ساختن جهانی خیالی یا حفظ حقیقت تاریخ؟
آیا این جهان‌های از دست رفته صرفاً بازی خیال‌اند، یا بخشی از حقیقت تاریخ را در خود حفظ کرده‌اند؟ نازمان از همین پرسش آغاز می‌شود، امانوئل کارر در این کتاب نه در پی بازنویسی گذشته است و نه در اندیشه ساختن جهانی خیالی. آن چه او می‌کاود خود رابطه ما با تاریخ است؛ این باور دیرپا که گذشته چون یک بار تحقق یافته تنها گذشته، ممکن نیز بوده است.
سرویس تاریخ سفیر ارجان ایران(سفیر ارجان)- آناهید خزیر: کتاب «نازمان: تاریخ جایگزین» نوشته امانوئل کارر با ترجمه قاسم مومنی از سوی نشر چرخ منتشر شد. کتاب کارر تأملی است درباره شکنندگی گذشته، گذشته بنایی یکپارچه و استوار نیست برآمده رشته‌ای از امکاناتی است که تنها یکی‌شان مجال تحقق یافته است. شاید از همین رو گاهی برای فهم آنچه واقعاً رخ داده باید جرات کرد و به آن چه هرگز رخ نداده نیز اندیشید.
جهان‌هایی که می‌توانستند پدید آیند و هرگز نیامدند
تاریخ آن چیزی نیست که ناگزیر می‌بایست رخ بدهد؛ آن چیزی است که رخ داده است. اما در پس هر واقعه جهانی از امکان‌های خاموش نهفته است: جهان‌هایی که می‌توانستند پدید آیند و هرگز نیامدند. آیا این جهان‌های از دست رفته صرفاً بازی خیال‌اند، یا بخشی از حقیقت تاریخ را در خود حفظ کرده‌اند؟ نازمان از همین پرسش آغاز می‌شود، امانوئل کارر در این کتاب نه در پی بازنویسی گذشته است و نه در اندیشه ساختن جهانی خیالی. آن چه او می‌کاود خود رابطه ما با تاریخ است؛ این باور دیرپا که گذشته چون یک بار تحقق یافته تنها گذشته، ممکن نیز بوده است. نازمان این یقین را به تردید بدل می‌کند. با گشودن شکافی کوچک در دل گذشته ناگهان آشکار می‌شود که آن چه امروز بدیهی است می‌توانست هرگز وجود نداشته باشد؛ مرزهای کشورها پیروزی‌ها و شکست‌ها انقلاب‌ها، نظام‌های سیاسی و حتی شیوه‌ای که اکنون جهان را می‌فهمیم از این رو نازمان نه گریز از تاریخ بلکه شیوه‌ای دیگر برای اندیشیدن به آن است.
امانوئل کارر از آن دست نویسنده‌های ادبیات معاصر فرانسه است که دشوار بتوان او را ذیل دسته‌بندی‌های رایج ادبی گنجاند. کارر با نقد سینمایی آغاز کرد، رساله‌ای در باب ورنر هرتسوگ نوشت و مفصل‌ترین زندگی‌نامه فیلیپ کی. دیک، نویسنده علمی تخیلی را تألیف کرد از همان ابتدا علاقه عمیقش به مرزهای لغزنده میان واقعیت و داستان‌پردازی مشهود بود. سبک ویژه‌اش که بسیاری آن را «رمان غیر داستانی» نام نهاده‌اند، آمیزه‌ای است از جستار، زندگی‌نامه‌نویسی، خود زندگی‌نامه و روزنامه‌نگاری تحقیقی؛ تلاشی پیوسته برای ور رفتن به امر واقع و پرسش از ماهیت آن کتابی که در دست دارید هر چند یکی از نخستین آثار اوست، می‌توان آن را سنگ بنای ذهنیتی دانست که آثار بعدی‌اش را بر آن استوار کرد.
