محاصره هوایی عربستان؛ عاقبت تجاوز به یمن چیست؟
آنچه امروز در آسمان عربستان رخ می‌دهد، هشداری درباره محدودیت قدرت نظامی در حل منازعاتی است که ریشه‌های سیاسی و منطقه‌ای عمیقی دارند.
سفیر ارجان گروه بین الملل: تشدید حملات از یمن به فرودگاه‌ها، شهرها و زیرساخت‌های نفتی عربستان، نشان می‌دهد که ورود دوباره ریاض به کارزار نظامی علیه نیروهای یمنی، برخلاف انتظار مقام‌های سعودی، نه‌تنها به مهار بحران منجر نشده، بلکه هزینه‌های امنیتی و اقتصادی تازه‌ای را به این کشور تحمیل کرده است. حمله ۱۰ اکتبر به فرودگاه بین‌المللی ملک خالد در ریاض که بنا بر اعلام سازمان هواپیمایی عربستان ۱۲ کشته و ۳۰۹ زخمی برجای گذاشت، تازه‌ترین نشانه از گسترش دامنه درگیری و آسیب‌پذیری زیرساخت‌های راهبردی این کشور است.
در شرایطی که عربستان سال‌ها برای تبدیل شدن به قطب سرمایه‌گذاری، گردشگری و رویدادهای جهانی تلاش کرده، تکرار حملات به فرودگاه‌ها و تأسیسات نفتی می‌تواند مستقیما این برنامه‌ها را تحت تأثیر قرار دهد. اکنون پرسش اساسی این است که آیا ریاض می‌تواند با تشدید عملیات نظامی به نتیجه مطلوب برسد، یا بار دیگر درگیر بحرانی فرسایشی خواهد شد که پایان روشنی برای آن دیده نمی‌شود؟
از مداخله نظامی تا بازگشت بحران به خاک عربستان
عربستان بیش از یک دهه است که برای تثبیت نفوذ خود در یمن و جلوگیری از گسترش قدرت نیروهای مخالفش، از ابزارهای نظامی و سیاسی استفاده می‌کند. با این حال، تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که برتری تسلیحاتی و حملات هوایی به معنای دستیابی به اهداف سیاسی نیست. ریاض پس از دوره‌ای از کاهش تنش و تلاش برای گفت‌وگو، بار دیگر در تابستان امسال وارد مرحله تازه‌ای از درگیری شد؛ مرحله‌ای که با تشدید عملیات نظامی و ازسرگیری حملات فرامرزی همراه بوده است.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده، نیروهای یمن که از حمایت عربستان برخوردارند، عملیات تازه‌ای را برای بازپس‌گیری مناطق تحت کنترل نیروهای مخالف آغاز کرده‌اند. ریاض نیز با پشتیبانی هوایی و نظامی از این عملیات حمایت می‌کند. اما گسترش حملات به عمق خاک عربستان نشان می‌دهد که میدان درگیری دیگر به جغرافیای یمن محدود نمانده است. حملات به فرودگاه‌های ریاض و ابها و گزارش اصابت یک پرتابه در نزدیکی فرودگاه ملک فهد در دمام، نگرانی‌ها درباره امنیت شبکه حمل‌ونقل هوایی و زیرساخت‌های حیاتی عربستان را افزایش داده است.
در حمله اخیر به فرودگاه ریاض، فعالیت فرودگاه برای مدتی مختل شد و شرکت‌های هواپیمایی ناچار به لغو یا تغییر مسیر برخی پروازها شدند. این تحولات صرفاً یک مسئله نظامی نیست؛ فرودگاه‌ها دروازه‌های ارتباطی اقتصاد عربستان با جهان هستند و اختلال در فعالیت آن‌ها می‌تواند بر رفت‌وآمد تجار، گردشگران و سرمایه‌گذاران اثر بگذارد. از این منظر، آنچه در حال شکل‌گیری است، نوعی فشار بر حریم هوایی و زیرساخت‌های ارتباطی عربستان است؛ فشاری که ریاض برای مهار آن به پشتیبانی دفاعی خارجی نیاز دارد.
سه اشتباه راهبردی ریاض و محدودیت حمایت آمریکا
مایکل رتنی، سفیر سابق آمریکا در عربستان، در گفت‌وگو با سی‌ان‌ان، مجموعه‌ای از محاسبات اشتباه ریاض را در بازگشت بحران یمن مؤثر دانسته است. به روایت این رسانه، نخستین مشکل به اختلاف عربستان و امارات و خروج نیروهای اماراتی از یمن بازمی‌گردد. این تحول، ساختار نیروهای محلی همسو با دو کشور را با اختلال روبه‌رو کرد و عربستان نتوانست به‌سرعت جایگزین کارآمدی برای نظام فرماندهی و کنترل پیشین ایجاد کند.
دومین مسئله، برآورد نادرست از توان نیروهای یمنی برای ادامه عملیات و گسترش حملات بود. تداوم حملات به اهدافی در داخل عربستان نشان می‌دهد که دستیابی به برتری هوایی یا وارد کردن خسارت به مواضع نظامی، لزوماً ظرفیت طرف مقابل برای ادامه درگیری را از میان نمی‌برد. به همین دلیل، حتی موفقیت‌های میدانی نیروهای مورد حمایت ریاض نیز بدون انسجام فرماندهی، پشتیبانی پایدار و توان حفظ مناطق تصرف‌شده، تضمینی برای پایان بحران نیست.
