام» و «اقامت موقت» منتشر شد.