جانشین کردن بی رحمانه تاریخی دیگر به جای تاریخ واقعی
امانوئل کارر، نویسنده، پدیدآور، فیلم‌نامه‌نویس و کارگردان فیلم اهل فرانسه است. وی همچنین برنده جوایزی همچون جایزه فمینا و جایزه رنودو شده است. او فرزند لوئیس اودوارد کارر، که اغلب پس از مادرش، مورخ و عضو فرانسویایز آادمی، هلن کارر شناخته می‌شود، لوئیس کاریر است. او همچنین پسر عموی فیلسوف فرانسوا زورابیویشویلی است. کارر این کتاب را نخستین بار در ۱۹۸۶، زمانی که هنوز نویسنده‌ای تقریباً گمنام بود با عنوان تنگه برینگ منتشر کرد و برنده جایزه بزرگ ادبیات گمان‌پرداز شد. همان کتاب در ۲۰۲۵ نزدیک به چهل سال بعد با نامی سرراست‌تر بازنشر یافت. خود این بازنشر گواهی است بر دگردیسی موضوع کتاب آن چه روزی ایده‌ای حاشیه‌ای بود امروز به منطقی فرهنگی و فراگیر بدل شده است.
کارر عنوان اولیه کتاب را از حکایتی تکان‌دهنده وام گرفته بود که به زعم او گویای بینشی است بنیادین درباره ماهیت «نازمان»: پس از مرگ استالین و مغضوب شدن لاورنتی بریا، رئیس پلیس مخفی او، به مشترکان دایره‌المعارف بزرگ شوروی ابلاغیه‌ای ارسال شد. از ایشان خواسته شده بود با تیغ صفحه مربوط به مدخل «بریا» («رفیق پرشور پرولتاریا» را از کتاب ببُرند و مدخل جدیدی را جایگزین آن کنند که ضمیمه ابلاغیه بود: مدخلی درباره تنگه برینگ. این حکایت، فراتر از داستانی هوشمندانه استعاره‌ای است قدرتمند از کارکرد «نازمان»: ژانر «نازمان» صرفاً نوعی بازی ادبی سرگرم کننده نیست، بلکه می‌تواند ابزار حذفی خشونت‌بار و توتالیتر ماب باشد؛ جانشین کردن بی رحمانه تاریخی دیگر به جای تاریخ واقعی.» این جاست که نازمان یا به تعبیری مشهورتر، «تاریخ جایگزین» به وحشت‌های سیاسی سده بیستم و نظارت «برادر بزرگ» اورولی پیوند می‌خورد.
نوعی مالیخولیای عمیق و ناخرسندی از زمان حال
نازمان به ساده‌ترین بیان یعنی زمان حاکم بر ما وقتی می‌کوشیم به این پرسش پاسخ دهیم که «چه می‌شد اگر ...؟» چه می‌شد اگر نفت ملی نمی‌شد؟ چه می‌شد اگر ایران هم در چالدران توپخانه داشت؟ چه می‌شد اگر سپاهیان شاه سلطان حسین با خوردن آبگوشت دست پخت فتحعلی خان نامرنی می‌شدند؟ و بعد، تخیل کردن مابقی زمان، «انگار که» آن «اگر» محقق شده است. نازمان همان آرمان شهر (یوتوپیا) است که این بار به جای مکان در زمان متصور می‌شود و تصورش در خیال نویسنده تحقق می‌یابد. وانگهی، کارر بر تمایزی کلیدی میان این دو مفهوم تأکید می‌ورزد: «کار آرمان‌شهر تغییر آنچه هست است؛ یا دست‌کم ترسیم نقشه‌های این تغییر و این کار بیهوده نیست: هم سازندگان تمدن و هم رویاپردازان تمدن‌های بهتر به شیوه‌های خود به همین امر مشغول‌اند. کار نازمان اما رسواکننده است تغییر آن چه بوده است.»