سومین اشتباه، اتکای بیش از حد به حمایت مستقیم آمریکا بود. گزارش سی‌ان‌ان حاکی است که محمد بن سلمان در تماس‌هایی با دونالد ترامپ خواستار حمله آمریکا به نیروهای یمنی شده، اما رئیس‌جمهور آمریکا از ورود مستقیم به این عملیات خودداری کرده است. واشنگتن در عوض تلاش کرده است آتش‌بس خود با نیروهای یمنی را حفظ کند و حمایت‌هایی از جمله پشتیبانی اطلاعاتی و کمک به تعیین اهداف را در اختیار عربستان قرار دهد.
تجربه سال ۲۰۲۵ نیز برای کاخ سفید اهمیت دارد. آمریکا در ۱۵ مارس آن سال عملیات گسترده‌ای را علیه مواضع نیروهای یمنی آغاز کرد و در ۶ مه، با میانجی‌گری عمان، توقف حملات خود را اعلام کرد. رویترز گزارش داد که این عملیات به نیروهای یمنی خسارت وارد کرد، اما قدرت آن‌ها را از بین نرفت. این تجربه نشان می‌دهد که عملیات هوایی می‌تواند هزینه‌های سنگینی تحمیل کند، اما به‌تنهایی تضمینی برای تغییر پایدار معادله سیاسی و نظامی نیست.
کمک خارجی؛ راه‌حل بحران یا مقدمه تشدید درگیری؟
عربستان برای تقویت توان دفاعی خود به دنبال جلب حمایت کشورهای دیگر نیز بوده است. گزارش‌ها از همکاری دفاعی با فرانسه و بریتانیا و تلاش برای هماهنگی امنیتی با ترکیه و پاکستان حکایت دارند. حضور مشاوران نظامی آمریکایی و ارائه پشتیبانی اطلاعاتی نیز نشان می‌دهد که واشنگتن، با وجود خودداری از ورود مستقیم به حملات، رابطه نظامی خود با ریاض را قطع نکرده است. بنابراین، مسئله اصلی فقدان کامل حمایت خارجی نیست؛ اختلاف بر سر دامنه و نوع مداخله‌ای است که آمریکا حاضر است بپذیرد.
مایکل رتنی در تحلیل خود به محدودیت‌های نظامی آمریکا نیز اشاره کرده است؛ از جمله فشار بر ذخایر برخی موشک‌های رهگیر، نیاز بعضی ناوها به تعمیرات و آسیب دیدن تأسیسات نظامی آمریکا در منطقه. در چنین شرایطی، ورود مستقیم به جبهه‌ای تازه می‌تواند هزینه‌های بیشتری برای واشنگتن ایجاد کند. این محدودیت‌ها، در کنار تمایل ترامپ به جلوگیری از گسترش دامنه درگیری‌ها، می‌تواند بخشی از دلایل احتیاط آمریکا در قبال درخواست عربستان را توضیح دهد.
با این حال، کمک‌های دفاعی خارجی به‌تنهایی مسئله اصلی را حل نمی‌کند. تقویت سامانه‌های رهگیری می‌تواند احتمال اصابت برخی موشک‌ها و پهپادها را کاهش دهد، اما تا زمانی که درگیری در یمن ادامه داشته باشد و طرف‌ها برای یک توافق سیاسی پایدار به تفاهم نرسند، احتمال تکرار حملات باقی خواهد ماند. از سوی دیگر، تشدید حملات عربستان نیز ممکن است به گسترش بیشتر دامنه پاسخ‌های نیروهای یمنی منجر شود و هزینه‌های امنیتی را برای هر دو طرف افزایش دهد.
بازگشت بحران یمن به داخل عربستان را باید یکی از پیامدهای راهبردی سال‌ها محاصره یمن توسط عربستان و تداوم جنایت دانست. ریاض اکنون با وضعیتی روبه‌روست که در آن، حفاظت از فرودگاه‌ها و تأسیسات نفتی، حفظ اعتبار امنیتی و پیشبرد برنامه‌های اقتصادی، هم‌زمان تحت فشار قرار گرفته‌اند.
نیروهای یمنی با گسترش حملات خود نشان داده‌اند که توانایی تحمیل هزینه بر عربستان را دارند. راه خروج از این چرخه، نه در تشدید بی‌پایان حملات و نه در اتکای صرف به کمک خارجی، بلکه در توقف اقدامات نظامی، حفاظت از غیرنظامیان و شکل‌گیری توافقی سیاسی است، توافقی که به خروج اشغالگران از یمن و به رسمیت شناختن دولت قانونی یمن در صنعا متکی باشد.
اگر ریاض بار دیگر تصور کند که می‌تواند با افزایش فشار نظامی، بحران را به‌سرعت مهار کند، ممکن است با هزینه‌های بیشتری روبه‌رو شود. آنچه امروز در آسمان عربستان رخ می‌دهد، هشداری درباره محدودیت قدرت نظامی در حل منازعاتی است که ریشه‌های سیاسی و منطقه‌ای عمیقی دارند.