اما چه انگیزه‌ای ما یا نازمان‌نویس را به طرح این پرسش وامی دارد که «چه می‌شد اگر؟» کارر انگیزه اصلی را نوعی مالیخولیای عمیق و ناخرسندی از زمان حال می‌داند. نازمان‌نویس نمی‌تواند شکستی تاریخی را تاب بیاورد - مثلاً شکست ناپلئون در واترلو- و خود را ناگزیر می‌بیند که این خطای فاحش تاریخی را تصحیح کند. کارر دو فرضیه برای شکوفایی ژانر نازمان مطرح می‌کند: نخست گسترش بی وقفه مالیخولیا در جوامع ما؛ و دوم دشواری فزاینده درک آن نقطه واژگونی که در آن امر بالقوه به امر واقعی بدل می‌شود.
تاریخ جایگزین درباره گذشته‌ای است که اتفاق نیفتاده
این جستار دوره جوانی صرفاً اثری حاشیه‌ای در کارنامه امانوئل کارر نیست بلکه می‌توان آن را کلیدواژه یا سنگ بنای فهم جهان فکری او دانست مفاهیمی چون انشعاب هویت توهم و مرز سیال میان واقعیت و خیال که در کتاب نازمان به شکلی نظری طرح شده‌اند در تمام آثار بعدی او تجسمی هولناک می‌یابند. سرراست‌ترین و نیرومندترین پیوند میان این کتاب و آثار بعدی کارر داستان رقیب است؛ ماجرای ژان کلود رومان، که پس از ناکامی در امتحانات پزشکی، هجده سال طوری زندگی کرد انگار که پزشکی است معتبر در سازمان بهداشت جهانی. کارر در این کتاب خواننده را به سفری میان برجسته‌ترین نمونه‌های این ژانر می‌برد و از خلال تحلیل، آنها سیر تحول فکری «نازمان» را ترسیم می‌کند ولی این‌ها همه بهانه‌ای است برای طرح دیدگاه‌هایی ظریف و بدیع درباره مهمترین خشت‌های کاخ ادبیات اگر آنچه واقعی نیست خیالی است آن چه زمانمند نیست چیست؟ نازمان؟
«نازمان: تاریخ جایگزین» درباره گذشته‌ای است که اتفاق نیفتاده، اما می‌توانست اتفاق بیفتد. ناپلئون اگر در واترلو شکست نمی‌خورد چه می‌شد؟ اگر مسیح به صلیب کشیده نمی‌شد، تاریخ اروپا چه مسیر دیگری پیدا می‌کرد؟ و در مقیاسی شخصی‌تر، اگر کسی که دیروز در اتوبوس دیدیم به لبخند ما پاسخ می‌داد، چه زندگی دیگری ممکن بود آغاز شود؟ کارر از همین پرسش‌های خلاف‌واقع وارد قلمرویی می‌شود که «اوکرونی» نام گرفته است: بازنویسی تاریخ از نقطه‌ای که در آن یک واقعه تغییر می‌کند و جهان دیگری از دل همان تغییر پدید می‌آید.
کتاب میان تاریخ، ادبیات و روان‌شناسی حسرت حرکت می‌کند
کتاب نخستین‌بار در ۱۹۸۶ با عنوان «تنگه برینگ» منتشر شد و تقریبا چهار دهه بعد، کارر آن را با عنوان «اوکرونی» و متنی تازه دوباره منتشر کرد. این فاصله زمانی اهمیت خاصی دارد، چون اثری که زمانی درباره ژانری حاشیه‌ای نوشته شده بود، اکنون در جهانی بازخوانی می‌شود که تاریخ بدیل در رمان، سینما، مجموعه‌های تلویزیونی و فرهنگ عامه حضوری بسیار گسترده‌تر پیدا کرده است. آنچه در دهه هشتاد برای کارر نوعی کنجکاوی ادبی بود، امروز به یکی از شیوه‌های رایج تصور تاریخ بدل شده است.
واژه «اوکرونی» از الگویی مشابه «اتوپیا» ساخته شده است: اگر اتوپیا جایی است که وجود ندارد، اوکرونی زمانی است که وجود نداشته است. شارل رنوویه در قرن نوزدهم این اصطلاح را برای تاریخی به کار برد که می‌توانست رخ دهد، اما رخ نداده است. کارر از این تعریف ساده فراتر می‌رود و می‌پرسد چرا انسان اصلا میل دارد گذشته را بازنویسی کند. پاسخ او فقط کنجکاوی نیست. پشت بسیاری از تاریخ‌های بدیل نوعی نارضایتی از واقعیت وجود دارد: میل به اصلاح چیزی که دیگر قابل اصلاح نیست، تصور جهانی که شکست خاصی در آن رخ نداده، یا بازسازی لحظه‌ای که زندگی شخصی یا جمعی در آن مسیر دیگری گرفته است. به همین دلیل کتاب میان تاریخ، ادبیات و روان‌شناسی حسرت حرکت می‌کند.
کارر سراغ نمونه‌هایی از رنوویه، خورخه لوئیس بورخس، روژه کایوا، فیلیپ کی. دیک و دیگر نویسندگان می‌رود و نشان می‌دهد که اوکرونی تنها بازی ذهنی با تاریخ نیست. هر تاریخ بدیل بر نقطه‌ای از واقعیت انگشت می‌گذارد که نویسنده نمی‌تواند نسبت به آن بی‌تفاوت باشد. اگر کسی جهانی را تصور می‌کند که در آن نازیسم پیروز شده یا شکست دیگری خورده است، انتخاب این نقطه تاریخی خود حامل داوری، ترس یا آرزویی مشخص است.
پشت شکاف، زندگی‌هایی دیده می‌شوند که هرگز زندگی نکرده‌ایم
یکی از تصاویر به‌یادماندنی کتاب منشأ عنوان قدیمی آن را توضیح می‌دهد. پس از سقوط لاورنتی بریا در شوروی، مشترکان «دایره‌یالمعارف بزرگ شوروی» دستور گرفتند مدخل مربوط به او را از کتاب جدا کنند و به جای آن مطلبی درباره «تنگه برینگ» بچسبانند. گذشته باید طوری اصلاح می‌شد که گویی بریا هرگز آن جایگاه را نداشته است. کارر از این ماجرا به شکل دیگری از اوکرونی می‌رسد: بازنویسی گذشته نه در ادبیات، بلکه به‌عنوان ابزار قدرت. در اینجا تاریخ بدیل دیگر آزادی تخیل نیست؛ تلاشی است برای تصرف حافظه.
امروز کتاب از زاویه‌ای دیگر نیز اهمیت دارد، چون بسیاری از وسواس‌های ادبی بعدی کارر را پیشاپیش در خود دارد. واقعیت تا چه حد محکم است؟ اگر یک جزئیات کوچک تغییر کند، آیا کل زندگی می‌تواند فروبریزد؟ فاصله واقعیت و روایتی که درباره آن می‌سازیم کجاست؟ همین پرسش‌ها بعدها، با صورت‌هایی بسیار پیچیده‌تر، در آثاری چون «سبیل»، کتاب او درباره فیلیپ کی. دیک و سپس روایت‌های مستندش بازمی‌گردند. «اوکرونی» از این جهت اثری حاشیه‌ای در کارنامه کارر نیست؛ نسخه جوان‌تر یکی از دغدغه‌های ماندگار او را نشان می‌دهد. با این همه، نباید از کتاب انتظار پژوهشی جامع درباره تاریخ ادبیات خلاف‌واقع داشت.
متن محصول دوره‌ای است که ادبیات اوکرونیک هنوز دامنه امروز را نداشت و انتخاب نمونه‌ها گاه شخصی، پراکنده و بیشتر تابع کنجکاوی نویسنده است تا یک طبقه‌بندی دانشگاهی کامل. همین محدودیت اکنون آشکارتر شده است. اما نثر کارر و استعداد او در تبدیل یک موضوع نظری به پرسشی شخصی باعث می‌شود کتاب همچنان زنده بماند. جذاب‌ترین نتیجه «اوکرونی» (نازمان: تاریخ جایگزین) شاید این باشد که تاریخ بدیل همیشه درباره تاریخی دیگر نیست. گاهی درباره ناتوانی ما در پذیرفتن همین تاریخی است که رخ داده است. هر «اگر» کوچک، شکافی در واقعیت باز می‌کند؛ و پشت آن شکاف، زندگی‌هایی دیده می‌شوند که هرگز زندگی نکرده‌ایم.
گریزی که با ماجرایی جاسوسی جان می‌گیرد
امانوئل کارر در پایان کتاب چنین می‌نویسد: هنگام به پایان بردن این جستار کوتاه، در پی راهی بودم تا دو چیز را توضیح دهم. نخست، آن چه مرا به این موضوع کشاند؛ دوم، دلایلم برای پشت کردن به تصویر ذاتاً محزونی از ادبیات که با این موضوع گره خورده است. در همین زمان بود که به توصیه دوستی، از وجود رمانی با خبر شدم که مارسل نومرر، شاعر بلژیکی، در ۱۹۷۸، با عنوان تنگه برینگ منتشر کرده بود.
این رمان نه نازمان است و نه داستانی درباره دنیاهای موازی. بیشتر به بازخوانی ضمنی رمان ارباب بالانترا اثر رابرت لوئیس استیونسون می‌ماند. در آن زمان دو برادر دشمن و ناهمسان پس از یک آزمون الاهی تراژیک از هم جدا می‌شوند. آنها در مسیرهایی واگرا یکدیگر را در سراسر جهان تعقیب می‌کنند و در نهایت بی آن که هویت‌شان فاش شود یکدیگر را از پای در می‌آورند با این حال خاطره دکتر جکیل و آقای هاید به این سو می‌کشاندمان که آنها را تنها دو وجه بالقوه و متضاد از انسانی واحد بدانیم. رمان نومرر، با آن که به همان اندازه پر ماجر است از این رنگ و بوی تمثیل اخلاقی بی بهره است. قهرمانش که مهندسی است در سفری کاری به جنوب شرقی آسیا صرفاً به این دل خوش می‌کند که ناگهان راه خود را کج کند و دل به گریزی طولانی و خودسرانه بسپارد؛ گریزی که با ماجرایی جاسوسی جان می‌گیرد و او را تا یخ‌های تنگه برینگ می‌کشاند.
اما هم زمان که از مسیر از پیش تعیین شده شرکتش و به تبع آن، خانواده، موقعیت و تمام زندگی گذشته‌اش منحرف می‌شود، مراقب است تا تمام مراحل آن سفر اصلی را نیز بازسازی کند. ترتیبی می‌دهد که از هر هتلی که قرار بود در آن اقامت کند کارت پستال‌ها و تلکس‌هایی ارسال شود. بدین ترتیب بر هر دو سفر ممکن تسلط می‌یابد هم سفری که واقعاً در آن است و هم سفری که بی‌آنکه تجربه اش کند ردپاهایش را می‌سازد تا گواهی دهد که آن را طی کرده است. هر چه این دو مسیر از هم دورتر می‌شوند و حوادث بی امان در پی‌اش می‌آیند، این تسلط نیز لرزان‌تر می‌شود. اما به جای پرداختن به فرجام فاجعه‌بار ماجرا، مایلم به نقلی از همان ثلث نخست کتاب بسنده کنم؛ بخشی که درست در آغاز گریز او پرتویی می‌افکند بر انگیزه‌های من برای دست شستن از آن رؤیاپردازی‌های نوجوانانه‌ای که نازمان به آنها جان می‌بخشد.
کتاب «نازمان: تاریخ جایگزین» نوشته امانوئل کارر با ترجمه قاسم مومنی در ۱۵۳ صفحه با قیمت ۴۶۰ هزار تومان از سوی نشر چرخ منتشر شد.
آیین «اقتدار سپید» هم‌زمان با میلاد باسعادت حضرت زینب (س) و روز پرستار، روز چهارشنبه ۲۲ مهرماه ۱۴۰۵، با هدف گرامیداشت یاد و خاطره سه شهید پرستار جنگ ۱۲ روزه، شهیده مهناز نعمتی، شهید هومن غیاثوند و شهید مهدیار پوریامین، در فرهنگسرای گلستان برگزار شد.
کتاب «جام و سبو» شامل تجلیات مشترک اندیشه و بیان در شعر حافظ و شاه نعمت الله ولی از سوی انتشارات استاد شهریار روانه بازار شد.
«صدای جیرجیرکی یک زن» دارای شاعرانگی‌های نثری به‌شدت دلنشین و همذات پندار است که گاهگاهی از نثر شاعرانه عبور می‌کند و می‌شود خود خود شعر، «خیال آبی‌ام از حافظه دریا عبور کرد».
معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی از سارا زیبادل، کتاب‌فروش کتابفروشی سرو گرگان که هم‌زمان با فعالیت در این کتابفروشی موفق به کسب رتبه ۳۳ کنکور سراسری شده است، تقدیر کرد.
آیا این جهان‌های از دست رفته صرفاً بازی خیال‌اند، یا بخشی از حقیقت تاریخ را در خود حفظ کرده‌اند؟ نازمان از همین پرسش آغاز می‌شود، امانوئل کارر در این کتاب نه در پی بازنویسی گذشته است و نه در اندیشه ساختن جهانی خیالی. آن چه او می‌کاود خود رابطه ما با تاریخ است؛ این باور دیرپا که گذشته چون یک بار تحقق یافته تنها گذشته، ممکن نیز بوده است.
مدیرمسئول انتشارات هزاره ققنوس، به‌مناسبت برگزاری نمایشگاه کتاب فرانکفورت ۲۰۲۶ درباره تغییرات و تحولات این رویداد نوشت.
کانون کتاب «مشق زندگی» در دومین نشست خود، با موضوع «کتاب بایدها و نبایدهای تربیت جنسی (از دیدگاه اسلام)»، عصر روز یکشنبه ۲۶ مهرماه در فرهنگسرای سرو برگزار می‌کند.
فیلم با نقل قولی از اسکار وایلد آغاز می‌شود: «آدم باید همیشه عاشق باشد؛ به همین دلیل است که هرگز نباید ازدواج کنند.» این جمله فارغ از درستی یا نادرستی آن، شمای کلی وضعیت دو شخصیت اصلی در مواجهه با زندگی مشترکی است که سالیان بسیاری از آن می‌گذرد. آنچه باقی مانده مجموعه ای از ناکامی ها و نرسیدن‌هایی است که گویا در زندگی مشترک خود را بیشتر نشان می دهد.
کتاب خلاء کانونی متون توسعه سیاسی در ایران را به وضوح پر می‌کند.
مریم مشرّف پژوهشگر و استاد دانشگاه شهید بهشتی در گفت‌وگو با سفیر ارجان به جایگاه ماندگار ادیبان ایرانی اشاره کرد.
از سوی انجمن علمی فلسفه نشست بررسی «اسطوره چیست؟» در دانشگاه شهید بهشتی برگزار می‌شود.
نهصد و هشتاد و دومین شب از شب‌های بخارا به باغ ایرانی اختصاص یافته است. نمایش سه فیلم مستند درباره باغ‌های ایرانی از دیگر بخش‌های این نشست خواهد بود.
بیست و یکمین نشست از سلسله نشست‌های عصر یکشنبه‌های بخارا به نقد و بررسی کتاب «سدّ ارمنی مسیر توران: مسئلهٔ کریدور ادعایی زنگزور» اختصاص یافته است.
کارگردان نمایش «عشق‌های زودگذر ماندگار» گفت: واقعیت این است که نمی‌خواستم اجرایی کاملاً چخوفی روی صحنه ببرم. قصد نداشتم تمام ویژگی‌های متن اصلی را حفظ کنم و همان جهان را با تمام جزئیاتش بازسازی کنم.